क्अ इइइ।१५०।३-१६ रो इव्।५९९-६०१ भाषितपुंस्कात् इति कथम् इदम् विज्ञायते । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आहोस्वित् क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति द्रोणीभार्यः , कुटीभार्यः , पात्रीभार्यः अत्र अपि प्राप्नोति । अस्तु समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति । कथम् गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति । कर्तव्यः अत्र यत्नः । अथ किमर्थम् ऊङः पृथक् प्रतिषेधः उच्यते न यत्र एव अन्यः प्रतिषेधः तत्र एव अयम् उच्येत । न कोपधायाः इति उक्त्वा ततः ऊङः च इति उच्येत । तत्र अपि अयम् अर्थः द्विः प्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति । न एवम् शक्यम् । पठिष्यति हि आचार्यः पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् इति । सः पुंवद्भावः यथा इह भवति : कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका इति एवम् इह अपि स्यात् : ब्रह्मबन्धूः वृन्दारिका ब्रह्मबन्दूवृन्दारिका इति । अथ पृथक् प्रतिषेधे अपि उच्यमाने यावता सः प्रतिषिद्धार्थः आरम्भः कस्मात् एव अत्र न भवति । पृथक्प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् । अथ वा अनूङ् इति तत्र अनुवर्तिष्यते । अथ वा न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः । किम् तर्हि पर्युदासः अयम् यत् अन्यत् अनूङ् इति । सः च प्रतिषेधाऋथः आरम्भः ।
KA III.150.3-16 Ro IV.599-601 bhāṣitapuṃskāt iti katham idam vijñāyate . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam āhosvit kva cit bhāṣitapuṃskam iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam iti garbhibhāryaḥ , prajātabhāryaḥ , prasūtabhāraḥ iti atra na prāpnoti . atha vijñāyate kva cit bhāṣitapuṃskam iti droṇībhāryaḥ , kuṭībhāryaḥ , pātrībhāryaḥ atra api prāpnoti . astu samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam iti . katham garbhibhāryaḥ , prajātabhāryaḥ , prasūtabhāraḥ iti . kartavyaḥ atra yatnaḥ . atha kimartham ūṅaḥ pṛthak pratiṣedhaḥ ucyate na yatra eva anyaḥ pratiṣedhaḥ tatra eva ayam ucyeta . na kopadhāyāḥ iti uktvā tataḥ ūṅaḥ ca iti ucyeta . tatra api ayam arthaḥ dviḥ pratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ bhavati . na evam śakyam . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ puṃvat karmadhāraye pratiṣiddhārtham iti . saḥ puṃvadbhāvaḥ yathā iha bhavati : kārikā vṛndārikā kārakavṛndārikā iti evam iha api syāt : brahmabandhūḥ vṛndārikā brahmabandūvṛndārikā iti . atha pṛthak pratiṣedhe api ucyamāne yāvatā saḥ pratiṣiddhārthaḥ ārambhaḥ kasmāt eva atra na bhavati . pṛthakpratiṣedhavacanasāmarthyāt . atha vā anūṅ iti tatra anuvartiṣyate . atha vā na ayam prasajyapratiṣedhaḥ . kim tarhi paryudāsaḥ ayam yat anyat anūṅ iti . saḥ ca pratiṣedhāṛthaḥ ārambhaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ।१५०।१७-१५३।२० रो इव्।६०१-६०९ किम् पुनः इदम् पुंवद्भावे स्त्रीग्र्हणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् आहोस्वित् स्त्रीशब्द्ग्रहणम् आहोस्वित् स्त्र्यर्थग्रहणम् । कः च अत्र विशेषः । पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधविज्ञानम् । पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधः अयम् विज्ञायेत । कस्य । स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः । किम् उच्यते स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः इति । न पुनः अन्यत् अपि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । अनारम्भात् पुंसि । न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः स्त्रीप्रत्ययप्रतिषेधात् । कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा । उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति । एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसः स्त्रीप्रत्ययः न भवति एवम् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य न भवति इति । प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः । प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः वक्तव्या । एनी भार्या अस्य , एतभार्यः , श्येतभार्यः । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन नशब्दः न श्रूयेत । स्त्रियाम् इति उच्यमानः प्राप्नोति । स्थानिवत्प्रसङ्गः च । स्थानिवभावः च प्राप्नोति । पट्वीभारा अस्य पटुभार्यः । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । तस्य स्थानिवभावात् यणादेशः प्राप्नोति । किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते न प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति एव स्थानिवभावः अपि चोदितः स्यात् । पुरस्तात् इदम् आचार्येण दृष्टम् स्थानिवत्प्रसङ्गः च इति तत् पठितम् । ततः उत्तरकालम् इदम् दृष्टम् प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति । तत् अपि पठितम् । न च इदानीम् आचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति । वतण्ड्यादिषु पुंवद्वचनम् । वतण्ड्यादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः । के पुनः वतण्ड्यादयः । लुगलुगस्त्रीविषयद्विस्त्रीप्रत्ययाः । लुक् । गार्ग्यः वृन्दारिका गर्गवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः न श्रूयेत । अस्त्रियाम् इति हि लुक् उच्यते । लुक् । अलुक् । वतण्डी वृन्दारिका वातण्ड्यवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् लुक् स्त्रियाम् वतण्डात् इति यकारस्य लुक् प्राप्नोति । यदि पुनः अयम् ईकारे एव लुक् उच्येत । तत् ईकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । स्त्री , ई स्त्री , स्त्रियाम् । ईकारविधौ वै अप्रत्ययकस्य पाठः क्रियते वतण्ड इति । शार्ङ्गरवादौ सप्रत्ययकस्य पाठः करिष्यते । सः वै सप्रत्ययकस्य पाठः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वात् च लुक् प्राप्नोति । अलुक् । अस्त्रीविषय । कौण्डीवृसी वृन्दारिका कौण्डीवृस्यवृन्दारिका । पुंवद्भावेन किम् क्रियते । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः । अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् । तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः श्रूयेत । अस्त्रियाम् इति हि ञ्यः विधीयते । अस्त्रीविषय । द्विस्त्रीप्रत्यय । गार्ग्यायणी वृन्दारिका गार्ग्यवृन्दारिका । अत्र पुंवद्भावः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । भाषितपुंस्कात् अनूङः समानाधिकरणे उत्तरपदे पुंवद्भावः भवति इति उच्यते । यः च अत्र भाषितपुंस्कात् अनूङ् न असौ उत्तरपदे यः च उत्तरपदे न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् इति । अस्तु तर्हि स्त्रीशब्दग्रहणम् । स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति , अङ्गारकाः नाम शकुनयः । तेषाम् कालिकाः स्त्रियः । कालिकावृन्दारिकाः । अङ्गारकवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति । क्षेमवृद्धयः क्षत्रियाः । तेषाम् तनुकेश्यः स्त्रियः । तनुकेशीवृन्दारिकाः । क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति । हंसस्य वरटा ।
KA III.150.17-153.20 Ro IV.601-609 kim punaḥ idam puṃvadbhāve strīgrhaṇam strīpratyayagrahaṇam āhosvit strīśabdgrahaṇam āhosvit stryarthagrahaṇam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhavijñānam . puṃvadbhāve strīgrahaṇam strīpratyayagrahaṇam cet tatra puṃvat iti uttarapade tatpratiṣedhaḥ ayam vijñāyeta . kasya . strīpratyayasya pratiṣedhaḥ . kim ucyate strīpratyayasya pratiṣedhaḥ iti . na punaḥ anyat api kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . anārambhāt puṃsi . na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ strīpratyayapratiṣedhāt . katham punaḥ puṃvat iti anena strīpratyayasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā . uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi . evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā puṃsaḥ strīpratyayaḥ na bhavati evam samānādhikaraṇe uttarapade bhāṣitapuṃskasya na bhavati iti . prātipadikasya ca pratyāpattiḥ . prātipadikasya ca pratyāpattiḥ vaktavyā . enī bhāryā asya , etabhāryaḥ , śyetabhāryaḥ . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena naśabdaḥ na śrūyeta . striyām iti ucyamānaḥ prāpnoti . sthānivatprasaṅgaḥ ca . sthānivabhāvaḥ ca prāpnoti . paṭvībhārā asya paṭubhāryaḥ . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . tasya sthānivabhāvāt yaṇādeśaḥ prāpnoti . kimartham idam ubhayam ucyate na prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti eva sthānivabhāvaḥ api coditaḥ syāt . purastāt idam ācāryeṇa dṛṣṭam sthānivatprasaṅgaḥ ca iti tat paṭhitam . tataḥ uttarakālam idam dṛṣṭam prātipadikasya ca pratyāpattiḥ iti . tat api paṭhitam . na ca idānīm ācāryāḥ sūtrāṇi kṛtvā nivartayanti . vataṇḍyādiṣu puṃvadvacanam . vataṇḍyādiṣu puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . ke punaḥ vataṇḍyādayaḥ . lugalugastrīviṣayadvistrīpratyayāḥ . luk . gārgyaḥ vṛndārikā gargavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ na śrūyeta . astriyām iti hi luk ucyate . luk . aluk . vataṇḍī vṛndārikā vātaṇḍyavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt luk striyām vataṇḍāt iti yakārasya luk prāpnoti . yadi punaḥ ayam īkāre eva luk ucyeta . tat īkāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . strī , ī strī , striyām . īkāravidhau vai apratyayakasya pāṭhaḥ kriyate vataṇḍa iti . śārṅgaravādau sapratyayakasya pāṭhaḥ kariṣyate . saḥ vai sapratyayakasya pāṭhaḥ kartavyaḥ . antaraṅgatvāt ca luk prāpnoti . aluk . astrīviṣaya . kauṇḍīvṛsī vṛndārikā kauṇḍīvṛsyavṛndārikā . puṃvadbhāvena kim kriyate . strīpratyayasya nivṛttiḥ . arthaḥ anivṛttaḥ strītvam . tasya anivṛttatvāt kena yaśabdaḥ śrūyeta . astriyām iti hi ñyaḥ vidhīyate . astrīviṣaya . dvistrīpratyaya . gārgyāyaṇī vṛndārikā gārgyavṛndārikā . atra puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . bhāṣitapuṃskāt anūṅaḥ samānādhikaraṇe uttarapade puṃvadbhāvaḥ bhavati iti ucyate . yaḥ ca atra bhāṣitapuṃskāt anūṅ na asau uttarapade yaḥ ca uttarapade na asau bhāṣitapuṃskāt anūṅ iti . astu tarhi strīśabdagrahaṇam . strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ iti cet sarvasya strīśabdasya puṃśabdātideśaḥ prāpnoti . asya api prāpnoti , aṅgārakāḥ nāma śakunayaḥ . teṣām kālikāḥ striyaḥ . kālikāvṛndārikāḥ . aṅgārakavṛndārikāḥ prāpnuvanti . kṣemavṛddhayaḥ kṣatriyāḥ . teṣām tanukeśyaḥ striyaḥ . tanukeśīvṛndārikāḥ . kṣemavṛddhivṛndārikāḥ prāpnuvanti . haṃsasya varaṭā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ।१५३।२१-२८ रो इव्।६०९-६१० अथ इह कथम् भवितव्यम् । पट्वीमृद्व्यौ भार्ये अस्य पट्वीमृदुभार्यः , आहोस्वित् पटुमृदुभार्यः इति । पट्वीमृदुभार्यः इति भवितव्यम् । पुंवद्भावः कस्मात् न भवति । भाषितपुंस्कात् इति उच्यते । ननु च भोः पटुशब्दः मृदुशब्दः पुंसि भाष्येते । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतौ भाषितपुंस्कौ । समानायाम् आकृतौ अपि एतौ भाषितपुंस्कौ । कथम् । आरभ्यते मतुब्लोपः । एवम् तर्हि भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे कृतः तस्य पुंवद्भावः यस्य च अकृतः न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे ।
KA III.153.21-28 Ro IV.609-610 atha iha katham bhavitavyam . paṭvīmṛdvyau bhārye asya paṭvīmṛdubhāryaḥ , āhosvit paṭumṛdubhāryaḥ iti . paṭvīmṛdubhāryaḥ iti bhavitavyam . puṃvadbhāvaḥ kasmāt na bhavati . bhāṣitapuṃskāt iti ucyate . nanu ca bhoḥ paṭuśabdaḥ mṛduśabdaḥ puṃsi bhāṣyete . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam ākṛtyantare ca etau bhāṣitapuṃskau . samānāyām ākṛtau api etau bhāṣitapuṃskau . katham . ārabhyate matublopaḥ . evam tarhi bhāṣitapuṃskāt anūṅ samānādhikaraṇe uttarapade kṛtaḥ tasya puṃvadbhāvaḥ yasya ca akṛtaḥ na asau bhāṣitapuṃskāt anūṅ samānādhikaraṇe uttarapade .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ।१५४।१-४ रो इव्।६१० पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् । पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । कल्याणी पञ्चमी अस्य पक्षस्य कल्याणपञ्चमीकः पक्षः इति । अथ इह कथम् भवितव्यम् कल्याणी पञ्चमी आसाम् रात्रीणाम् इति । कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः इति भवितव्यम् । रात्रयः अत्र प्रधानम् ।
KA III.154.1-4 Ro IV.610 pūraṇyām pradhānapūraṇīgrahaṇam . pūraṇyām pradhānapūraṇīgrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . kalyāṇī pañcamī asya pakṣasya kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ iti . atha iha katham bhavitavyam kalyāṇī pañcamī āsām rātrīṇām iti . kalyāṇīpañcamāḥ rātrayaḥ iti bhavitavyam . rātrayaḥ atra pradhānam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.