Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.3.68

क्अ इइइ।१६६।५-१६७।३ रो इव्।६३८-६३९ अमः प्रत्ययवदनुदेशे किम् प्रयोजनम् । अमः प्रत्ययवदनुदेशे प्रयोजनम् आत्वपूर्वसवर्णगुणेयङुवङादेशाः । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णगुणेयङुवङादेशाः प्रयोजनम् । आत्वम् प्रयोजनम् । गाम्मन्यः । पूर्वसवर्णः प्रयोजनम् । स्त्रीम्मन्यः । गुणः प्रयोजनम् । नरम्मन्यः । इयङुवङौ प्रयोजनम् । श्रियम्मन्यः , भ्रुवम्मन्यः । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णाप्रसिद्धिः अप्रथमात्वात् । अमः प्रत्ययवदनुदेशे आत्वपूर्वसवर्णयोः अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । अप्रथमात्वात् । प्रथमयोः इति उच्यते न च अत्र प्रथमाम् पश्यामः । किम् च भोः आत्वम् प्रथमयोः इति उच्यते । न खलु प्रथमयोः इति उच्यते । प्रथमयोः इति तु विज्ञायते । कथम् । अम्शसोः इति उच्यते । ते एवम् विज्ञास्यामः । शस्सहचरितः यः अम्शब्दः । कः च शस्सहचरितः । प्रथमा एव । ननु च प्रत्ययवदनुदेशात् भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । सामान्यातिदेशे [र्: हि] विशेषानतिदेशः । सामन्ये हि अतिदिश्यमाने विशेषः न अतिदिष्टः भवति । तत् यथा । ब्रह्मणवत् अस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यम् इति सामान्यम् यत् ब्राह्मणकार्यम् तत् क्षत्रिये अतिदिश्यते । यत् विशिष्टम् माठरे कौण्डिन्ये वा न तत् अतिदिश्यते । एवम् इह अपि सामान्यम् यत् प्रत्ययकार्यम् तत् अतिदिश्यते यत् विशिष्टम् द्वितीयैकवचने भवति प्रथमयोः इति न तत् अतिदिश्यते । सिद्धम् तु द्वितीयैकवचनवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । द्वितीयैकवचनवत् भवति इति वक्तव्यम् । एकशेषनिर्देशात् वा । अथ वा एकशेषनिर्देशः अयम् । अम् च अम् च अम् । इचः एकाचः अम् भवति अम्प्रत्ययवत् च अस्मिन् कार्यम् भवति इति ।

KA III.166.5-167.3 Ro IV.638-639 amaḥ pratyayavadanudeśe kim prayojanam . amaḥ pratyayavadanudeśe prayojanam ātvapūrvasavarṇaguṇeyaṅuvaṅādeśāḥ . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇaguṇeyaṅuvaṅādeśāḥ prayojanam . ātvam prayojanam . gāmmanyaḥ . pūrvasavarṇaḥ prayojanam . strīmmanyaḥ . guṇaḥ prayojanam . narammanyaḥ . iyaṅuvaṅau prayojanam . śriyammanyaḥ , bhruvammanyaḥ . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇāprasiddhiḥ aprathamātvāt . amaḥ pratyayavadanudeśe ātvapūrvasavarṇayoḥ aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . aprathamātvāt . prathamayoḥ iti ucyate na ca atra prathamām paśyāmaḥ . kim ca bhoḥ ātvam prathamayoḥ iti ucyate . na khalu prathamayoḥ iti ucyate . prathamayoḥ iti tu vijñāyate . katham . amśasoḥ iti ucyate . te evam vijñāsyāmaḥ . śassahacaritaḥ yaḥ amśabdaḥ . kaḥ ca śassahacaritaḥ . prathamā eva . nanu ca pratyayavadanudeśāt bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . sāmānyātideśe [R: hi] viśeṣānatideśaḥ . sāmanye hi atidiśyamāne viśeṣaḥ na atidiṣṭaḥ bhavati . tat yathā . brahmaṇavat asmin kṣatriye vartitavyam iti sāmānyam yat brāhmaṇakāryam tat kṣatriye atidiśyate . yat viśiṣṭam māṭhare kauṇḍinye vā na tat atidiśyate . evam iha api sāmānyam yat pratyayakāryam tat atidiśyate yat viśiṣṭam dvitīyaikavacane bhavati prathamayoḥ iti na tat atidiśyate . siddham tu dvitīyaikavacanavadvacanāt . siddham etat . katham . dvitīyaikavacanavat bhavati iti vaktavyam . ekaśeṣanirdeśāt vā . atha vā ekaśeṣanirdeśaḥ ayam . am ca am ca am . icaḥ ekācaḥ am bhavati ampratyayavat ca asmin kāryam bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।१६७।४-१४ रो इव्।६३९-६४० अथ इह कथम् भवितव्यम् । श्रियम् आत्मानम् मन्यते ब्राह्मणकुलम् । श्रियम्मन्यम् आहोस्वित् श्रिमन्यम् इति । श्रियम्मन्यम् इति भवितव्यम् । स्वमोः नपुंसकात् इति लुक् कस्मात् न भवति । न अप्राप्ते लुकि अम् आरभ्यते । सः यथा एव सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतम् बाधते एवम् स्वमोः नपुंसकात् इति एतम् अमि लुकम् बाधेत । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति । न च अप्राप्ते सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतस्मिन् एतत् आरभ्यते । स्वमोः नपुंसकात् इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति एतम् बाधते । स्वमोः नपुंसकात् इति एतम् न बाधिष्यते । एवम् तर्हि असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य अमः अन्तरङ्गलक्षणः लुक् न भविष्यति । न एषा परिभाषा उत्तरपदाधिकारे शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् । द्विषन्तपः , परन्तपः । संयोगान्तलोपः न स्यात् । तस्मात् श्रिमन्यम् इति एव भवितव्यम् ।

KA III.167.4-14 Ro IV.639-640 atha iha katham bhavitavyam . śriyam ātmānam manyate brāhmaṇakulam . śriyammanyam āhosvit śrimanyam iti . śriyammanyam iti bhavitavyam . svamoḥ napuṃsakāt iti luk kasmāt na bhavati . na aprāpte luki am ārabhyate . saḥ yathā eva supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etam bādhate evam svamoḥ napuṃsakāt iti etam ami lukam bādheta . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati . na ca aprāpte supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etasmin etat ārabhyate . svamoḥ napuṃsakāt iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti etam bādhate . svamoḥ napuṃsakāt iti etam na bādhiṣyate . evam tarhi asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya amaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ luk na bhaviṣyati . na eṣā paribhāṣā uttarapadādhikāre śakyā vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt . dviṣantapaḥ , parantapaḥ . saṃyogāntalopaḥ na syāt . tasmāt śrimanyam iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.