क्अ इइइ।१०५।२-१०६।७ रो इव्।५०२-५०४ शसि स्त्रियाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । चतस्रः पश्य । चतुरः शसि स्त्रियाम् अप्रतिषेधः आद्युदात्तनिपातनात् । चतुरः शसि स्त्रियाम् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । शसि स्वरः कस्मात् न भवति । आद्युदात्तनिपातनात् । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते । सः निपातनस्वरः शसि स्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । यथा एव निपातनस्वरः शसि स्वरम् बाधते एवम् विभक्तिस्वरम् अपि बाधेत चतसृणम् इति । विभक्तिस्वरभावः च हलादिग्रहणात् । विभक्तिस्वरभावः च सिद्धः । कुतः । हलादिग्रहणात् । यत् अयम् षट्त्रिचतुर्भ्यः हलादिः इति हलादिग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न निपातनस्वरः विभक्तिस्वरम् बाधते इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । आद्युदात्तनिपातने हि हलादिग्रहणानर्थक्यम् । आद्युदात्तनिपातने हि सति हलादिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । न हि अन्यत् हलादिग्रहणम् प्रयोजयति अन्यत् अतः चतसृशब्दात् । षट्सञ्ज्ञाः तावत् न प्रयोजयन्ति । किम् कारणम् । बहुवचनविषयत्वात् । तेन द्विवचनैकवचने न स्तः । जश्शसी च अत्र लुप्येते । अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः । त्रिशब्दः च अपि न प्रयोजयति । किम् कारणम् । बहुवचनविषयत्वात् । तेन द्विवचनैकवचने न स्तः । असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भविष्यति । शसि भवितव्यम् एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति । अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः । तिसृशब्दः च अपि न प्रयोजयति । किम् कारणम् । बहुवचनविषयत्वात् । तेन द्विवचनैकवचने न स्तः । असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भवितव्यम् । शसि भवितव्यम् उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति । अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः । चतुःशब्दः तिसृशब्दः च अपि न प्रयोजयति । किम् कारणम् । बहुवचनविषयत्वात् । तेन द्विवचनैकवचने न स्तः । असर्वनामस्थानम् इति वचनात् जसि न भवितव्यम् । शसि भवितव्यम् चतुरः शसि इति । अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः । तत्र चतसृशब्दात् एकस्मात् शस् असर्वनामस्थानम् अजादिः विभक्तिः अस्ति । यदि च अत्र निपातनस्वरः स्यात् हलादिग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । न एव वा पुनः अत्र शसिस्वरः प्राप्नोति । किम् कारणम् । यणादेशे कृते शसः पूर्वः उदात्तभावी न अस्ति इति कृत्वा । अवशिष्टस्य तर्हि प्राप्नोति । ऋकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । यणादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः स्वरविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति । न एषः अस्ति प्रतिषेधः । उक्तम् एतत् प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपादादेशः न स्थानिवत् इति ।
KA III.105.2-106.7 Ro IV.502-504 śasi striyām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . catasraḥ paśya . caturaḥ śasi striyām apratiṣedhaḥ ādyudāttanipātanāt . caturaḥ śasi striyām apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . śasi svaraḥ kasmāt na bhavati . ādyudāttanipātanāt . ādyudāttanipātanam kariṣyate . saḥ nipātanasvaraḥ śasi svarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . yathā eva nipātanasvaraḥ śasi svaram bādhate evam vibhaktisvaram api bādheta catasṛṇam iti . vibhaktisvarabhāvaḥ ca halādigrahaṇāt . vibhaktisvarabhāvaḥ ca siddhaḥ . kutaḥ . halādigrahaṇāt . yat ayam ṣaṭtricaturbhyaḥ halādiḥ iti halādigrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na nipātanasvaraḥ vibhaktisvaram bādhate iti . katham kṛtvā jñāpakam . ādyudāttanipātane hi halādigrahaṇānarthakyam . ādyudāttanipātane hi sati halādigrahaṇam anarthakam syāt . na hi anyat halādigrahaṇam prayojayati anyat ataḥ catasṛśabdāt . ṣaṭsañjñāḥ tāvat na prayojayanti . kim kāraṇam . bahuvacanaviṣayatvāt . tena dvivacanaikavacane na staḥ . jaśśasī ca atra lupyete . anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ . triśabdaḥ ca api na prayojayati . kim kāraṇam . bahuvacanaviṣayatvāt . tena dvivacanaikavacane na staḥ . asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhaviṣyati . śasi bhavitavyam ekādeśe udāttena udāttaḥ iti . anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ . tisṛśabdaḥ ca api na prayojayati . kim kāraṇam . bahuvacanaviṣayatvāt . tena dvivacanaikavacane na staḥ . asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhavitavyam . śasi bhavitavyam udāttayaṇaḥ halpūrvāt iti . anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ . catuḥśabdaḥ tisṛśabdaḥ ca api na prayojayati . kim kāraṇam . bahuvacanaviṣayatvāt . tena dvivacanaikavacane na staḥ . asarvanāmasthānam iti vacanāt jasi na bhavitavyam . śasi bhavitavyam caturaḥ śasi iti . anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ . tatra catasṛśabdāt ekasmāt śas asarvanāmasthānam ajādiḥ vibhaktiḥ asti . yadi ca atra nipātanasvaraḥ syāt halādigrahaṇam anarthakam syāt . na eva vā punaḥ atra śasisvaraḥ prāpnoti . kim kāraṇam . yaṇādeśe kṛte śasaḥ pūrvaḥ udāttabhāvī na asti iti kṛtvā . avaśiṣṭasya tarhi prāpnoti . ṛkāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . yaṇādeśe kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ svaravidhim prati na sthānivat bhavati iti . na eṣaḥ asti pratiṣedhaḥ . uktam etat pratiṣedhe svaradīrghayalopeṣu lopādādeśaḥ na sthānivat iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.