क्अ इइइ।१२६।२२-१२८।१४ रो इव्।५५०-५५५ अनन्तरः इति किमर्थम् । इह मा भूत् । अभ्युद्धृतम् , उपसमाहृतम् । गतेः अनन्तरग्रहणम् अनर्थकम् गतिः गतौ अनुदात्तवचनात् । गतेः अनन्तरग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । गतिः गतौ अनुदात्तवचनात् । गतौ परतः गतेः अनुदात्तत्वम् उच्यते । तत् बाधकम् भविष्यति । तत्र यस्य अप्रकृतिस्वरत्वम् तस्मात् अन्तोदात्तप्रसङ्गः। तत्र यस्य गतेः अप्रकृतिस्वरत्वम् तस्मात् अन्तोदात्तत्वम् प्राप्नोति अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति । प्रकृतिस्वरवचनात् हि अननोदात्तत्वम् । प्रकृतिस्वरवचनसामर्थ्यात् हि अन्तोदात्तत्वम् न भविष्यति । यदि हि स्यात् प्रकृतिस्वरवचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । प्रकृतिस्वरवचनम् किमर्थम् इति चेत् एकगत्यर्थम् । प्रकृतिस्वरवचनम् किमर्थम् इति चेत् एकगत्यर्थम् । यत्र एकः गतिः तदर्थम् एतत् स्यात् । प्रकृतम् , प्रहृतम् । एवमर्थम् एव तर्हि अनन्तग्रहणम् कर्तव्यम् अत्र यथा स्यात् । क्रियमाणे अपि वै अनन्तग्रहणे अत्र न सिध्यति । किम् कारणम् । गतिः अनन्तरः पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति उच्यते । यः च अत्र गतिः अनन्तरः न असौ पूर्वपदम् यः च पूर्वपदम् न असौ अनन्तरः । अपूर्वपदार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । अपूर्वपदस्य अपि गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् यथा स्यात् । अपूर्वपदार्थम् इति चेत् कारके अतिप्रसङ्गः ।अपूर्वपदार्थम् इति चेत् कारके अतिप्रसङ्गः भवति । आगतः , दूरादागतः । सः यथा एव गतिपूर्वपदस्य भवति एवम् कारकपूर्वपदस्य अपि प्राप्नोति । सिद्धम् तु गतेः अन्तोदात्ताप्रसङ्गात् । सिद्धम् एतत् । कथम् ।यत् तत् गतेः अन्तोदात्ताप्रसङ्गात् अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति एतत् गतेः न प्रसङ्क्तव्यम् । किम् कृतम् भवति । कृत्स्वरापवादः अयम् भवति । तत्र गतिः अनन्तरः इति अस्य अवकाशः प्रकृतम् , प्रहृतम् । अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति अस्य अवकाशः , दूराद्गतः , दूराद्यातः । इह उभयम् प्राप्नोति । आगतः , दूरादागतः । अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । अवश्यम् गतेः तत् प्रसङ्क्तव्यम् भेदः प्रभेदः इति एवमर्थम् । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति । ततः क्तः । क्तान्तम् उत्तरपदम् अन्तोदात्तम् भवति । अत्र कारकोपपदग्रहणम् । अनुवर्तते गतिग्रहणम् निवृत्तम् । अथ वा उपरिष्टाद् योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति सूपमानात् क्तः , सञ्ज्ञायाम् अनाचितादीनाम् , प्रवृद्धादीनाम् च इति । ततः वक्ष्यामि कारकात् । कारकात् च क्तान्तम् उत्तरपदम् अन्तोदात्तम् भवति । ततः दत्तश्रुतयोः एव आशिषि कारकात् इति । एवम् च कृत्वा न अर्थः अनन्तग्रहणेन । कथम् अभ्युद्धृतम् । उत् हरतिक्रियम् विशिनष्टि । उदा विशिष्टम् अभिः विशिनष्टि । । तत्र गतिः अनन्तरः इति च प्राप्नोति गतिः गतौ इति च । गतिः अनन्तरः इति अस्य अवकाशः प्रकृतम् प्रहृतम् । गतिः गतौ इति अस्य अवकाशः अभि उत् हरति , उप सम् आ दधाति । इह उभयम् प्राप्नोति , अभ्युद्धृतम् , उपसमाहृतम् । गतिः गतौ इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनन्तरग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् , उदकेविशीर्णम् ते एतत् । सगतिकेन सनकुलेन समासः सिद्धः भवति ।
KA III.126.22-128.14 Ro IV.550-555 anantaraḥ iti kimartham . iha mā bhūt . abhyuddhṛtam , upasamāhṛtam . gateḥ anantaragrahaṇam anarthakam gatiḥ gatau anudāttavacanāt . gateḥ anantaragrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . gatiḥ gatau anudāttavacanāt . gatau parataḥ gateḥ anudāttatvam ucyate . tat bādhakam bhaviṣyati . tatra yasya aprakṛtisvaratvam tasmāt antodāttaprasaṅgaḥ. tatra yasya gateḥ aprakṛtisvaratvam tasmāt antodāttatvam prāpnoti antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām iti . prakṛtisvaravacanāt hi ananodāttatvam . prakṛtisvaravacanasāmarthyāt hi antodāttatvam na bhaviṣyati . yadi hi syāt prakṛtisvaravacanam idānīm kimartham syāt . prakṛtisvaravacanam kimartham iti cet ekagatyartham . prakṛtisvaravacanam kimartham iti cet ekagatyartham . yatra ekaḥ gatiḥ tadartham etat syāt . prakṛtam , prahṛtam . evamartham eva tarhi anantagrahaṇam kartavyam atra yathā syāt . kriyamāṇe api vai anantagrahaṇe atra na sidhyati . kim kāraṇam . gatiḥ anantaraḥ pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati iti ucyate . yaḥ ca atra gatiḥ anantaraḥ na asau pūrvapadam yaḥ ca pūrvapadam na asau anantaraḥ . apūrvapadārtham tarhi idam vaktavyam . apūrvapadasya api gateḥ prakṛtisvaratvam yathā syāt . apūrvapadārtham iti cet kārake atiprasaṅgaḥ .apūrvapadārtham iti cet kārake atiprasaṅgaḥ bhavati . āgataḥ , dūrādāgataḥ . saḥ yathā eva gatipūrvapadasya bhavati evam kārakapūrvapadasya api prāpnoti . siddham tu gateḥ antodāttāprasaṅgāt . siddham etat . katham .yat tat gateḥ antodāttāprasaṅgāt antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām iti etat gateḥ na prasaṅktavyam . kim kṛtam bhavati . kṛtsvarāpavādaḥ ayam bhavati . tatra gatiḥ anantaraḥ iti asya avakāśaḥ prakṛtam , prahṛtam . antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām iti asya avakāśaḥ , dūrādgataḥ , dūrādyātaḥ . iha ubhayam prāpnoti . āgataḥ , dūrādāgataḥ . antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām iti etat bhavati vipratiṣedhena . avaśyam gateḥ tat prasaṅktavyam bhedaḥ prabhedaḥ iti evamartham . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām iti . tataḥ ktaḥ . ktāntam uttarapadam antodāttam bhavati . atra kārakopapadagrahaṇam . anuvartate gatigrahaṇam nivṛttam . atha vā upariṣṭād yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti sūpamānāt ktaḥ , sañjñāyām anācitādīnām , pravṛddhādīnām ca iti . tataḥ vakṣyāmi kārakāt . kārakāt ca ktāntam uttarapadam antodāttam bhavati . tataḥ dattaśrutayoḥ eva āśiṣi kārakāt iti . evam ca kṛtvā na arthaḥ anantagrahaṇena . katham abhyuddhṛtam . ut haratikriyam viśinaṣṭi . udā viśiṣṭam abhiḥ viśinaṣṭi . . tatra gatiḥ anantaraḥ iti ca prāpnoti gatiḥ gatau iti ca . gatiḥ anantaraḥ iti asya avakāśaḥ prakṛtam prahṛtam . gatiḥ gatau iti asya avakāśaḥ abhi ut harati , upa sam ā dadhāti . iha ubhayam prāpnoti , abhyuddhṛtam , upasamāhṛtam . gatiḥ gatau iti etat bhavati vipratiṣedhena .evam tarhi siddhe sati yat anantaragrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati eṣā paribhāṣā kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api iti . kim etasya jñāpane prayojanam . avataptenakulasthitam te etat , udakeviśīrṇam te etat . sagatikena sanakulena samāsaḥ siddhaḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.