Patanjali: Vyakaranamahabhasya 6.4.62

क्अ इइइ।२०५।३-१२ रो इव्। ७३४-७३६ भावकर्मणोः इति कथम् इदम् विज्ञायते । भावकर्मणोः ये स्यादयः इति , आहोस्वित् भावकर्मवाचिनि परतः ये स्यादयः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते भावकर्मणोः ये स्यादयः इति सीयुट् विशेषितः स्यसिच्तासयः अविशेषिताः । अथ विज्ञायते भावकर्मवाचिनि परतः ये स्यादयः इति स्यसिच्तासयः विशेषिताः सीयुट् अविशेषितः । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् भावकर्मणोः ये स्यादयः इति । स्यसिच्तासयः च विशेषिताः । ननु च उक्तम् सीयुट् विशेषितः स्यसिच्तासयः अविशेषिताः इति । स्यसिच्तासयः च विशेषिताः । कथम् । भावकर्मणोः यक् भवति इति अत्र स्यादयः अपि अनुवर्तिष्यन्ते । अथ वा पुनः अस्तु भावकर्मवाचिनि परतः ये स्यादयः इति । ननु च उक्तम् स्यसिच्तासयः विशेषिताः सीयुट् अविशेषितः इति । सीयुट् च विशेषितः । कथम् । भावकर्मवाचिनि परतः सीयुट् न अस्ति इति कृत्व भावकर्मवाचिनि सीयुटि कार्यम् विज्ञास्यते ।

KA III.205.3-12 Ro IV. 734-736 bhāvakarmaṇoḥ iti katham idam vijñāyate . bhāvakarmaṇoḥ ye syādayaḥ iti , āhosvit bhāvakarmavācini parataḥ ye syādayaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate bhāvakarmaṇoḥ ye syādayaḥ iti sīyuṭ viśeṣitaḥ syasictāsayaḥ aviśeṣitāḥ . atha vijñāyate bhāvakarmavācini parataḥ ye syādayaḥ iti syasictāsayaḥ viśeṣitāḥ sīyuṭ aviśeṣitaḥ . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat bhāvakarmaṇoḥ ye syādayaḥ iti . syasictāsayaḥ ca viśeṣitāḥ . nanu ca uktam sīyuṭ viśeṣitaḥ syasictāsayaḥ aviśeṣitāḥ iti . syasictāsayaḥ ca viśeṣitāḥ . katham . bhāvakarmaṇoḥ yak bhavati iti atra syādayaḥ api anuvartiṣyante . atha vā punaḥ astu bhāvakarmavācini parataḥ ye syādayaḥ iti . nanu ca uktam syasictāsayaḥ viśeṣitāḥ sīyuṭ aviśeṣitaḥ iti . sīyuṭ ca viśeṣitaḥ . katham . bhāvakarmavācini parataḥ sīyuṭ na asti iti kṛtva bhāvakarmavācini sīyuṭi kāryam vijñāsyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०५।१३-२०६।७ रो इव्। ७३६-७३८ अथ इट् च इति उच्यते । कस्य अयम् इट् भवति । अङ्गस्य इति वर्तते । यदि एवम् आदितः इट् प्राप्नोति अडाड्वत् । तत् यथा अडाटौ टित्त्वात् आदितः भवतः तद्वत् । एवम् तर्हि स्यादीनाम् एव भविष्यन्ति । एवम् अपि षष्ठ्यभावात् न प्राप्नोति । ननु च भावकर्मणोः इति एषा षष्ठी । न एषा षष्ठी । किम् तर्हि अर्थिनिर्देशे एषा सप्तमी : भावे च अर्थे कर्मणि च इति । एवम् तर्हि भावकर्मणोः इति एषा सप्तमी स्यादिषु इति सप्तम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति । एवम् अपि न सिध्यति । किम् कारणम् । न हि अर्थेन पौर्वापर्यम् अस्ति । अर्थे असम्भवात् तद्वाचिनि शब्दे कार्यम् विज्ञास्यते । एवम् अपि सीयुटः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि सप्तमे योगविभागः करिष्यते । आर्धधातुकस्य इट् । यावान् इट् नाम सः सर्वः आर्धधातुकस्य इट् भवति । ततः वलादेः । वलादेः आर्धधातुकस्य इट् भवति इति । यदि एवम् स्यसिच्सीयुट्तासिषु इट् भवति चिण्वद्भावः अविशेषितः भवति । तत्र कः दोषः । स्यसिच्सीयुट्तासिषु इट् भवति अज्झनग्रहदृशाम् वा चिण्वत् इति क्व चित् एव चिण्वद्भावः स्यात् । एवम् तर्हि स्यादीन् अपेक्षिष्यामहे । स्यसिच्सीयुट्तासिषु इट् भवति अज्झनग्रहदृशाम् वा चिण्वत् स्यादिषु इति । अथ के पुनः इमम् इटम् प्रयोजयन्ति । ये अनुदात्ताः । अथ ये उदात्ताः तेषाम् कथम् । सिद्धम् तेन एव परत्वात् । उदात्तेभ्यः अपि वा अनेन एव इट् एषितव्यः । किम् प्रयोजनम् । कारयतेः कारिष्यते , हारयतेः हारिष्यते । इटः असिद्धत्वात् अनिटि इति णिलोपः यथा स्यात् । कथम् पुनः इच्छता अपि भवता उदात्तेभ्यः अनेन एव इट् लभ्यः न पुनः अनेन अस्तु तेन वा इति तेन एव स्यात् विप्रतिषेधेन । ननु च नित्यः अयम् कृते अपि तस्मिन् प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । न तु अस्मिन् कृते अपि सः प्राप्नोति । किम् कारणम् । अवलादित्वात् । तस्मात् अनेन एव भविष्यति इट् ।

KA III.205.13-206.7 Ro IV. 736-738 atha iṭ ca iti ucyate . kasya ayam iṭ bhavati . aṅgasya iti vartate . yadi evam āditaḥ iṭ prāpnoti aḍāḍvat . tat yathā aḍāṭau ṭittvāt āditaḥ bhavataḥ tadvat . evam tarhi syādīnām eva bhaviṣyanti . evam api ṣaṣṭhyabhāvāt na prāpnoti . nanu ca bhāvakarmaṇoḥ iti eṣā ṣaṣṭhī . na eṣā ṣaṣṭhī . kim tarhi arthinirdeśe eṣā saptamī : bhāve ca arthe karmaṇi ca iti . evam tarhi bhāvakarmaṇoḥ iti eṣā saptamī syādiṣu iti saptamyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti . evam api na sidhyati . kim kāraṇam . na hi arthena paurvāparyam asti . arthe asambhavāt tadvācini śabde kāryam vijñāsyate . evam api sīyuṭaḥ na prāpnoti . evam tarhi saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate . ārdhadhātukasya iṭ . yāvān iṭ nāma saḥ sarvaḥ ārdhadhātukasya iṭ bhavati . tataḥ valādeḥ . valādeḥ ārdhadhātukasya iṭ bhavati iti . yadi evam syasicsīyuṭtāsiṣu iṭ bhavati ciṇvadbhāvaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . tatra kaḥ doṣaḥ . syasicsīyuṭtāsiṣu iṭ bhavati ajjhanagrahadṛśām vā ciṇvat iti kva cit eva ciṇvadbhāvaḥ syāt . evam tarhi syādīn apekṣiṣyāmahe . syasicsīyuṭtāsiṣu iṭ bhavati ajjhanagrahadṛśām vā ciṇvat syādiṣu iti . atha ke punaḥ imam iṭam prayojayanti . ye anudāttāḥ . atha ye udāttāḥ teṣām katham . siddham tena eva paratvāt . udāttebhyaḥ api vā anena eva iṭ eṣitavyaḥ . kim prayojanam . kārayateḥ kāriṣyate , hārayateḥ hāriṣyate . iṭaḥ asiddhatvāt aniṭi iti ṇilopaḥ yathā syāt . katham punaḥ icchatā api bhavatā udāttebhyaḥ anena eva iṭ labhyaḥ na punaḥ anena astu tena vā iti tena eva syāt vipratiṣedhena . nanu ca nityaḥ ayam kṛte api tasmin prāpnoti akṛte api prāpnoti . na tu asmin kṛte api saḥ prāpnoti . kim kāraṇam . avalāditvāt . tasmāt anena eva bhaviṣyati iṭ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०६।८-१७ रो इव्। ७३९ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । वृद्धिः चिण्वत् युक् च हन्तेः च घत्वम् दीर्घः च उक्तः यः मिताम् वा चिणि इति । वृद्धिः प्रयोजनम् । चेष्यते चायिष्यते । युक् च प्रयोजनम् । ग्लास्यते , ग्लायिष्यते । हन्तेः च घत्वम् प्रयोजनम् । हनिष्यते घानिष्यते । दीर्घः च उक्तः यः मिताम् वा चिणि इति सः च प्रयोजनम् । शमिष्यते शामिष्यते तमिष्यते तामिष्यते । इट् च असिद्धः तेन मे लुप्यते णिः नित्यः च अयम् वल्निमित्तः विघाती । इटः असिद्धत्वात् णेः अनिटि इति णिलोपः यथा स्यात् । कथम् पुनः अयम् नित्यः । कृताकृतप्रसङ्गित्वात् । कृते अपि तस्मिन् इटि साप्तमिके आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति पुनः अयम् भवति । अस्मिन् तु विहिते वलादित्वस्य निमित्तस्य विहतत्वात् साप्तमिकः न भवति ।

KA III.206.8-17 Ro IV. 739 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . vṛddhiḥ ciṇvat yuk ca hanteḥ ca ghatvam dīrghaḥ ca uktaḥ yaḥ mitām vā ciṇi iti . vṛddhiḥ prayojanam . ceṣyate cāyiṣyate . yuk ca prayojanam . glāsyate , glāyiṣyate . hanteḥ ca ghatvam prayojanam . haniṣyate ghāniṣyate . dīrghaḥ ca uktaḥ yaḥ mitām vā ciṇi iti saḥ ca prayojanam . śamiṣyate śāmiṣyate tamiṣyate tāmiṣyate . iṭ ca asiddhaḥ tena me lupyate ṇiḥ nityaḥ ca ayam valnimittaḥ vighātī . iṭaḥ asiddhatvāt ṇeḥ aniṭi iti ṇilopaḥ yathā syāt . katham punaḥ ayam nityaḥ . kṛtākṛtaprasaṅgitvāt . kṛte api tasmin iṭi sāptamike ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti punaḥ ayam bhavati . asmin tu vihite valāditvasya nimittasya vihatatvāt sāptamikaḥ na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०६।१८-२२ रो इव्। ७४० अथ उपदेशग्रहणम् किमर्थम् । चिण्वद्भावे उपदेशवचनम् ऋकारगुणबलीयस्त्वात् । चिण्वद्भावे उपदेशवचनम् क्रियते ऋकारगुणस्य बलीयस्त्वात् । कारिष्यते । परत्वात् गुणे कृते रपरत्वे च अनजन्तत्वात् चिण्वद्भावः न प्राप्नोति । उपदेशग्रहणात् भविष्यति ।

KA III.206.18-22 Ro IV. 740 atha upadeśagrahaṇam kimartham . ciṇvadbhāve upadeśavacanam ṛkāraguṇabalīyastvāt . ciṇvadbhāve upadeśavacanam kriyate ṛkāraguṇasya balīyastvāt . kāriṣyate . paratvāt guṇe kṛte raparatve ca anajantatvāt ciṇvadbhāvaḥ na prāpnoti . upadeśagrahaṇāt bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ।२०६।२३-२०७।७ रो इव्। ७४०-७४१ वधिभावात् सीयुटि चिण्वद्भावः विप्रतिषेधेन । वधिभावात् सीयुटि चिण्वद्भावः भवति विप्रतिषेधेन । वधिभावस्य अवकाशः : वध्यात् , वध्यास्ताम् , वध्यासुः । चिण्वद्भावस्य अवकाशः : घानिष्यते , अघानिष्यत । इह उभयम् प्राप्नोति : घानिषीष्ट घानिषीयास्ताम् घानिषीरन् । चिण्वद्भावः भवति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् चिण्वद्भावे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वधिभावः कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । हनिणिङादेशप्रतिषेधः च । हनिणिङादेशानाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । हनिष्यते , घानिष्यते , एष्यते , आयिष्यते , अध्येष्यते , अध्यायिष्यते । लुङि इति हनिणिङादेशाः प्राप्नुवन्ति । अङ्गस्य इति तु प्रकरणात् अङ्गशास्त्रातिदेशात् सिद्धम् । आङ्गम् यत् कार्यम् तत् प्रतिनिर्दिश्यते न च हनिणिङादेशाः आङ्गाः ।भवन्ति इति ।

KA III.206.23-207.7 Ro IV. 740-741 vadhibhāvāt sīyuṭi ciṇvadbhāvaḥ vipratiṣedhena . vadhibhāvāt sīyuṭi ciṇvadbhāvaḥ bhavati vipratiṣedhena . vadhibhāvasya avakāśaḥ : vadhyāt , vadhyāstām , vadhyāsuḥ . ciṇvadbhāvasya avakāśaḥ : ghāniṣyate , aghāniṣyata . iha ubhayam prāpnoti : ghāniṣīṣṭa ghāniṣīyāstām ghāniṣīran . ciṇvadbhāvaḥ bhavati vipratiṣedhena . atha idānīm ciṇvadbhāve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt vadhibhāvaḥ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . haniṇiṅādeśapratiṣedhaḥ ca . haniṇiṅādeśānām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . haniṣyate , ghāniṣyate , eṣyate , āyiṣyate , adhyeṣyate , adhyāyiṣyate . luṅi iti haniṇiṅādeśāḥ prāpnuvanti . aṅgasya iti tu prakaraṇāt aṅgaśāstrātideśāt siddham . āṅgam yat kāryam tat pratinirdiśyate na ca haniṇiṅādeśāḥ āṅgāḥ .bhavanti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.