क्अ इइइ।९।९-११।३ रो इव्।३०२-३०७ अभ्यस्तसञ्ज्ञायाम् सहवचनम् । अभ्यस्तसञ्ज्ञायाम् सहग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । आद्युदात्तत्वे पृथगप्रसङ्गार्थम् । आद्युदात्तत्वम् सह भूतयोः यथा स्यात् । एकैकस्य मा भूत् इति । यस्मिन् एव अभ्यस्तकार्ये अदोषः तत् एव पठितम् अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति । न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । पर्यायः तर्हि प्रसज्येत । पर्यायः च । पूर्वस्य तावत् परेण रूपेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । परस्य तर्हि स्यात् । तत्र आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न परस्य भवति इति यत् अयम् बिभेत्यादीनाम् पिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति आह । एवम् व्यवधानात् न पूर्वस्य ज्ञापकात् न परस्य उच्यते च इदम् अभ्यस्तानाम् आदिः उदात्तः भवति इति । तत्र सः एव दोषः पर्यायः प्रसज्येत । तस्मात् सहग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । उभेग्रहणम् क्रियते । तत् सहार्थम् विज्ञास्यते । अस्ति अन्यत् उभेग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । उभेग्रहणम् सञ्ज्ञिनिर्देशार्थम् । अन्तरेण अपि उभेग्रहणम् प्रकॢप्तः सञ्ज्ञिनिर्देशः । कथम् । द्वे इति वर्तते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । यत्र उभे शब्दरूपे श्रूयेते तत्र अभ्यस्तसञ्ज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् : ईर्त्सन्ति , ईप्सन्ति , ईर्त्सन् , ईप्सन् , ऐर्त्सन् , ऐप्सन् । किम् च स्यात् । अद्भावः नुम्प्रतिषेधः जुस्भावः इति एते विधयः प्रसज्येरन् । अद्भावे तावत् न दोषः । सप्तमे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति : अत् अभ्यस्तात् । ततः आत्मनेपदेषु । आत्मनेपदेषु च अत् भवति । अनतः इति उभयोः शेषः । यत् अपि उच्यते नुम्प्रतिषेधः इति एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नुम्प्रतिषेधः क्रियताम् एकादेशः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुम्प्रतिषेधः । नित्यः एकादेशः । कृते अपि नुम्प्रतिषेधे प्राप्नोति अकृते अपि । एकादेशः अपि नित्यः । अन्यस्य कृते नुम्प्रतिषेधे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि एकादेशः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य एकादेशः । विधिविषये नुम्प्रतिषेधः विधिः च नुमः सर्वनामस्थाने प्राक् तु सर्वनामस्थानोत्पत्तेः एकादेशः । तत्र नित्यत्वात् च अन्तरङ्गत्वात् च एकादेशः । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न भविष्यति । यत् अपि उच्यते जुस्भावः इति एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न भविष्यति । एकादेशे इति उच्यते केन च अत्र एकादेशः । अन्तिना । न अत्र अन्तिभावः प्राप्नोति । किम् कारणम् । जुस्भावेन बाध्यते । न अत्र जुस्भावः प्राप्नोति । किम् कारणम् । शपा व्यवहितत्वात् । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति व्यवधानम् एव । किम् पुणः कारणम् निमित्तवान् अन्तिः एकादेशम् तावत् प्रतीक्षते न पुनः तावति एव निमित्तम् अस्ति इति अन्तिभावेन भाव्यम् । इह अपि तर्हि तावति एव निमित्तम् अस्ति इति अन्तिभावः स्यात् । अनेनिजुः । पर्यवेविषुः इति । अस्तु । अन्तिभावे कृते स्थानिवद्भावात् झिग्रहणेन ग्रहणात् जुस्भावः भविष्यति । अथ वा यदि अपि निमित्तवान् अन्तिः अयम् तस्य जुस्भावः अपवादः । न च अपवादविषये उत्सर्गाः अभिनिविशन्ते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उतस्र्गः प्रवर्तते । न तावत् अत्र कदा चित् अपि अन्तिभावः भवति । अपवादम् जुस्भावम् प्रतीक्षते । न खलु अपि क्व चित् अभ्यस्तानाम् झेः च आनन्तर्यम् । सर्वत्र विकरणैः व्यवधानम् । तेन अनेन अवश्यम् विकरणनाशः प्रतीक्ष्यः क्व चित् लुका क्व चित् श्लुना क्व चित् एकादेशेन । सः यथा श्लुलुकौ प्रतीक्षते एवम् एकादेशम् अपि प्रतीक्षते । एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति । किम् । स्थानिवद्भावम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् । व्यवधानात् न भविष्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावः न च अयम् पूर्वस्य विधिः । पूर्वस्मात् अपि विधिः पूर्वविधिः । तत् एतत् असति प्रयोजने उभेग्रहणम् सहार्थम् विज्ञास्यते । कथम् कृत्वा एकैकस्य अभ्यस्तसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा । तत् यथा । वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकम् इति उच्यते इह अपि सहग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ तत्र अन्तरेण प्रत्येकम् इति वचनम् प्रत्येकम् गुण्वृद्धिसञ्ज्ञे भवतः इह अपि न अर्थः सहग्रहणेन ।
KA III.9.9-11.3 Ro IV.302-307 abhyastasañjñāyām sahavacanam . abhyastasañjñāyām sahagrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . ādyudāttatve pṛthagaprasaṅgārtham . ādyudāttatvam saha bhūtayoḥ yathā syāt . ekaikasya mā bhūt iti . yasmin eva abhyastakārye adoṣaḥ tat eva paṭhitam anudāttam padam ekavarjam iti . na asti yaugapadyena sambhavaḥ . paryāyaḥ tarhi prasajyeta . paryāyaḥ ca . pūrvasya tāvat pareṇa rūpeṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . parasya tarhi syāt . tatra ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na parasya bhavati iti yat ayam bibhetyādīnām piti pratyayāt pūrvam udāttam bhavati iti āha . evam vyavadhānāt na pūrvasya jñāpakāt na parasya ucyate ca idam abhyastānām ādiḥ udāttaḥ bhavati iti . tatra saḥ eva doṣaḥ paryāyaḥ prasajyeta . tasmāt sahagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . ubhegrahaṇam kriyate . tat sahārtham vijñāsyate . asti anyat ubhegrahaṇasya prayojanam . kim . ubhegrahaṇam sañjñinirdeśārtham . antareṇa api ubhegrahaṇam prakḷptaḥ sañjñinirdeśaḥ . katham . dve iti vartate . idam tarhi prayojanam . yatra ubhe śabdarūpe śrūyete tatra abhyastasañjñā yathā syāt . iha mā bhūt : īrtsanti , īpsanti , īrtsan , īpsan , airtsan , aipsan . kim ca syāt . adbhāvaḥ numpratiṣedhaḥ jusbhāvaḥ iti ete vidhayaḥ prasajyeran . adbhāve tāvat na doṣaḥ . saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti : at abhyastāt . tataḥ ātmanepadeṣu . ātmanepadeṣu ca at bhavati . anataḥ iti ubhayoḥ śeṣaḥ . yat api ucyate numpratiṣedhaḥ iti ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . numpratiṣedhaḥ kriyatām ekādeśaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt numpratiṣedhaḥ . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛte api numpratiṣedhe prāpnoti akṛte api . ekādeśaḥ api nityaḥ . anyasya kṛte numpratiṣedhe prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya ekādeśaḥ . vidhiviṣaye numpratiṣedhaḥ vidhiḥ ca numaḥ sarvanāmasthāne prāk tu sarvanāmasthānotpatteḥ ekādeśaḥ . tatra nityatvāt ca antaraṅgatvāt ca ekādeśaḥ . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na bhaviṣyati . yat api ucyate jusbhāvaḥ iti ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na bhaviṣyati . ekādeśe iti ucyate kena ca atra ekādeśaḥ . antinā . na atra antibhāvaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . jusbhāvena bādhyate . na atra jusbhāvaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . śapā vyavahitatvāt . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti vyavadhānam eva . kim puṇaḥ kāraṇam nimittavān antiḥ ekādeśam tāvat pratīkṣate na punaḥ tāvati eva nimittam asti iti antibhāvena bhāvyam . iha api tarhi tāvati eva nimittam asti iti antibhāvaḥ syāt . anenijuḥ . paryaveviṣuḥ iti . astu . antibhāve kṛte sthānivadbhāvāt jhigrahaṇena grahaṇāt jusbhāvaḥ bhaviṣyati . atha vā yadi api nimittavān antiḥ ayam tasya jusbhāvaḥ apavādaḥ . na ca apavādaviṣaye utsargāḥ abhiniviśante . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargāḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utasrgaḥ pravartate . na tāvat atra kadā cit api antibhāvaḥ bhavati . apavādam jusbhāvam pratīkṣate . na khalu api kva cit abhyastānām jheḥ ca ānantaryam . sarvatra vikaraṇaiḥ vyavadhānam . tena anena avaśyam vikaraṇanāśaḥ pratīkṣyaḥ kva cit lukā kva cit ślunā kva cit ekādeśena . saḥ yathā ślulukau pratīkṣate evam ekādeśam api pratīkṣate . evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati . kim . sthānivadbhāvam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam . vyavadhānāt na bhaviṣyati . pūrvavidhau sthānivadbhāvaḥ na ca ayam pūrvasya vidhiḥ . pūrvasmāt api vidhiḥ pūrvavidhiḥ . tat etat asati prayojane ubhegrahaṇam sahārtham vijñāsyate . katham kṛtvā ekaikasya abhyastasañjñā prāpnoti . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā . tat yathā . vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ samudāye vākyaparisamāptiḥ iti . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yadi tatra pratyekam iti ucyate iha api sahagrahaṇam kartavyam . atha tatra antareṇa pratyekam iti vacanam pratyekam guṇvṛddhisañjñe bhavataḥ iha api na arthaḥ sahagrahaṇena .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.