क्अ इइइ।१६।९-२३ रो इव्।३१७-३१८ दाश्वान् इति किम् निपात्यते । दाशेः वसौ द्वित्वेट्प्रतिषेधौ । दाशेः वसौ द्वित्वेट्प्रतिषेधौ निपात्येते । दाश्वंसः दाशुषः सुतम् । दाश्वान् । साह्वान् इति किम् निपात्यते । सहेः दीर्घत्वम् च । किम् च । द्वित्वेट्प्रतिषेधौ च । साह्वान् बलाहकः । साह्वान् । मीढ्वान् इति किम् निपात्यते । मिहेः ढत्वम् च । किम् च । यत् च पूर्वयोः । किम् च पूर्वयोः । द्वित्वेट्प्रतिषेधौ दीर्घत्वम् च । मीढ्वः तोकय तनयाय मृडय । यथा इयम् इन्द्र मीढ्वः । मह्यर्थः वै गम्यते । कः पुनः मह्यर्थः । महतिः दानकर्मा । अतः किम् । इत्वम् अपि निपात्यम् । मह्यर्थः इति चेत् मिहेः तदर्थत्वात् सिद्धम् । मह्यर्थः इति चेत् मिहिः अपि मह्यर्थे वर्तते । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति । अस्ति पुनः अन्यत्र अपि क्व चित् मिहिः मह्यर्थे वर्तते । अस्ति इति आह । मिहेः मेघः । मेघः च कस्मात् भवति । अपः ददाति इति ।
KA III.16.9-23 Ro IV.317-318 dāśvān iti kim nipātyate . dāśeḥ vasau dvitveṭpratiṣedhau . dāśeḥ vasau dvitveṭpratiṣedhau nipātyete . dāśvaṃsaḥ dāśuṣaḥ sutam . dāśvān . sāhvān iti kim nipātyate . saheḥ dīrghatvam ca . kim ca . dvitveṭpratiṣedhau ca . sāhvān balāhakaḥ . sāhvān . mīḍhvān iti kim nipātyate . miheḥ ḍhatvam ca . kim ca . yat ca pūrvayoḥ . kim ca pūrvayoḥ . dvitveṭpratiṣedhau dīrghatvam ca . mīḍhvaḥ tokaya tanayāya mṛḍaya . yathā iyam indra mīḍhvaḥ . mahyarthaḥ vai gamyate . kaḥ punaḥ mahyarthaḥ . mahatiḥ dānakarmā . ataḥ kim . itvam api nipātyam . mahyarthaḥ iti cet miheḥ tadarthatvāt siddham . mahyarthaḥ iti cet mihiḥ api mahyarthe vartate . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti . asti punaḥ anyatra api kva cit mihiḥ mahyarthe vartate . asti iti āha . miheḥ meghaḥ . meghaḥ ca kasmāt bhavati . apaḥ dadāti iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ।१७।१-११ रो इव्।३१८-३१९ द्विर्वचनप्रकरणे कृञादीनाम् के । द्विर्वचनप्रकरणे कृञादीनाम् के उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । चक्रम् । चिक्लिदम् । चक्नम् इति । कादिषु इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । बभ्रुः । ययुः इति । चरिचलिपतिवदीनाम् अचि आक् च अभ्यासस्य । चरिचलिपतिवदीनाम् अचि द्वे भवतः इति वक्तव्यम् आक् च अभ्यासस्य । चराचरः । चलाचलः । पतापतः । वदावदः । हन्तेः घः च । हन्तेः घः च वक्तव्यः । अचि द्वे भवतः आक् च अभ्यासस्य । घनाघनः । पाटेः णिलुक् च दीर्घः च अभ्यासस्य ऊक् च । पाटयतेः णिलुक् च वक्तव्यः । अचि द्वे भवतः इति वक्तव्यम् । दीर्घः च अभ्यासस्य ऊक् च आगमः । पाटुपटः ।
KA III.17.1-11 Ro IV.318-319 dvirvacanaprakaraṇe kṛñādīnām ke . dvirvacanaprakaraṇe kṛñādīnām ke upasaṅkhyānam kartavyam . cakram . ciklidam . caknam iti . kādiṣu iti vaktavyam iha api yathā syāt . babhruḥ . yayuḥ iti . caricalipativadīnām aci āk ca abhyāsasya . caricalipativadīnām aci dve bhavataḥ iti vaktavyam āk ca abhyāsasya . carācaraḥ . calācalaḥ . patāpataḥ . vadāvadaḥ . hanteḥ ghaḥ ca . hanteḥ ghaḥ ca vaktavyaḥ . aci dve bhavataḥ āk ca abhyāsasya . ghanāghanaḥ . pāṭeḥ ṇiluk ca dīrghaḥ ca abhyāsasya ūk ca . pāṭayateḥ ṇiluk ca vaktavyaḥ . aci dve bhavataḥ iti vaktavyam . dīrghaḥ ca abhyāsasya ūk ca āgamaḥ . pāṭupaṭaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ।१७।१२-१९।१० रो इव्।३१९-३२३ द्विर्वचनम् यणयवायावादेशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्त्वेभ्यः । यणयवायावादेशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्त्वेभ्यः द्विर्वचनम् भवति विप्रतिषेधेन । द्विर्वचनस्य अवकाशः । बिभिदतुः । बिभिदुः । यणादेशस्य अवकाशः । दधि अत्र । मधु अत्र । इह उभयम् प्राप्नोति । चक्रतुः । चक्रुः । अयवायावादेशानाम् अवकाशः । चयनम् । चायकः । लवनम् । लावकः । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । चिचाय । चिचयिथ । लुलाव । लुलविथ । आल्लोपस्य अवकाशः । । गोदः । कम्बलदः । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । ययतुः । ययुः । तस्थतुः । तस्थुः । उपधालोपास्य अवकाशः । श्लेष्मघ्नम् मधु । पित्तघ्नम् घृतम् । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । आटितत् । आशिशत् । उत्त्वस्य अवकाशः निपूर्ताः पिण्डाः । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । मित्रात्वरुणौ ततुरिः । दूरे ह्यध्वा जगुरिः । द्विर्वचनम् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति । द्विर्वचनात् प्रसारणात्त्वधात्वादिविकाररीत्वेत्त्वोत्त्वगुणवृद्धिविधयः । द्विर्वचनात् प्रसारणात्त्वधात्वादिविकाररीत्वेत्त्वोत्त्वगुणवृद्धिविधयः भवन्ति विप्रतिषेधेन । द्विर्वचनस्य अवकाशः । बिभिदतुः । बिभिदुः । सम्प्रसारणस्य अवकाशः । इष्टम् । सुप्तम् । इह उभयम् प्राप्नोति । ईजतुः । ईजुः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अस्तु अत्र द्विर्वचनम् । द्विर्वचने कृते परस्य रूपस्य किति इति भविष्यति पूर्वस्य लिटि अभ्यासस्य उभयेषाम् इति । इदम् तर्हि सोषुप्यते । इदम् च अपि उदाहरणम् । ईजतुः , ईजुः इति । ननु च उक्तम् । अस्तु अत्र द्विर्वचनम् । द्विर्वचने कृते परस्य रूपस्य किति इति भविष्यति पूर्वस्य लिटि अभ्यासस्य उभयेषाम् इति । न सिध्यति । न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । अकारेण व्यव्हितत्वात् न भविष्यति । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । एवम् तर्हि समानाङ्गग्रहणम् तत्र चोदयिष्यति । आत्त्वस्य अवकाशः । ग्लाता । म्लाता । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । जग्ले । मम्ले । धात्वादिविकाराणाम् अवकाशः । नमति । सिञ्चति । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । ननाम । सिसेच । सस्नौ । रीत्वस्य अवकाशः । मात्रीयति । पित्रीयति । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । चेक्रीयते । जेह्रीयते । ईत्वस्य अवकाशः । पीयते । गीयते । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । पेपीयते । जेगीयते । इत्त्वोत्त्वयोः अवकाशः । आस्तीर्णम् । निपूर्ताः । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । आतेस्तीर्यते । निपोपूर्यते । गुणवृद्ध्योः अवकाशः । चेता । गौः । द्विर्वचनस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । चिचाय । चिचयिथ । लुलाव । लुलविथ । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अस्तु अत्र द्विर्वचनम् । द्विर्वचने कृते परस्य रूपस्य गुणवृद्धी भविष्यतः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । इयाय । इययिथ । ननु च उक्तम् न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अस्तु अत्र द्विर्वचनम् । द्विर्वचने कृते परस्य रूपस्य गुणवृद्धी भविष्यतः । न सिध्यति । अन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घत्वम् प्राप्नोति । वार्णात् आङ्गम् बलीयः इति गुणवृद्धी भविष्यतः । किम्
KA III.17.12-19.10 Ro IV.319-323 dvirvacanam yaṇayavāyāvādeśāllopopadhālopaṇilopakikinoruttvebhyaḥ . yaṇayavāyāvādeśāllopopadhālopaṇilopakikinoruttvebhyaḥ dvirvacanam bhavati vipratiṣedhena . dvirvacanasya avakāśaḥ . bibhidatuḥ . bibhiduḥ . yaṇādeśasya avakāśaḥ . dadhi atra . madhu atra . iha ubhayam prāpnoti . cakratuḥ . cakruḥ . ayavāyāvādeśānām avakāśaḥ . cayanam . cāyakaḥ . lavanam . lāvakaḥ . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . cicāya . cicayitha . lulāva . lulavitha . āllopasya avakāśaḥ . . godaḥ . kambaladaḥ . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . yayatuḥ . yayuḥ . tasthatuḥ . tasthuḥ . upadhālopāsya avakāśaḥ . śleṣmaghnam madhu . pittaghnam ghṛtam . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . āṭitat . āśiśat . uttvasya avakāśaḥ nipūrtāḥ piṇḍāḥ . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . mitrātvaruṇau taturiḥ . dūre hyadhvā jaguriḥ . dvirvacanam bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati iti . dvirvacanāt prasāraṇāttvadhātvādivikārarītvettvottvaguṇavṛddhividhayaḥ . dvirvacanāt prasāraṇāttvadhātvādivikārarītvettvottvaguṇavṛddhividhayaḥ bhavanti vipratiṣedhena . dvirvacanasya avakāśaḥ . bibhidatuḥ . bibhiduḥ . samprasāraṇasya avakāśaḥ . iṣṭam . suptam . iha ubhayam prāpnoti . ījatuḥ . ījuḥ . na etat asti prayojanam . astu atra dvirvacanam . dvirvacane kṛte parasya rūpasya kiti iti bhaviṣyati pūrvasya liṭi abhyāsasya ubhayeṣām iti . idam tarhi soṣupyate . idam ca api udāharaṇam . ījatuḥ , ījuḥ iti . nanu ca uktam . astu atra dvirvacanam . dvirvacane kṛte parasya rūpasya kiti iti bhaviṣyati pūrvasya liṭi abhyāsasya ubhayeṣām iti . na sidhyati . na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . akāreṇa vyavhitatvāt na bhaviṣyati . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . evam tarhi samānāṅgagrahaṇam tatra codayiṣyati . āttvasya avakāśaḥ . glātā . mlātā . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . jagle . mamle . dhātvādivikārāṇām avakāśaḥ . namati . siñcati . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . nanāma . siseca . sasnau . rītvasya avakāśaḥ . mātrīyati . pitrīyati . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . cekrīyate . jehrīyate . ītvasya avakāśaḥ . pīyate . gīyate . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . pepīyate . jegīyate . ittvottvayoḥ avakāśaḥ . āstīrṇam . nipūrtāḥ . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . ātestīryate . nipopūryate . guṇavṛddhyoḥ avakāśaḥ . cetā . gauḥ . dvirvacanasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . cicāya . cicayitha . lulāva . lulavitha . na etat asti prayojanam . astu atra dvirvacanam . dvirvacane kṛte parasya rūpasya guṇavṛddhī bhaviṣyataḥ . idam tarhi prayojanam . iyāya . iyayitha . nanu ca uktam na etat asti prayojanam . astu atra dvirvacanam . dvirvacane kṛte parasya rūpasya guṇavṛddhī bhaviṣyataḥ . na sidhyati . antaraṅgatvāt savarṇadīrghatvam prāpnoti . vārṇāt āṅgam balīyaḥ iti guṇavṛddhī bhaviṣyataḥ . kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.