Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.1.66

क्अ इइइ।४३।२०-४४।७ रो इव्।३७२-३७४ व्योः लोपे क्वौ उपसङ्ख्यानम् । व्योः लोपे क्वौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । कण्डूयतेः अप्रत्ययः कण्डूः इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । वलि इति उच्यते न च अत्र वलादिम् पश्यामः । ननु च अयम् क्विप् एव वलादिः भवति । क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । क्विब्लोपः क्रियताम् यलोपः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् क्विब्लोपः नित्यत्वात् च । नित्यः खलु अपि क्विब्लोपः । कृते अपि यलोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् परत्वात् च क्विब्लोपः । क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् यलोपः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । यदि वा कानि चित् वर्णाश्रयाणि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथा इदम् अपि भविष्यति । अथ वा एवम् वक्ष्यामि । लोपः व्योः वलि । ततः वेः । व्यन्तयोः च व्योः लोपः भवति । ततः अपृक्तस्य । अपृक्तस्य च लोपः भवति । वेः इति एव ।

KA III.43.20-44.7 Ro IV.372-374 vyoḥ lope kvau upasaṅkhyānam . vyoḥ lope kvau upasaṅkhyānam kartavyam iha api yathā syāt . kaṇḍūyateḥ apratyayaḥ kaṇḍūḥ iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . vali iti ucyate na ca atra valādim paśyāmaḥ . nanu ca ayam kvip eva valādiḥ bhavati . kviblope kṛte valādyabhāvāt na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . kviblopaḥ kriyatām yalopaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt kviblopaḥ nityatvāt ca . nityaḥ khalu api kviblopaḥ . kṛte api yalope prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt paratvāt ca kviblopaḥ . kviblope kṛte valādyabhāvāt yalopaḥ na prāpnoti . evam tarhi pratyayalakṣaṇena bhaviṣyati . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . yadi vā kāni cit varṇāśrayāṇi pratyayalakṣaṇena bhavanti tathā idam api bhaviṣyati . atha vā evam vakṣyāmi . lopaḥ vyoḥ vali . tataḥ veḥ . vyantayoḥ ca vyoḥ lopaḥ bhavati . tataḥ apṛktasya . apṛktasya ca lopaḥ bhavati . veḥ iti eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।४४।८-४५।२ रो इव्।३७४-३७५ वलोपाप्रसिद्धिः ऊड्भाववचनात् । वलोपस्य अप्रसिद्धिः । आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति । किम् कारणम् । ऊड्भाववचनात् । च्छ्वोः शूट् अनुनासिके च इति ऊठ् प्राप्नोति । अतिप्रसङ्गः व्रश्चादिषु । व्रश्चादिषु च अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । व्रश्चनः , व्रीहिः , व्रणः इति । उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् । उपदेशसामर्थ्यात् व्रश्चादिषु लोपः न भविष्यति । उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् इति चेत् सम्प्रसारणहलादिशेषेषु सामर्थ्यम् । उपदेशसामर्थ्यात् सिद्धम् इति चेत् अस्ति अन्यत् उपदेशवचने प्रयोजनम् । सम्प्रसारणहलादिशेषेषु कृतेषु वकारस्य श्रवणम् यथा स्यात् । (र्: वृक्णः ) वृक्णवान् , (र् वृश्चति ) विव्रश्चिषति इति । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गाः सम्प्रसारणहलादिशेषाः । अन्तरङ्गः लोपः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । अनारम्भः वा । अनारम्भः वा पुनः वलोपस्य न्याय्यः । कथम् आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति । आस्रेमाणम् जीरदानुः इति वर्णलोपात् । आस्रेमाणम् , जीरदानुः इति छान्दसात् वर्णलोपात् सिद्धम् । यथा संस्फानः गयस्फानः । तत् यथा संस्फयनः , संस्फानः , गयस्फानः, गयस्फानः इति ।

KA III.44.8-45.2 Ro IV.374-375 valopāprasiddhiḥ ūḍbhāvavacanāt . valopasya aprasiddhiḥ . āsremāṇam , jīradānuḥ iti . kim kāraṇam . ūḍbhāvavacanāt . cchvoḥ śūṭ anunāsike ca iti ūṭh prāpnoti . atiprasaṅgaḥ vraścādiṣu . vraścādiṣu ca atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . vraścanaḥ , vrīhiḥ , vraṇaḥ iti . upadeśasāmarthyāt siddham . upadeśasāmarthyāt vraścādiṣu lopaḥ na bhaviṣyati . upadeśasāmarthyāt siddham iti cet samprasāraṇahalādiśeṣeṣu sāmarthyam . upadeśasāmarthyāt siddham iti cet asti anyat upadeśavacane prayojanam . samprasāraṇahalādiśeṣeṣu kṛteṣu vakārasya śravaṇam yathā syāt . (R: vṛkṇaḥ ) vṛkṇavān , (R vṛścati ) vivraściṣati iti . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgāḥ samprasāraṇahalādiśeṣāḥ . antaraṅgaḥ lopaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . anārambhaḥ vā . anārambhaḥ vā punaḥ valopasya nyāyyaḥ . katham āsremāṇam , jīradānuḥ iti . āsremāṇam jīradānuḥ iti varṇalopāt . āsremāṇam , jīradānuḥ iti chāndasāt varṇalopāt siddham . yathā saṃsphānaḥ gayasphānaḥ . tat yathā saṃsphayanaḥ , saṃsphānaḥ , gayasphānaḥ, gayasphānaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.