क्अ इइइ,२४०।१७-२४१।२१ रो व्,११।२-१३।२ आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् । आयनादिषु उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् आयनादिषु इष्टः स्वरः यथा स्यात् इति । शिलेयम् तैत्तिरीयः । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे कृते आन्तर्यतः आदेशाः अस्वरकाणाम् अस्वरकाः स्युः । न वा क्व चित् चित्करणात् उपदेशिवद्वचनानर्थक्यम् न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । क्व चित् चित्करणात् । यत् अयम् क्व चित् घादीन् चितः करोति अग्रात् यत् घच्छौ च तत् ज्ञापयति आचार्यः उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । चित्करणे एतत् प्रयोजनम् चितः इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् इति । यदि च उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति ततः चित्करणम् अर्थवत् भवति । तत्र उणादिप्रतिषेधः । तत्र उणादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । शङ्खः शाण्ढः इति । धातोः वा ईयङ्वचनात् । अथ वा यत् अयम् ऋतेः ईयङ् इति धातोः ईयङ् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । यदि हि स्युः ऋतेः छङ् इति एव ब्रूयात् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च ऋतेः छङा सिध्यति । छङि सति वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत । इटि कृते अनादित्वात् आदेशः न स्यात् । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् आदेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यः आदेशः । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः आदेशः न हि कृते इटि प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनादित्वात् । अन्तरङ्गः तर्हि आदेशः । का अन्तरङ्गता । इदानीम् एव हि उक्तम् आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् इति । तत् एतत् ऋतेः ईयङ्वचनम् ज्ञापकम् एव न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । प्रातिपदिकविज्ञानात् च पाणिनेः सिद्धम् प्रातिपदिकविज्ञानात् च भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य सिद्धम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।
KA III,240.17-241.21 Ro V,11.2-13.2 āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham . āyanādiṣu upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām āyanādiṣu iṣṭaḥ svaraḥ yathā syāt iti . śileyam taittirīyaḥ . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āntaryataḥ ādeśāḥ asvarakāṇām asvarakāḥ syuḥ . na vā kva cit citkaraṇāt upadeśivadvacanānarthakyam na vā vaktavyam . kim kāraṇam . kva cit citkaraṇāt . yat ayam kva cit ghādīn citaḥ karoti agrāt yat ghacchau ca tat jñāpayati ācāryaḥ upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti . katham kṛtvā jñāpakam . citkaraṇe etat prayojanam citaḥ iti antodāttatvam yathā syāt iti . yadi ca upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti tataḥ citkaraṇam arthavat bhavati . tatra uṇādipratiṣedhaḥ . tatra uṇādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śaṅkhaḥ śāṇḍhaḥ iti . dhātoḥ vā īyaṅvacanāt . atha vā yat ayam ṛteḥ īyaṅ iti dhātoḥ īyaṅ śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . yadi hi syuḥ ṛteḥ chaṅ iti eva brūyāt . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca ṛteḥ chaṅā sidhyati . chaṅi sati valādilakṣaṇaḥ iṭ prasajyeta . iṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na syāt . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām ādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityaḥ ādeśaḥ . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api . anityaḥ ādeśaḥ na hi kṛte iṭi prāpnoti . kim kāraṇam . anāditvāt . antaraṅgaḥ tarhi ādeśaḥ . kā antaraṅgatā . idānīm eva hi uktam āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham iti . tat etat ṛteḥ īyaṅvacanam jñāpakam eva na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . prātipadikavijñānāt ca pāṇineḥ siddham prātipadikavijñānāt ca bhagavataḥ pāṇineḥ ācāryasya siddham . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.