क्अ इइइ।४६।२-४७।१२ रो इव्।३७७-३८० यदि पुनः अयम् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः विज्ञायेत । किम् कृतम् भवति । द्विहलपृक्तग्रहणम् तिस्योः च ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । हलन्तात् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः चेत् नलोपाभावः यथा पचन् इति । हलन्तात् अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः चेत् नलोपाभावः । राजा तक्षा । संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् नलोपः न प्राप्नोति यथा पचन् इति । तत् यथा पचन्, यजन् इति अत्र संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् नलोपः न भवति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धः संयोगान्तलोपः नलोपे इति यत् अयम् न ङिसम्बुद्ध्योः इति सम्बुद्धौ प्रतिषेधम् शास्ति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति पचन्, यजन् । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् भवति । कः च तुल्यजातीयः । यः सम्बुद्धौ अनन्तरः । वस्वादिषु दत्वम् संयोगादिलोपबलीयस्त्वात् । वस्वादिषु दत्वम् न सिध्यति । उखास्रत् , पर्णद्व्हत् । किम् कारणम् । संयोगादिलोपबलीयस्त्वात् । संयोगान्तलोपात् संयोगादिलोपः बलीयान् । यथा कूटतट् इति । तत् यथा कूटतट् , काष्ठतट् इति अत्र संयोगान्तलोपात् संयोगादिलोपः बलीयान् भवति । ननु च दत्वे कृते न भविष्यति । असिद्धम् दत्वम् । तस्य असिद्धत्वात् प्राप्नोति । सिद्धकाण्डे पठितम् वस्वादिषु दत्वम् सौ दीर्घत्वे इति । तत्र सौ दीर्घत्वग्रहणम् न करिष्यते । वस्वादिषु दत्वम् इति एव । एवम् अपि अपदान्तत्वात् न प्राप्नोति । अथ सौ अपि पदम् भवति राजा तक्षा नलोपे कृते विभक्तेः श्रवणम् प्राप्नोति । सा एषा उभयतस्पाशा रज्जुः भवति । रात्तलोपः नियमवचनात् । रात् तस्य लोपः वक्तव्यः । अबिभः भवान् । अजागः भवान् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । नियमवचनात् । रात् सस्य इति एतस्मात् नियमात् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । रात् सस्य इति अत्र तकारः अपि निर्दिश्यते । यदि एवम् कीर्तयतेः अप्रत्ययः कीः इति प्राप्नोति । कीर्त् इति च इष्यते । यथालक्षणम् अप्रयुक्ते । रोः उत्त्वम् च । रोः उत्त्वम् च वक्तव्यम् । अभिनः अत्र, अच्छिनः अत्र । संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् अतः अति इति उत्त्र्वम् न प्राप्नोति । न वा संयोगान्तलोपस्य उत्त्वे सिद्धत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । संयोगान्तलोपस्य उत्त्वे सिद्धत्वात् । संयोगान्तलोपः उत्त्वे सिद्धः भवति । यथा हरिवः मेदिनम् इति । तत् यथा हरिवः मेदिनम् त्वा इति अत्र संयोगान्तलोपः उत्त्वे सिद्धः भवति । सः एव दर्हि दोषः सा एषा उभयतस्पाशा । तस्मात् अशक्यः अपृक्तलोपः संयोगान्तलोपः विज्ञातुम् । न चेत् विज्ञायते द्विहलपृक्तग्रहणम् तिस्योः च ग्रहणम् कर्तव्यम् एव ।
KA III.46.2-47.12 Ro IV.377-380 yadi punaḥ ayam apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ vijñāyeta . kim kṛtam bhavati . dvihalapṛktagrahaṇam tisyoḥ ca grahaṇam na kartavyam bhavati . halantāt apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ cet nalopābhāvaḥ yathā pacan iti . halantāt apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ cet nalopābhāvaḥ . rājā takṣā . saṃyogāntalopasya asiddhatvāt nalopaḥ na prāpnoti yathā pacan iti . tat yathā pacan, yajan iti atra saṃyogāntalopasya asiddhatvāt nalopaḥ na bhavati . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati siddhaḥ saṃyogāntalopaḥ nalope iti yat ayam na ṅisambuddhyoḥ iti sambuddhau pratiṣedham śāsti . iha api tarhi prāpnoti pacan, yajan . tulyajātīyasya jñāpakam bhavati . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yaḥ sambuddhau anantaraḥ . vasvādiṣu datvam saṃyogādilopabalīyastvāt . vasvādiṣu datvam na sidhyati . ukhāsrat , parṇadvhat . kim kāraṇam . saṃyogādilopabalīyastvāt . saṃyogāntalopāt saṃyogādilopaḥ balīyān . yathā kūṭataṭ iti . tat yathā kūṭataṭ , kāṣṭhataṭ iti atra saṃyogāntalopāt saṃyogādilopaḥ balīyān bhavati . nanu ca datve kṛte na bhaviṣyati . asiddham datvam . tasya asiddhatvāt prāpnoti . siddhakāṇḍe paṭhitam vasvādiṣu datvam sau dīrghatve iti . tatra sau dīrghatvagrahaṇam na kariṣyate . vasvādiṣu datvam iti eva . evam api apadāntatvāt na prāpnoti . atha sau api padam bhavati rājā takṣā nalope kṛte vibhakteḥ śravaṇam prāpnoti . sā eṣā ubhayataspāśā rajjuḥ bhavati . rāttalopaḥ niyamavacanāt . rāt tasya lopaḥ vaktavyaḥ . abibhaḥ bhavān . ajāgaḥ bhavān . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . niyamavacanāt . rāt sasya iti etasmāt niyamāt na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . rāt sasya iti atra takāraḥ api nirdiśyate . yadi evam kīrtayateḥ apratyayaḥ kīḥ iti prāpnoti . kīrt iti ca iṣyate . yathālakṣaṇam aprayukte . roḥ uttvam ca . roḥ uttvam ca vaktavyam . abhinaḥ atra, acchinaḥ atra . saṃyogāntalopasya asiddhatvāt ataḥ ati iti uttrvam na prāpnoti . na vā saṃyogāntalopasya uttve siddhatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . saṃyogāntalopasya uttve siddhatvāt . saṃyogāntalopaḥ uttve siddhaḥ bhavati . yathā harivaḥ medinam iti . tat yathā harivaḥ medinam tvā iti atra saṃyogāntalopaḥ uttve siddhaḥ bhavati . saḥ eva darhi doṣaḥ sā eṣā ubhayataspāśā . tasmāt aśakyaḥ apṛktalopaḥ saṃyogāntalopaḥ vijñātum . na cet vijñāyate dvihalapṛktagrahaṇam tisyoḥ ca grahaṇam kartavyam eva .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.