क्अ इइइ।४२।८-४३।१० रो इव्।३६९-३७१ धातुग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् : षोडन् , षण्डः , षोडिकः । अथ आदिग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् : पेष्टा पेष्टुम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अस्तु अत्र सत्वम् । सत्वे कृते इणः उत्तरस्य आदेशसकारस्य इति षत्वम् भविष्यति । इदम् तर्हि : लषिता लषितुम् । इदम् च अपि उदार्हरणम् : पेष्टा पेष्टुम् । ननु च उक्तम् अस्तु अत्र सत्वम् । सत्वे कृते इणः उत्तरस्य आदेशसकारस्य इति षत्वम् भविष्यति इति । न एवम् शक्यम् । इह हि पेक्ष्यति इति षत्वस्य असिद्धत्वात् षढोः कः सि इति कत्वम् न स्यात् । सादेशे सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनाम् प्रतिषेधः । सादेशे सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । सुब्धातु : षोडीयति षण्डीयति । ष्ठिवु : ष्ठीवति । ष्वष्क् : ष्वष्कते । सुब्धातूनाम् तावत् न वक्तव्यः । उपदेशे इति वर्तते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः । यदि एवम् न अर्थः धातुग्रहणेन । कस्मात् न भवति षोडन् , षण्डः , षोडिकः इति । उपदेशे इति वर्तते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः । ष्ठिवेः अपि द्वितीयः वर्णः ठकारः । यदि ठकारः तेष्ठीव्यते इति न सिध्यति । एवम् तर्हि थकारः । यदि थकारः टुष्ठ्यूषति टेष्ठीव्यतिए इति न सिध्यति । एवम् तर्हि द्वौ इमौ ष्ठिवू । अकस्य द्वितीयः वर्णः ठकारः अपरस्य थकारः । यस्य थकारः तस्य सत्वम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि द्वौ इमौ द्विषकारौ ष्ठिवुष्वष्कती । किम् कृतम् भवति । पूर्वस्य सत्वे कृते परेण सन्निपाते ष्टुत्वम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि श्वलिट् ष्ठीवति मधुलिट् ष्वष्कते ष्टुत्वस्य असिद्धत्वात् डः सि धुट् इति धुट् प्रसज्येत । एवम् तर्हि यकारादी द्विषकारौ ष्ठिवुष्वष्कती । किम् यकारः न श्रूयते । लुप्तनिर्दिष्टः यकारः । अथ किमर्थम् षकारम् उपदिश्य तस्य सकारः आदेशः क्रियते न सकारः एव उपदिश्येत । लघ्वर्थम् इति आह । कथम् । अविशेषेण अयम् षकारम् उपदिश्य सकारम् आदेशम् उक्त्वा लघुना उपायेन षत्वम् निर्वर्तयति आदेशप्रत्यययोः इति । इतरथा हि येषाम् षत्वम् इष्यते तेषाम् तत्र ग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् । के पुनः षोपदेशाः धातवः । पठितव्याः । कः अत्र भवतः पुरुषकारः । यदि अन्तरेण पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् तत् उच्यताम् । अन्तरेण अपि पाठम् किम् चित् शक्यते वक्तुम् । कथम् । अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः स्मिङ्स्वदिस्विदिस्वञ्जिस्वपयः च सृपिसृजिस्तृस्त्यासेकृसृवर्जम् ।
KA III.42.8-43.10 Ro IV.369-371 dhātugrahaṇam kimartham . iha mā bhūt : ṣoḍan , ṣaṇḍaḥ , ṣoḍikaḥ . atha ādigrahaṇam kimartham . iha mā bhūt : peṣṭā peṣṭum . na etat asti prayojanam . astu atra satvam . satve kṛte iṇaḥ uttarasya ādeśasakārasya iti ṣatvam bhaviṣyati . idam tarhi : laṣitā laṣitum . idam ca api udārharaṇam : peṣṭā peṣṭum . nanu ca uktam astu atra satvam . satve kṛte iṇaḥ uttarasya ādeśasakārasya iti ṣatvam bhaviṣyati iti . na evam śakyam . iha hi pekṣyati iti ṣatvasya asiddhatvāt ṣaḍhoḥ kaḥ si iti katvam na syāt . sādeśe subdhātuṣṭhivuṣvaṣkatīnām pratiṣedhaḥ . sādeśe subdhātuṣṭhivuṣvaṣkatīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . subdhātu : ṣoḍīyati ṣaṇḍīyati . ṣṭhivu : ṣṭhīvati . ṣvaṣk : ṣvaṣkate . subdhātūnām tāvat na vaktavyaḥ . upadeśe iti vartate uddeśaḥ ca prātipadikānām na upadeśaḥ . yadi evam na arthaḥ dhātugrahaṇena . kasmāt na bhavati ṣoḍan , ṣaṇḍaḥ , ṣoḍikaḥ iti . upadeśe iti vartate uddeśaḥ ca prātipadikānām na upadeśaḥ . ṣṭhiveḥ api dvitīyaḥ varṇaḥ ṭhakāraḥ . yadi ṭhakāraḥ teṣṭhīvyate iti na sidhyati . evam tarhi thakāraḥ . yadi thakāraḥ ṭuṣṭhyūṣati ṭeṣṭhīvyatie iti na sidhyati . evam tarhi dvau imau ṣṭhivū . akasya dvitīyaḥ varṇaḥ ṭhakāraḥ aparasya thakāraḥ . yasya thakāraḥ tasya satvam prāpnoti . evam tarhi dvau imau dviṣakārau ṣṭhivuṣvaṣkatī . kim kṛtam bhavati . pūrvasya satve kṛte pareṇa sannipāte ṣṭutvam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi śvaliṭ ṣṭhīvati madhuliṭ ṣvaṣkate ṣṭutvasya asiddhatvāt ḍaḥ si dhuṭ iti dhuṭ prasajyeta . evam tarhi yakārādī dviṣakārau ṣṭhivuṣvaṣkatī . kim yakāraḥ na śrūyate . luptanirdiṣṭaḥ yakāraḥ . atha kimartham ṣakāram upadiśya tasya sakāraḥ ādeśaḥ kriyate na sakāraḥ eva upadiśyeta . laghvartham iti āha . katham . aviśeṣeṇa ayam ṣakāram upadiśya sakāram ādeśam uktvā laghunā upāyena ṣatvam nirvartayati ādeśapratyayayoḥ iti . itarathā hi yeṣām ṣatvam iṣyate teṣām tatra grahaṇam kartavyam syāt . ke punaḥ ṣopadeśāḥ dhātavaḥ . paṭhitavyāḥ . kaḥ atra bhavataḥ puruṣakāraḥ . yadi antareṇa pāṭham kim cit śakyate vaktum tat ucyatām . antareṇa api pāṭham kim cit śakyate vaktum . katham . ajdantyaparāḥ sādayaḥ ṣopadeśāḥ smiṅsvadisvidisvañjisvapayaḥ ca sṛpisṛjistṛstyāsekṛsṛvarjam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.