Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.13

क्अ इइइ।२०।२-२२ रो इव्।३२३-३२६ ष्यङः सम्प्रसारणे पुत्रपत्योः तदादौ अतिप्रसङ्गः । ष्यङः सम्प्रसारणे पुत्रपत्योः तदादौ अतिप्रसङ्गः भवति । पुत्रपत्यादौ सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । कारीषगन्ध्यापुत्रकुलम् , कारीषगन्ध्यापतिकुलम् । वर्णग्रहणात् सिद्धम् । वर्णग्रहणे एतत् भवति यस्मिन् विधिः तदादौ इति न च इदम् वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणे इति चेत् तदन्तप्रतिषेधः । वर्णग्रहणे इति चेत् तदन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । पुत्रपत्यन्ते सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । कारीषगन्ध्यापरमपुत्रः , कारीषगन्ध्यापरमपतिः । कौमुदगन्ध्यापरमपुत्रः , कौमुदगन्ध्यापरमपतिः । किम् कारणम् । यत्र हि तदादिविधिः न अस्ति तदन्तविधिना तत्र भवितव्यम् । सिद्धम् तु उत्तरपदवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उत्तरपदवचनात् । पुत्रपत्योः उत्तरपदयोः इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । पूर्वपदम् उत्तरपदम् इति सम्बन्धिशब्दौ एतौ । सति पूर्वपदे उत्तरपदम् भवति सति च उत्तरपदे पूर्वपदम् इति । न च अत्र पुत्रपती उत्तरपदे । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । कारीषगन्धीपुत्रः , कारीषगन्धीपतिः इति । किम् कारणम् । पूर्वपदम् इति उच्यते । न हि अत्र ष्यङ् पूर्वपदम् अस्ति । ष्यङन्तम् एतत् पूर्वपदम् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति । यदि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति उच्यते परमकारीषगन्धीपुत्रः , परमकारीषगन्धीपतिः इति न सिध्यति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति अस्त्रीप्रत्ययेन इति । यदि अस्त्रीप्रत्ययेन इति उच्यते अतिक्रान्तः कारीषगन्ध्याम् अतिकारीषगन्ध्यः , तस्य पुत्रः अतिकारीषगन्ध्यपुत्रः , अतिकारीषगन्ध्यपतिः इति अत्र अपि प्राप्नोति । अस्त्रीप्रत्ययेन अनुपसर्जनेन । यः हि उपसर्जनम् स्त्रीप्रत्ययः भवति एषा तत्र परिभाषा प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति ।

KA III.20.2-22 Ro IV.323-326 ṣyaṅaḥ samprasāraṇe putrapatyoḥ tadādau atiprasaṅgaḥ . ṣyaṅaḥ samprasāraṇe putrapatyoḥ tadādau atiprasaṅgaḥ bhavati . putrapatyādau samprasāraṇam prāpnoti . kārīṣagandhyāputrakulam , kārīṣagandhyāpatikulam . varṇagrahaṇāt siddham . varṇagrahaṇe etat bhavati yasmin vidhiḥ tadādau iti na ca idam varṇagrahaṇam . varṇagrahaṇe iti cet tadantapratiṣedhaḥ . varṇagrahaṇe iti cet tadantasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . putrapatyante samprasāraṇam prāpnoti . kārīṣagandhyāparamaputraḥ , kārīṣagandhyāparamapatiḥ . kaumudagandhyāparamaputraḥ , kaumudagandhyāparamapatiḥ . kim kāraṇam . yatra hi tadādividhiḥ na asti tadantavidhinā tatra bhavitavyam . siddham tu uttarapadavacanāt . siddham etat . katham . uttarapadavacanāt . putrapatyoḥ uttarapadayoḥ iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . pūrvapadam uttarapadam iti sambandhiśabdau etau . sati pūrvapade uttarapadam bhavati sati ca uttarapade pūrvapadam iti . na ca atra putrapatī uttarapade . iha api tarhi na prāpnoti . kārīṣagandhīputraḥ , kārīṣagandhīpatiḥ iti . kim kāraṇam . pūrvapadam iti ucyate . na hi atra ṣyaṅ pūrvapadam asti . ṣyaṅantam etat pūrvapadam . katham . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati . yadi pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti ucyate paramakārīṣagandhīputraḥ , paramakārīṣagandhīpatiḥ iti na sidhyati . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati astrīpratyayena iti . yadi astrīpratyayena iti ucyate atikrāntaḥ kārīṣagandhyām atikārīṣagandhyaḥ , tasya putraḥ atikārīṣagandhyaputraḥ , atikārīṣagandhyapatiḥ iti atra api prāpnoti . astrīpratyayena anupasarjanena . yaḥ hi upasarjanam strīpratyayaḥ bhavati eṣā tatra paribhāṣā pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०।२३-२३।२५ रो इव्।३२६-३३० ष्यङन्ते यावन्तः यणः तेषाम् सर्वेषाम् सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । वाराहिपुत्रः , तार्णकर्णीपुत्रः । तत्र अप्रत्ययस्थस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । यथागृहीतस्य आदेशवचनात् अप्रत्ययस्थे सिद्धम् । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् अप्रत्ययस्थस्य न भविष्यति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य वा । अथ वा अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियेत अप्रत्ययस्थस्य वा प्रतिषेधः उच्येत । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि । प्रयोजनम् न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् । न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । कथम् व्यधेः विद्धः इति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यासे एव । सान्तमहतः दीर्घत्वे । सान्तमहतः दीर्घत्वे प्रयोजनम् । पयांसि, यशांसि । प इति अस्य अपि प्राप्नोति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । नोपधायाः इति तत्र वर्तते । एवम् अपि अनांसि, मनांसि इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । सान्तसंयोगेन नोपधाम् विशेषयिष्यामः । सान्तसंयोगस्य नोपाधायाः इति । एवम् अपि हंसशिरांसि , ध्वंसशिरांसै इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । हम्मतेः हंसः । कः पुनः आह हम्मतेः हंसः इति । किम् तर्हि हन्तेः हंसः । हन्ति अध्वानम् इति । एवम् तर्हि सर्वनामस्थाने इति वर्तते । सर्वनामस्थानपरतया सान्तसंयोगम् विशेषयिष्यामः । सर्वनामस्थानपरस्य सान्तसंयोगस्य नोपाधायाः इति । अन्कारान्तस्य अल्लोपे । अन्कारान्तस्य अल्लोपे प्रयोजनम् । तक्ष्णा , तक्ष्णे इति । त इति अत्र अपि प्राप्नोति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अना अकारम् विशेषयिष्यामः । अनः यः अकारः इति । एवम् अपि अनसा , अनसे इति अत्र अपि प्राप्नोति । अन्कारेण अङ्गम् विशेषयिष्यामः । अन्कारान्तस्य अङ्गस्य अनः यः अकारः इति । एवम् अपि अनस्तक्ष्णा , अनस्तक्ष्णे इति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् । भस्य इति उपस्थितम् इदम् भवति यचि भम् इति । तत्र यजादिपरत्या अन्कारम् विशेषयिष्यामः अना अकारम् । यजादिपरस्य अनः यः अकारः इति । मृजेः वृद्धिविधौ । मृजेः वृद्धिविधौ प्रयोजनम् । न्यमार्ट् । अटः अपि वृद्धिः प्राप्नोति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यथापरिभाषितम् इकः गुणवृद्धी इति इकः एव वृद्धिः भविष्यति । एवम् अपि मिमार्जिषति इति अत्र प्राप्नोति । अस्तु । अभ्यासनिर्ह्रासेन ह्रस्वः भविष्यति । वसोः सम्प्रसारणे च । वसोः सम्प्रसारणे च प्रयोजनम् । विदुषः पश्य । विदिवकारस्य अपि प्राप्नोति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति प्रतिषेधः भविष्यति । दकारेण (र्: इद्कारेण) व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति न भविष्यति । युवादीनाम् च । युवादीनाम् च सम्प्रसारणे प्रयोजनम् । यूनः , यूना , यूने । यकारस्य अपि प्राप्नोति । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् इति न भविष्यति । उकारेण व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । एवम् तर्हि समानाङ्गग्रहणम् अत्र चोदयिष्यति । र्वोः उपधाग्रहणम् च । र्वोः उपधाग्रहणम् च न कर्तव्यम् भवति । इह कस्मात् न भवति । अबिभः भवान् । अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । क्रियते न्यासे एव ।

KA III.20.23-23.25 Ro IV.326-330 ṣyaṅante yāvantaḥ yaṇaḥ teṣām sarveṣām samprasāraṇam prāpnoti . vārāhiputraḥ , tārṇakarṇīputraḥ . tatra apratyayasthasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yathāgṛhītasya ādeśavacanāt apratyayasthe siddham . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam apratyayasthasya na bhaviṣyati . anantyavikāre antyasadeśasya vā . atha vā anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta apratyayasthasya vā pratiṣedhaḥ ucyeta . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . kāni . prayojanam na samprasāraṇe samprasāraṇam . na samprasāraṇe samprasāraṇam iti etat na vaktavyam bhavati . katham vyadheḥ viddhaḥ iti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . na etat asti prayojanam . kriyate nyāse eva . sāntamahataḥ dīrghatve . sāntamahataḥ dīrghatve prayojanam . payāṃsi, yaśāṃsi . pa iti asya api prāpnoti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . nopadhāyāḥ iti tatra vartate . evam api anāṃsi, manāṃsi iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . sāntasaṃyogena nopadhām viśeṣayiṣyāmaḥ . sāntasaṃyogasya nopādhāyāḥ iti . evam api haṃsaśirāṃsi , dhvaṃsaśirāṃsai iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . hammateḥ haṃsaḥ . kaḥ punaḥ āha hammateḥ haṃsaḥ iti . kim tarhi hanteḥ haṃsaḥ . hanti adhvānam iti . evam tarhi sarvanāmasthāne iti vartate . sarvanāmasthānaparatayā sāntasaṃyogam viśeṣayiṣyāmaḥ . sarvanāmasthānaparasya sāntasaṃyogasya nopādhāyāḥ iti . ankārāntasya allope . ankārāntasya allope prayojanam . takṣṇā , takṣṇe iti . ta iti atra api prāpnoti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . anā akāram viśeṣayiṣyāmaḥ . anaḥ yaḥ akāraḥ iti . evam api anasā , anase iti atra api prāpnoti . ankāreṇa aṅgam viśeṣayiṣyāmaḥ . ankārāntasya aṅgasya anaḥ yaḥ akāraḥ iti . evam api anastakṣṇā , anastakṣṇe iti atra api prāpnoti . evam tarhi kāryakālam sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra upasthitam draṣṭavyam . bhasya iti upasthitam idam bhavati yaci bham iti . tatra yajādiparatyā ankāram viśeṣayiṣyāmaḥ anā akāram . yajādiparasya anaḥ yaḥ akāraḥ iti . mṛjeḥ vṛddhividhau . mṛjeḥ vṛddhividhau prayojanam . nyamārṭ . aṭaḥ api vṛddhiḥ prāpnoti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . yathāparibhāṣitam ikaḥ guṇavṛddhī iti ikaḥ eva vṛddhiḥ bhaviṣyati . evam api mimārjiṣati iti atra prāpnoti . astu . abhyāsanirhrāsena hrasvaḥ bhaviṣyati . vasoḥ samprasāraṇe ca . vasoḥ samprasāraṇe ca prayojanam . viduṣaḥ paśya . vidivakārasya api prāpnoti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . na samprasāraṇe samprasāraṇam iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . dakāreṇa (R: idkāreṇa) vyavahitatvāt na prāpnoti . evam tarhi nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti na bhaviṣyati . yuvādīnām ca . yuvādīnām ca samprasāraṇe prayojanam . yūnaḥ , yūnā , yūne . yakārasya api prāpnoti . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . na samprasāraṇe samprasāraṇam iti na bhaviṣyati . ukāreṇa vyavahitatvāt na prāpnoti . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . evam tarhi samānāṅgagrahaṇam atra codayiṣyati . rvoḥ upadhāgrahaṇam ca . rvoḥ upadhāgrahaṇam ca na kartavyam bhavati . iha kasmāt na bhavati . abibhaḥ bhavān . anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . kriyate nyāse eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.