Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.1

क्अ इइइ,२३६।१-१६ रो व्,१-३ युवोः अनाकौ इति उच्यते कयोः युवोः अनाकौ भवतः । प्रत्यययोः । कथम् पुनः अङ्गस्य इति अनुवर्तमाने प्रत्यययोः स्याताम् । युशब्दवुशब्दान्तम् एतत् विभक्तौ अङ्गम् भवति । यदि युशब्दवुशब्दान्तस्य अङ्गस्य अनाकौ भवतः सर्वादेशौ प्राप्नुतः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यतः । यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति । नन्दना कारिका इति । अत्र अपि प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिः । यत्र तर्हि प्रत्ययलक्षणम् न अस्ति । नन्दनप्रियः कारकप्रियः इति । मा भूताम् या असौ सामासिकी विभक्तिः तस्याम् या असौ समासात् विभक्तिः तस्याम् भविष्यतः । न वै तस्याम् युशब्दवुशब्दान्तम् अङ्गम् भवति । भवेत् यः युशब्दवुशब्दाभ्याम् अङ्गम् विशेषयेत् तस्य आनन्त्ययोः न स्याताम् । वयम् खलु अङ्गेन युशब्दवुशब्दौ विशेषयिष्यामः । अङ्गस्य युवोः अनाकौ भवतः यत्रतत्रस्थयोः इति । यत्र तर्हि समासात् विभक्तिः न अस्ति । नन्दनदधि कारकदधि । एवम् तर्हि न च अपरम् निमित्तम् सञ्ज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । न च इह परम् निमित्तम् आश्रीयते : अस्मिन् परतः युवोः अनाकौ भवतः इति । किम् तर्हि अङ्गस्य युवोः अनाकौ भवतः इति । अङ्गसञ्ज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अथ वा तयोः एव यत् अङ्गम् तन्निमित्तत्वेन आश्रयिष्यामः । कथम् । अङ्गस्य इति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यौ युवू । किम् च अङ्गस्य युवू । निमित्तम् । ययोः युवोः अङ्गम् इति एतत् भवति । कयोः च एतत् भवति । प्रत्यययोः ।

KA III,236.1-16 Ro V,1-3 yuvoḥ anākau iti ucyate kayoḥ yuvoḥ anākau bhavataḥ . pratyayayoḥ . katham punaḥ aṅgasya iti anuvartamāne pratyayayoḥ syātām . yuśabdavuśabdāntam etat vibhaktau aṅgam bhavati . yadi yuśabdavuśabdāntasya aṅgasya anākau bhavataḥ sarvādeśau prāpnutaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyataḥ . yatra tarhi vibhaktiḥ na asti . nandanā kārikā iti . atra api pratyayalakṣaṇena vibhaktiḥ . yatra tarhi pratyayalakṣaṇam na asti . nandanapriyaḥ kārakapriyaḥ iti . mā bhūtām yā asau sāmāsikī vibhaktiḥ tasyām yā asau samāsāt vibhaktiḥ tasyām bhaviṣyataḥ . na vai tasyām yuśabdavuśabdāntam aṅgam bhavati . bhavet yaḥ yuśabdavuśabdābhyām aṅgam viśeṣayet tasya ānantyayoḥ na syātām . vayam khalu aṅgena yuśabdavuśabdau viśeṣayiṣyāmaḥ . aṅgasya yuvoḥ anākau bhavataḥ yatratatrasthayoḥ iti . yatra tarhi samāsāt vibhaktiḥ na asti . nandanadadhi kārakadadhi . evam tarhi na ca aparam nimittam sañjñā ca pratyayalakṣaṇena . na ca iha param nimittam āśrīyate : asmin parataḥ yuvoḥ anākau bhavataḥ iti . kim tarhi aṅgasya yuvoḥ anākau bhavataḥ iti . aṅgasañjñā ca bhavati pratyayalakṣaṇena . atha vā tayoḥ eva yat aṅgam tannimittatvena āśrayiṣyāmaḥ . katham . aṅgasya iti sambandhasāmānye ṣaṣṭhī vijñāsyate . aṅgasya yau yuvū . kim ca aṅgasya yuvū . nimittam . yayoḥ yuvoḥ aṅgam iti etat bhavati . kayoḥ ca etat bhavati . pratyayayoḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२३६।१७-२३८।१३ रो व्,३-७ युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः । युवोः अनाकौ इति चेत् धातुप्रतिषेधः वक्तव्यः । युत्वा युतः युतवान् युतिः । भुज्य्वादीनाम् च । भुज्य्वादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । भुज्युः कंयुः शंयुः इति । अनुनासिकपरत्वात् सिद्धम् । अनुनासिकपरयोः युवोः ग्रहणम् न च एतौ अनुनासिकपरौ । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् नन्दनः कारकः अत्र न प्राप्नुतः न हि एताभ्याम् युशब्दवुशब्दाभ्याम् अनुनासिकम् परम् पश्यामः । अनुनासिकपरत्वात् इति न एवम् विज्ञायते अनुनासिकः परः आभ्याम् तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । कथम् तर्हि । अनुनासिकः परः अनयोः तौ इमौ अनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वात् इति । यदि अनुनासिकपरयोः ग्रहणम् इत्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र ङीब्नुमोः प्रतिषेधः । ङीब्नुमः प्रतिषेधः वक्तव्यः । नन्दनः कारकः । नन्दना कारिका । उगिल्लक्षणौ ङीब्नुमौ प्राप्नुतः । धात्वन्तस्य च । धात्वन्तस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । दिवु सिवु । षिट्टित्करणम् तु ज्ञापकम् उगित्कार्याभावस्य । यत् अयम् युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति शिल्पिनि ष्वुन् ट्युट्युलौ तुट् च इति तत् ज्ञापयति आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् षिट्टित्करणे एतत् प्रयोजनम् षिट्टितः इति इकारः यथा स्यात् । यदि च अत्र उगित्कार्यम् स्यात् षिट्टित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः न युवोः उगित्कार्यम् भवति इति ततः युशब्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति । न वा षित्करणम् ङीष्विधानार्थम् । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । षित्करणम् क्रियते ङीष्विधानार्थम् । षितः इति ङीष् यथा स्यात् । टित्करणम् अनुपसर्जनार्थम् । टित्करणे अपि अन्यत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् । अनुपसर्जनात् टितः इति ईकारः यथा स्यात् । टितः अनुपसर्जनात् भवति उगितः उपसर्जनात् च अनुपसर्जनात् च । एवम् तर्हि विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् । विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् भविष्यति । टापः अवकाशः खट्वा माला । ङीपः अवकाशः गोमती यवमती । इह उभयम् प्राप्नोति नन्दना कारिका । टाप् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते पूर्वः च टाप् परः ङीप् । ङीपः परः टाप् करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि उगितः ङीप् भवति इति अत्र अपि अतः टाप् इति अनुवर्तिष्यते । एवम् अपि अकारान्तात् उगितः इह एव स्यात् नन्दना कारिका । गोमती यवमती इति अत्र न स्यात् । एवम् तर्हि सम्बन्धानुवृत्तिः करिष्यते । अजाद्यतः टाप् ऋन्नेभ्यः ङीप् अतः टाप् । उगितः च ङीप् भवति अतः टाप् । वनः र च वनः ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । पादः अन्यतरस्याम् ङीप् भवति उगितः अतः टाप् । ततः ऋचि । ऋचि च टाप् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । सिध्यति एवम् यदि वार्त्तिककारः पठति विप्रतिषेधात् तु टापः बलीयस्त्वम् इति एतत् असङ्गृहीतम् भवति । एतत् च सङ्गृहीतम् भवति । कथम् । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति । धात्वन्तस्य च अर्थवद्ग्रहणात् । अर्थवतोः युवोः ग्रहणम् न च धात्वन्तः अर्थवान् ।

KA III,236.17-238.13 Ro V,3-7 yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ . yuvoḥ anākau iti cet dhātupratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yutvā yutaḥ yutavān yutiḥ . bhujyvādīnām ca . bhujyvādīnām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bhujyuḥ kaṃyuḥ śaṃyuḥ iti . anunāsikaparatvāt siddham . anunāsikaparayoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca etau anunāsikaparau . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam nandanaḥ kārakaḥ atra na prāpnutaḥ na hi etābhyām yuśabdavuśabdābhyām anunāsikam param paśyāmaḥ . anunāsikaparatvāt iti na evam vijñāyate anunāsikaḥ paraḥ ābhyām tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . katham tarhi . anunāsikaḥ paraḥ anayoḥ tau imau anunāsikaparau anunāsikaparatvāt iti . yadi anunāsikaparayoḥ grahaṇam itsañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ṅībnumoḥ pratiṣedhaḥ . ṅībnumaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nandanaḥ kārakaḥ . nandanā kārikā . ugillakṣaṇau ṅībnumau prāpnutaḥ . dhātvantasya ca . dhātvantasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . divu sivu . ṣiṭṭitkaraṇam tu jñāpakam ugitkāryābhāvasya . yat ayam yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti śilpini ṣvun ṭyuṭyulau tuṭ ca iti tat jñāpayati ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam ṣiṭṭitkaraṇe etat prayojanam ṣiṭṭitaḥ iti ikāraḥ yathā syāt . yadi ca atra ugitkāryam syāt ṣiṭṭitkaraṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ na yuvoḥ ugitkāryam bhavati iti tataḥ yuśabdavuśabdau ṣiṭṭitau karoti . na vā ṣitkaraṇam ṅīṣvidhānārtham . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . ṣitkaraṇam kriyate ṅīṣvidhānārtham . ṣitaḥ iti ṅīṣ yathā syāt . ṭitkaraṇam anupasarjanārtham . ṭitkaraṇe api anyat prayojanam asti . kim . anupasarjanāt ṭitaḥ iti īkāraḥ yathā syāt . ṭitaḥ anupasarjanāt bhavati ugitaḥ upasarjanāt ca anupasarjanāt ca . evam tarhi vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam . vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam bhaviṣyati . ṭāpaḥ avakāśaḥ khaṭvā mālā . ṅīpaḥ avakāśaḥ gomatī yavamatī . iha ubhayam prāpnoti nandanā kārikā . ṭāp bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate pūrvaḥ ca ṭāp paraḥ ṅīp . ṅīpaḥ paraḥ ṭāp kariṣyate . sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi ugitaḥ ṅīp bhavati iti atra api ataḥ ṭāp iti anuvartiṣyate . evam api akārāntāt ugitaḥ iha eva syāt nandanā kārikā . gomatī yavamatī iti atra na syāt . evam tarhi sambandhānuvṛttiḥ kariṣyate . ajādyataḥ ṭāp ṛnnebhyaḥ ṅīp ataḥ ṭāp . ugitaḥ ca ṅīp bhavati ataḥ ṭāp . vanaḥ ra ca vanaḥ ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . pādaḥ anyatarasyām ṅīp bhavati ugitaḥ ataḥ ṭāp . tataḥ ṛci . ṛci ca ṭāp bhavati . prakṛtam anuvartate . sidhyati evam yadi vārttikakāraḥ paṭhati vipratiṣedhāt tu ṭāpaḥ balīyastvam iti etat asaṅgṛhītam bhavati . etat ca saṅgṛhītam bhavati . katham . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati iti . dhātvantasya ca arthavadgrahaṇāt . arthavatoḥ yuvoḥ grahaṇam na ca dhātvantaḥ arthavān .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२३८।१४-२३९।२४ रो व्,७-९ नुम्विधौ झल्ग्रहणम् । नुम्विधौ झल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । झलन्तस्य उगितः इष्यते : उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः झलः इति । तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् । लिङ्गविशिष्टप्रतिषेधार्थम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति यथा इह भवति गोमान् यवमान् एवम् गोमती यवमती इति अत्र अपि स्यात् ।न वा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणम् न इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियेत झल्ग्रहणम् वा इति । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि । प्रयोजनम् शुनः स्वरे । यथा इह भवति शुना शुनः एवम् शुन्या शुन्याः इति अत्र अपि स्यात् । यूनः सम्प्रसारणे । यूनः सम्प्रसारणे प्रयोजनम् । यथा इह भवति यूनः पश्य इति एवम् युवतीः पश्य इति अत्र अपि स्यात् । उगिदचाम् नुम्विधौ । उगिदचाम् नुम्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति गोमान् यवमान् एवम् गोमती यवमती इति अत्र अपि स्यात् । अनडुहः च आम्विधौ । अनडुहः च आम्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति अनड्वान् इति एवम् अनडुही इति अत्र अपि स्यात् । न वा भवति अनड्वाही इति । भवति अन्येन यत्नेन । आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा इति । लिङ्गविशिष्टग्रहणात् ईकारान्तस्य प्राप्नोति । पथिमथोः आत्त्वे । पथिमथोः आत्त्वे प्रयोजनम् । यथा इह भवति पन्थाः मन्थाः एवम् पथी मथी इति अत्र अपि प्राप्नोति । न केवलः पथिशब्दः स्त्रियाम् वर्तते । उपसमस्तः तर्हि वर्तते । सुपथी इति । पुंसः असुङ्विधौ । पुंसः असुङ्विधौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति पुमान् एवम् पुंसी इति अत्र अपि स्यात् । न केवलः पुंशब्दः स्त्रियाम् वर्तते । उपसमस्तः तर्हि वर्तते । सुपुंसी इति । सख्युः णित्त्वानङौ । सख्युः णित्त्वानङौ प्रयोजनम् । यथा इह भवति सखा सखायौ सखायः एवम् सखी सख्यौ सख्यः इति अत्र अपि प्राप्नोति । भवद्भगवदघवताम् ओद्भावे । भवद्भगवदघवताम् ओद्भावे प्रयोजनम् । यथा इह भवति भोः भगोः अघोः इति एवम् भवति भगवति अघवति इति अत्र अपि स्यात् । एतानि अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि यदर्थम् एषा परिभाषा कर्तव्या । एतस्याम् च सत्याम् न अर्थः झल्ग्रहणेन ।

KA III,238.14-239.24 Ro V,7-9 numvidhau jhalgrahaṇam . numvidhau jhalgrahaṇam kartavyam . jhalantasya ugitaḥ iṣyate : ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ jhalaḥ iti . tat ca avaśyam kartavyam . liṅgaviśiṣṭapratiṣedhārtham . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti yathā iha bhavati gomān yavamān evam gomatī yavamatī iti atra api syāt .na vā vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . vibhaktau liṅgaviśiṣṭagrahaṇam na iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta jhalgrahaṇam vā iti . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . kāni . prayojanam śunaḥ svare . yathā iha bhavati śunā śunaḥ evam śunyā śunyāḥ iti atra api syāt . yūnaḥ samprasāraṇe . yūnaḥ samprasāraṇe prayojanam . yathā iha bhavati yūnaḥ paśya iti evam yuvatīḥ paśya iti atra api syāt . ugidacām numvidhau . ugidacām numvidhau prayojanam . yathā iha bhavati gomān yavamān evam gomatī yavamatī iti atra api syāt . anaḍuhaḥ ca āmvidhau . anaḍuhaḥ ca āmvidhau prayojanam . yathā iha bhavati anaḍvān iti evam anaḍuhī iti atra api syāt . na vā bhavati anaḍvāhī iti . bhavati anyena yatnena . ām anaḍuhaḥ striyām vā iti . liṅgaviśiṣṭagrahaṇāt īkārāntasya prāpnoti . pathimathoḥ āttve . pathimathoḥ āttve prayojanam . yathā iha bhavati panthāḥ manthāḥ evam pathī mathī iti atra api prāpnoti . na kevalaḥ pathiśabdaḥ striyām vartate . upasamastaḥ tarhi vartate . supathī iti . puṃsaḥ asuṅvidhau . puṃsaḥ asuṅvidhau prayojanam . yathā iha bhavati pumān evam puṃsī iti atra api syāt . na kevalaḥ puṃśabdaḥ striyām vartate . upasamastaḥ tarhi vartate . supuṃsī iti . sakhyuḥ ṇittvānaṅau . sakhyuḥ ṇittvānaṅau prayojanam . yathā iha bhavati sakhā sakhāyau sakhāyaḥ evam sakhī sakhyau sakhyaḥ iti atra api prāpnoti . bhavadbhagavadaghavatām odbhāve . bhavadbhagavadaghavatām odbhāve prayojanam . yathā iha bhavati bhoḥ bhagoḥ aghoḥ iti evam bhavati bhagavati aghavati iti atra api syāt . etāni asyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni yadartham eṣā paribhāṣā kartavyā . etasyām ca satyām na arthaḥ jhalgrahaṇena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४०।१-१६ रो व्,९-१० तत् एतत् अनन्यार्थम् झल्ग्रहणम् कर्तव्यम् नुम्प्रतिषेधः वा वक्तव्यः । उभयम् न वक्तव्यम् । उपरिष्टात् झल्ग्रहणम् क्रियते तत् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते । एवम् अपि सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः । युजेः असमासे । ततः नपुंसकस्य । नपुंसकस्य नुम् भवति । झलः इति उभयोः शेषः । ततः अचः । अजन्तस्य च नपुंसकलिङ्गस्य नुम् भवति । यदि अपि तावत् एतत् उगित्कार्यम् परिहृतम् इदम् अपरम् प्राप्नोति : शातनितरा पातनितरा । उगितः नद्याः घादिषु ह्रस्वः भवति इति अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत नित्यम् च इष्यते । उगितः या नदी एवम् एतत् विज्ञायते । उगितः एषा नदी । उगितः या परा । अत्र च एव दोषः भवति उगितः हि एषा परा नदी ऐषुमतितरायाम् च प्राप्नोति । उगितः परा या विहिता । उगितः एषा विहिता । उगितः इति एवम् या विहिता । एवम् अपि भोगवतितरायाम् दोषः भवति । भोगवतितरा भोगवतीतरा । तस्मात् उगितः या नदी उगितः या विहिता इति एवम् एतत् विज्ञास्यते । एवम् विज्ञायमाने शातनितरायाम् दोषः एव । सिद्धम् तु युवोः अनुनासिकत्वात् सिद्धम् एतत् । कथम् । यकारवकारयोः एव इदम् अनुनासिकयोः ग्रहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिकाः निरनुनासिकाः च ।

KA III,240.1-16 Ro V,9-10 tat etat ananyārtham jhalgrahaṇam kartavyam numpratiṣedhaḥ vā vaktavyaḥ . ubhayam na vaktavyam . upariṣṭāt jhalgrahaṇam kriyate tat purastāt apakrakṣyate . evam api sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ . yujeḥ asamāse . tataḥ napuṃsakasya . napuṃsakasya num bhavati . jhalaḥ iti ubhayoḥ śeṣaḥ . tataḥ acaḥ . ajantasya ca napuṃsakaliṅgasya num bhavati . yadi api tāvat etat ugitkāryam parihṛtam idam aparam prāpnoti : śātanitarā pātanitarā . ugitaḥ nadyāḥ ghādiṣu hrasvaḥ bhavati iti anyatarasyām hrasvatvam prasajyeta nityam ca iṣyate . ugitaḥ yā nadī evam etat vijñāyate . ugitaḥ eṣā nadī . ugitaḥ yā parā . atra ca eva doṣaḥ bhavati ugitaḥ hi eṣā parā nadī aiṣumatitarāyām ca prāpnoti . ugitaḥ parā yā vihitā . ugitaḥ eṣā vihitā . ugitaḥ iti evam yā vihitā . evam api bhogavatitarāyām doṣaḥ bhavati . bhogavatitarā bhogavatītarā . tasmāt ugitaḥ yā nadī ugitaḥ yā vihitā iti evam etat vijñāsyate . evam vijñāyamāne śātanitarāyām doṣaḥ eva . siddham tu yuvoḥ anunāsikatvāt siddham etat . katham . yakāravakārayoḥ eva idam anunāsikayoḥ grahaṇam . santi hi yaṇaḥ sānunāsikāḥ niranunāsikāḥ ca .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४०।१७-२४१।२१ रो व्,११।२-१३।२ आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् । आयनादिषु उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् आयनादिषु इष्टः स्वरः यथा स्यात् इति । शिलेयम् तैत्तिरीयः । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे कृते आन्तर्यतः आदेशाः अस्वरकाणाम् अस्वरकाः स्युः । न वा क्व चित् चित्करणात् उपदेशिवद्वचनानर्थक्यम् न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । क्व चित् चित्करणात् । यत् अयम् क्व चित् घादीन् चितः करोति अग्रात् यत् घच्छौ च तत् ज्ञापयति आचार्यः उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । चित्करणे एतत् प्रयोजनम् चितः इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् इति । यदि च उपदेशावस्थायाम् आयनादयः भवन्ति ततः चित्करणम् अर्थवत् भवति । तत्र उणादिप्रतिषेधः । तत्र उणादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । शङ्खः शाण्ढः इति । धातोः वा ईयङ्वचनात् । अथ वा यत् अयम् ऋतेः ईयङ् इति धातोः ईयङ् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । यदि हि स्युः ऋतेः छङ् इति एव ब्रूयात् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च ऋतेः छङा सिध्यति । छङि सति वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत । इटि कृते अनादित्वात् आदेशः न स्यात् । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् आदेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यः आदेशः । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः आदेशः न हि कृते इटि प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनादित्वात् । अन्तरङ्गः तर्हि आदेशः । का अन्तरङ्गता । इदानीम् एव हि उक्तम् आयनादिषु उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् इति । तत् एतत् ऋतेः ईयङ्वचनम् ज्ञापकम् एव न धातुप्रत्ययानाम् आयनादयः भवन्ति इति । प्रातिपदिकविज्ञानात् च पाणिनेः सिद्धम् प्रातिपदिकविज्ञानात् च भगवतः पाणिनेः आचार्यस्य सिद्धम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

KA III,240.17-241.21 Ro V,11.2-13.2 āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham . āyanādiṣu upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām āyanādiṣu iṣṭaḥ svaraḥ yathā syāt iti . śileyam taittirīyaḥ . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āntaryataḥ ādeśāḥ asvarakāṇām asvarakāḥ syuḥ . na vā kva cit citkaraṇāt upadeśivadvacanānarthakyam na vā vaktavyam . kim kāraṇam . kva cit citkaraṇāt . yat ayam kva cit ghādīn citaḥ karoti agrāt yat ghacchau ca tat jñāpayati ācāryaḥ upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti iti . katham kṛtvā jñāpakam . citkaraṇe etat prayojanam citaḥ iti antodāttatvam yathā syāt iti . yadi ca upadeśāvasthāyām āyanādayaḥ bhavanti tataḥ citkaraṇam arthavat bhavati . tatra uṇādipratiṣedhaḥ . tatra uṇādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śaṅkhaḥ śāṇḍhaḥ iti . dhātoḥ vā īyaṅvacanāt . atha vā yat ayam ṛteḥ īyaṅ iti dhātoḥ īyaṅ śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . yadi hi syuḥ ṛteḥ chaṅ iti eva brūyāt . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca ṛteḥ chaṅā sidhyati . chaṅi sati valādilakṣaṇaḥ iṭ prasajyeta . iṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na syāt . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām ādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityaḥ ādeśaḥ . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api . anityaḥ ādeśaḥ na hi kṛte iṭi prāpnoti . kim kāraṇam . anāditvāt . antaraṅgaḥ tarhi ādeśaḥ . kā antaraṅgatā . idānīm eva hi uktam āyanādiṣu upadeśivadvacanam svarasiddhyartham iti . tat etat ṛteḥ īyaṅvacanam jñāpakam eva na dhātupratyayānām āyanādayaḥ bhavanti iti . prātipadikavijñānāt ca pāṇineḥ siddham prātipadikavijñānāt ca bhagavataḥ pāṇineḥ ācāryasya siddham . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४१।२३-२४२।२६ रो व्,१३।४-१५।५ झादेशे धात्वन्तप्रतिषेधः झादेशे धात्वन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । उज्झिता उज्झितुम् इति । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् । प्रत्ययग्रहणम् प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आयनेयीनीयियः फडखछघाम् प्रत्ययादीनाम् इति । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अनादेः आदेशवचनम् । प्रत्ययाधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अनादेः आदेशः वक्तव्यः । अपि नः श्वः विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै । एवम् तर्हि प्रत्ययग्रहणम् अनुवर्तते आदिग्रहणम् निवृत्तम् । कथम् पुनः समासनिर्दिष्टानाम् एकदेशः अनुवर्तते एकदेशः वा निवर्तते । असमासनिर्देशात् सिद्धम् । असमासनिर्देशः करिष्यते । प्रत्ययस्य आदीनाम् इति । सः तर्हि असमासनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । कथम् । अविभक्तिकः निर्देशः । प्रत्यय आदीनाम् इति । तत्र शयान्तै इति अनकारान्तत्वात् अङ्गस्य आद्भावप्रतिषेधः । तत्र एतस्मिन् प्रत्ययग्रहणे अनुवर्तमाने आदिग्रहणे निवृत्ते शयान्तै इति अनकारान्तत्वात् अङ्गस्य आद्भावः प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् अनानन्तर्यात् अनकारान्तेन अद्भावनिवृत्तिः । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनानन्तर्यात् अनकारान्तेन अद्भावः न भविष्यति । कथम् कृत्वा चोदितम् कथम् कृत्वा परिहारः । अनकारान्तग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् इति कृत्वा चोदितम् झकारविशेषणम् इति कृत्वा परिहारः । यदि अनकारान्तग्रहणम् झकारविशेषणम् शेरते अत्र न प्राप्नोति । तत्र रुटि सन्नियोगवचनात् सिद्धम् । तत्र रुटि सन्नियोगः करिष्यते । कः एषः यत्नः चोद्यते सन्नियोगः नाम । चकारः कर्तव्यः । रुट् च । किम् च । यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । अद्भावः । सः तर्हि चकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । योगविभागः करिष्यते । शीङः । शीङः उत्तरस्य झस्य अत् भवति । ततः रुट् । रुट् च भवति शीङः इति । एवम् अपि पर्यायः प्रसज्येत । एवम् तर्हि अच्शब्दस्य रुटम् वक्ष्यामि । तत् अच्शब्दग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अत् अभ्यस्तात् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । शीङः इति एषा पञ्चमी अत् इति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

KA III,241.23-242.26 Ro V,13.4-15.5 jhādeśe dhātvantapratiṣedhaḥ jhādeśe dhātvantasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ujjhitā ujjhitum iti . pratyayādhikārāt siddham . pratyayagrahaṇam prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . āyaneyīnīyiyaḥ phaḍakhachaghām pratyayādīnām iti . pratyayādhikārāt siddham iti cet anādeḥ ādeśavacanam . pratyayādhikārāt siddham iti cet anādeḥ ādeśaḥ vaktavyaḥ . api naḥ śvaḥ vijaniṣyamāṇāḥ patibhiḥ saha śayāntai . evam tarhi pratyayagrahaṇam anuvartate ādigrahaṇam nivṛttam . katham punaḥ samāsanirdiṣṭānām ekadeśaḥ anuvartate ekadeśaḥ vā nivartate . asamāsanirdeśāt siddham . asamāsanirdeśaḥ kariṣyate . pratyayasya ādīnām iti . saḥ tarhi asamāsanirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . katham . avibhaktikaḥ nirdeśaḥ . pratyaya ādīnām iti . tatra śayāntai iti anakārāntatvāt aṅgasya ādbhāvapratiṣedhaḥ . tatra etasmin pratyayagrahaṇe anuvartamāne ādigrahaṇe nivṛtte śayāntai iti anakārāntatvāt aṅgasya ādbhāvaḥ prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham anānantaryāt anakārāntena adbhāvanivṛttiḥ . siddham etat . katham . anānantaryāt anakārāntena adbhāvaḥ na bhaviṣyati . katham kṛtvā coditam katham kṛtvā parihāraḥ . anakārāntagrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam iti kṛtvā coditam jhakāraviśeṣaṇam iti kṛtvā parihāraḥ . yadi anakārāntagrahaṇam jhakāraviśeṣaṇam śerate atra na prāpnoti . tatra ruṭi sanniyogavacanāt siddham . tatra ruṭi sanniyogaḥ kariṣyate . kaḥ eṣaḥ yatnaḥ codyate sanniyogaḥ nāma . cakāraḥ kartavyaḥ . ruṭ ca . kim ca . yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . adbhāvaḥ . saḥ tarhi cakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . yogavibhāgaḥ kariṣyate . śīṅaḥ . śīṅaḥ uttarasya jhasya at bhavati . tataḥ ruṭ . ruṭ ca bhavati śīṅaḥ iti . evam api paryāyaḥ prasajyeta . evam tarhi acśabdasya ruṭam vakṣyāmi . tat acśabdagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . at abhyastāt iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . śīṅaḥ iti eṣā pañcamī at iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhī prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४३।२-२४४।२ रो व्,१५।७-१७।६ रुटि दृशिगुणप्रतिषेधः । रुटि दृशिगुणः प्राप्नोति । अदृश्रन् अस्य केतवः इति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । परस्मिन् इति क्ङिति च इति प्रतिषेधः भविष्यति । एवम् अपि अदृश्रम् अस्य केतवः इति अत्र प्राप्नोति । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते शीङः गुणविधिः पूर्वान्ते शीङः गुणः विधेयः : शेरते । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् रुटि दृशिगुणप्रतिषेधः इति । पूर्वान्ते अपि एषः दोषः । कथम् । अयम् दृशिगुणः प्रतिषेधविषये आरभ्यते सः यथा एव क्ङिति च इति एतम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् अनुपधायाः अपि प्रसज्येत । तस्मात् उभाभ्याम् दृशेः अक्प्रत्ययान्तरम् वक्तव्यम् पितरम् च दृशेयम् मातरम् च दृशेयम् इति एवम् अर्थम् । झादेशात् आट् लेटि झादेशात् आट् लेटि भवति विप्रतिषेधेन । झादेशस्य अवकाशः । लुनते लुनताम् अलुनत । आटः अवकाशः । पताति दिद्युत् । उदधिम् च्यावयाति । इह उभयम् प्राप्नोति । अपि नः श्वः विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै । आट् लेटि भवति विप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वा नित्यत्वात् आटः । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । नित्यत्वात् आटः । नितः आडागमः । सः कथम् नित्यः । यदि अनकारान्तग्रहणम् झकारविशेषणम् । अथ हि प्रत्ययविशेषणम् झादेशः अपि नित्यः । अन्तरङ्गलक्षणत्वात् च । अन्तरङ्गः खलु अपि आडागमः । कथम् अन्तरङ्गः । यदि प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः । अथ हि लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्तते उभयम् समानाश्रयम् । यदि एव अनकारान्तग्रहणम् प्रत्ययविशेषणम् अथ अपि लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्तते उभयथा अपि पूर्वविप्रतिषेधेन न अर्थः । कथम् । बहुलम् छन्दसि इति एवम् अत्र शपः लुक् न भविष्यति । तत्र अनतः इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

KA III,243.2-244.2 Ro V,15.7-17.6 ruṭi dṛśiguṇapratiṣedhaḥ . ruṭi dṛśiguṇaḥ prāpnoti . adṛśran asya ketavaḥ iti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . parasmin iti kṅiti ca iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . evam api adṛśram asya ketavaḥ iti atra prāpnoti . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte śīṅaḥ guṇavidhiḥ pūrvānte śīṅaḥ guṇaḥ vidheyaḥ : śerate . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ruṭi dṛśiguṇapratiṣedhaḥ iti . pūrvānte api eṣaḥ doṣaḥ . katham . ayam dṛśiguṇaḥ pratiṣedhaviṣaye ārabhyate saḥ yathā eva kṅiti ca iti etam pratiṣedham bādhate evam anupadhāyāḥ api prasajyeta . tasmāt ubhābhyām dṛśeḥ akpratyayāntaram vaktavyam pitaram ca dṛśeyam mātaram ca dṛśeyam iti evam artham . jhādeśāt āṭ leṭi jhādeśāt āṭ leṭi bhavati vipratiṣedhena . jhādeśasya avakāśaḥ . lunate lunatām alunata . āṭaḥ avakāśaḥ . patāti didyut . udadhim cyāvayāti . iha ubhayam prāpnoti . api naḥ śvaḥ vijaniṣyamāṇāḥ patibhiḥ saha śayāntai . āṭ leṭi bhavati vipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vā nityatvāt āṭaḥ . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . nityatvāt āṭaḥ . nitaḥ āḍāgamaḥ . saḥ katham nityaḥ . yadi anakārāntagrahaṇam jhakāraviśeṣaṇam . atha hi pratyayaviśeṣaṇam jhādeśaḥ api nityaḥ . antaraṅgalakṣaṇatvāt ca . antaraṅgaḥ khalu api āḍāgamaḥ . katham antaraṅgaḥ . yadi prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ . atha hi lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartate ubhayam samānāśrayam . yadi eva anakārāntagrahaṇam pratyayaviśeṣaṇam atha api lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartate ubhayathā api pūrvavipratiṣedhena na arthaḥ . katham . bahulam chandasi iti evam atra śapaḥ luk na bhaviṣyati . tatra anataḥ iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४४।७-१२ रो व्,१७।११-१७ इदम् बहुलम् छन्दसि इति द्विः क्रियते । एकम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । यदि तावत् पूर्वम् क्रियते परम् न करिष्यते । अतः भिसः ऐस् इति अत्र बहुलम् छन्दसि इति एतत् अनुवर्तिष्यते । अथ परम् क्रियते पूर्वम् न करिष्यते । बहुलम् छन्दसि इति अत्र रुट् अपि अनुवर्तिष्यते । अपरः आह : उभे बहुलग्रहणे एकम् छन्दोग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । इदम् अस्ति । वेत्तेः विभाषा । ततः छन्दसि । छन्दसि च विभाषा । ततः अतः भिसः ऐस् भवति । छन्दसि विभाषा इति ।

KA III,244.7-12 Ro V,17.11-17 idam bahulam chandasi iti dviḥ kriyate . ekam śakyam akartum . katham . yadi tāvat pūrvam kriyate param na kariṣyate . ataḥ bhisaḥ ais iti atra bahulam chandasi iti etat anuvartiṣyate . atha param kriyate pūrvam na kariṣyate . bahulam chandasi iti atra ruṭ api anuvartiṣyate . aparaḥ āha : ubhe bahulagrahaṇe ekam chandograhaṇam śakyam akartum . katham . idam asti . vetteḥ vibhāṣā . tataḥ chandasi . chandasi ca vibhāṣā . tataḥ ataḥ bhisaḥ ais bhavati . chandasi vibhāṣā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४४।१४-२१ रो व्,१८।२-९ इह वृक्षैः प्लक्षैः इति परत्वात् एत्त्वम् प्राप्नोति । ऐस्भावः इदानीम् क्व भविष्यति । कृते एत्त्वे भौतपूर्व्यात् । कृते एत्त्वे भूतपूर्वमकारान्तम् इति ऐस् भविष्यति । ऐस् तु नित्यः तथा सति । एवम् सति नित्यः ऐस्भावः कृते अपि एत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् ऐस्त्वे कृते विहतनिमित्तत्वात् एत्त्वम् न भविष्यति । एत्त्वम् भिसि परत्वात् चेत् अतः ऐस् क्व भविष्यति । कृते एत्त्वे भौतपूर्व्यात् ऐस् तु नित्यः तथा सति ।

KA III,244.14-21 Ro V,18.2-9 iha vṛkṣaiḥ plakṣaiḥ iti paratvāt ettvam prāpnoti . aisbhāvaḥ idānīm kva bhaviṣyati . kṛte ettve bhautapūrvyāt . kṛte ettve bhūtapūrvamakārāntam iti ais bhaviṣyati . ais tu nityaḥ tathā sati . evam sati nityaḥ aisbhāvaḥ kṛte api ettve prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt aistve kṛte vihatanimittatvāt ettvam na bhaviṣyati . ettvam bhisi paratvāt cet ataḥ ais kva bhaviṣyati . kṛte ettve bhautapūrvyāt ais tu nityaḥ tathā sati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।२-३ रो व्,१८।११-१३ इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते । उभौ शक्यौ अवक्तुम् । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । इदमदसोः कात् इति । तन्नियमार्थम् भविष्यति । इदमदसोः कात् एव न अन्यतः इति ।

KA III,245.2-3 Ro V,18.11-13 imau dvau pratiṣedhau ucyete . ubhau śakyau avaktum . katham . evam vakṣyāmi . idamadasoḥ kāt iti . tanniyamārtham bhaviṣyati . idamadasoḥ kāt eva na anyataḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।५-२० रो व्,१८।१५-२०।३ किमर्थम् इनादेशः उच्यते न नादेशः एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : वृक्षेण प्लक्षेण । एत्त्वे योगविभागः करिष्यते । कथम् । इदम् अस्ति । बहुवचने झलि एत् ओसि च । ततः आङि च । आङि च परतः अतः एत्त्वम् भवति । वृक्षेण प्लक्षेण । ततः आपः सम्बुद्धौ च । आपः आङि च ओसि च इति । न एवम् शक्यम् । इह हि अनेन इति इद्रूपलोपः प्रसज्येत । झलि लोपः करिष्यते । न शक्यः झलि लोपः कर्तुम् । इह हि दोषः स्यात् । अया विष्टा इति । एवम् तर्हि अन्लोपापवादः विज्ञास्यते । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । अन् ने च अपि च इति । तत् नकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । लुपनिर्दिष्टः नकारः । यदि एवम् न उपधायाः इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । सौत्रः निर्देशः । अथ वा नपुंसकनिर्देशः करिष्यते । अथ किमर्थम् आत् उच्यते न अत् एव उच्येत । का रूपसिद्धिः वृक्षात् : प्लक्षात् । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतः गुणे पररूपम् इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । यदि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । पररूपम् प्रति अकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य पुनः निमित्तम् एव ।

KA III,245.5-20 Ro V,18.15-20.3 kimartham inādeśaḥ ucyate na nādeśaḥ eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : vṛkṣeṇa plakṣeṇa . ettve yogavibhāgaḥ kariṣyate . katham . idam asti . bahuvacane jhali et osi ca . tataḥ āṅi ca . āṅi ca parataḥ ataḥ ettvam bhavati . vṛkṣeṇa plakṣeṇa . tataḥ āpaḥ sambuddhau ca . āpaḥ āṅi ca osi ca iti . na evam śakyam . iha hi anena iti idrūpalopaḥ prasajyeta . jhali lopaḥ kariṣyate . na śakyaḥ jhali lopaḥ kartum . iha hi doṣaḥ syāt . ayā viṣṭā iti . evam tarhi anlopāpavādaḥ vijñāsyate . katham . evam vakṣyāmi . an ne ca api ca iti . tat nakāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . lupanirdiṣṭaḥ nakāraḥ . yadi evam na upadhāyāḥ iti dīrghatvam prāpnoti . sautraḥ nirdeśaḥ . atha vā napuṃsakanirdeśaḥ kariṣyate . atha kimartham āt ucyate na at eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ vṛkṣāt : plakṣāt . savarṇadīrghatvena siddham . na sidhyati . ataḥ guṇe pararūpam iti pararūpatvam prāpnoti . akāroccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . yadi prāpnuvan vidhiḥ uccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate yasya tu vidheḥ nimittam eva na asau bādhyate . pararūpam prati akāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya punaḥ nimittam eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४५।२२-२४६।४ रो व्,२०।५-१० किम् इदम् चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् आहोस्वित् सप्तम्येकवचनस्य ग्रहणम् । कुतः सन्देहः । समानः निर्देशः । चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् । कथम् ज्ञायते । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । इह अपि तर्हि चतुर्थ्येकवचनस्य ग्रहणम् स्यात् । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः । एवम् तर्हि व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति इह चतुर्थ्येकवचनय्स् अग्रहणम् व्याख्यास्यामः तत्र सप्तम्येकवचनस्य इति ।

KA III,245.22-246.4 Ro V,20.5-10 kim idam caturthyekavacanasya grahaṇam āhosvit saptamyekavacanasya grahaṇam . kutaḥ sandehaḥ . samānaḥ nirdeśaḥ . caturthyekavacanasya grahaṇam . katham jñāyate . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . iha api tarhi caturthyekavacanasya grahaṇam syāt . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ . evam tarhi vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti iha caturthyekavacanays agrahaṇam vyākhyāsyāmaḥ tatra saptamyekavacanasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४६।६-१९ रो व्,२१।२-१५ अशः एकादिष्टात् स्मायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् अशः एकादिष्टात् स्मायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अथ उ अत्र अस्मै । अथ उ अत्र अस्मात् । अथ उ अत्र अस्मिन् इति । एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । किम् पुनः कारणम् एकादेशः तावत् भवति न पुनः स्मायादयः । न परत्वात् स्मायादिभिः भवितव्यम् । न भवितव्यम् । किम् कारणम् । नित्यत्वात् एकादेशः । नित्यः एकादेशः । कृतेषु अपि स्मायादिषु प्राप्नोति अकृतेषु अपि । नित्यत्वात् एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । किम् उच्यते अशः इति न इह अपि कर्तव्यम् । अत्र अस्मै । अत्र अस्मात् । अत्र अस्मिन् इति । एकादेशे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृतेषु स्मायादिषु हलादिः विभक्तिः अस्ति हलादौ चेत् रूपलोपः न च अकृतए इद्रूपलोपे एकादेशः प्राप्नोति । तत् आनुपूर्या सिद्धम् । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणः एकादेशः । अन्तरङ्गाः स्मायादयः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA III,246.6-19 Ro V,21.2-15 aśaḥ ekādiṣṭāt smāyādīnām upasaṅkhyānam aśaḥ ekādiṣṭāt smāyādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . atha u atra asmai . atha u atra asmāt . atha u atra asmin iti . ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . kim punaḥ kāraṇam ekādeśaḥ tāvat bhavati na punaḥ smāyādayaḥ . na paratvāt smāyādibhiḥ bhavitavyam . na bhavitavyam . kim kāraṇam . nityatvāt ekādeśaḥ . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛteṣu api smāyādiṣu prāpnoti akṛteṣu api . nityatvāt ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . kim ucyate aśaḥ iti na iha api kartavyam . atra asmai . atra asmāt . atra asmin iti . ekādeśe kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛteṣu smāyādiṣu halādiḥ vibhaktiḥ asti halādau cet rūpalopaḥ na ca akṛtae idrūpalope ekādeśaḥ prāpnoti . tat ānupūryā siddham . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgalakṣaṇaḥ ekādeśaḥ . antaraṅgāḥ smāyādayaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४६।२३-२४७।३ रो व्,२१।१८-२१ किमर्थम् शीभावः शिभावः च उच्यते न शिभावः एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : ते ये के । आद्गुणेन सिद्धम् । न एवम् शक्यम् । इह हि त्रपुणी जतुनी दीर्घश्रवणम् न स्यात् । एवम् तर्हि शीभवः एव उच्यताम् । न एवम् शक्यम् । इह हि कुण्डानि वनानि इति ह्रस्वस्य श्रवणम् न स्यात् । तस्मात् शीभावः शिभावः च वक्तव्यः ।

KA III,246.23-247.3 Ro V,21.18-21 kimartham śībhāvaḥ śibhāvaḥ ca ucyate na śibhāvaḥ eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : te ye ke . ādguṇena siddham . na evam śakyam . iha hi trapuṇī jatunī dīrghaśravaṇam na syāt . evam tarhi śībhavaḥ eva ucyatām . na evam śakyam . iha hi kuṇḍāni vanāni iti hrasvasya śravaṇam na syāt . tasmāt śībhāvaḥ śibhāvaḥ ca vaktavyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४७।५-१६ रो व्,२२।२-२३।६ किमर्थः ङकारः । सामान्यग्रहणार्थः । औ , इति उच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्य एव स्यात् । अथ अपि औट् इति उच्यते एवम् अपि द्वितीयाद्विवचनस्य एव स्यात् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । ङित्कार्यम् तु प्राप्नोति । खट्वे माले । याट् आपः इति याट् प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते ङकारः इत् अस्य सः अयम् ङित् ङिति इति । कथम् तर्हि । ङः एव इत् ङित् ङिति इति । एवम् सति वर्णग्रहणम् इदम् भवति वर्णग्रहणेषु च एतत् भवति यस्मिन् विधिः तदादौ अल्ग्रहणे इति । न दोषः भवति । अथ वा वर्णग्रहणम् इदम् भवति न च एतत् वर्णग्रहणेषु भवति : अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य इति । अथ वा पूर्वसूत्रनिर्देशः अयम् पूर्वसूत्रेषु च ये अनुबन्धाः न तैः इह इत्कार्याणि क्रियन्ते । औकारः अयम् शीविधौ ङित् गृहीतः ङित् च अस्माकम् न अस्ति कः अयम् प्रकारः । सामान्यार्थः तस्य च आसञ्जने अस्मिन् ङित्कार्यम् ते श्याम् प्रसक्तम् सः दोषः । ङित्त्वे विद्यात् वर्णनिर्देशमात्रम् वर्णे यत् स्यात् तत् च विद्यात् तदादौ । वर्णः च अयम् तेन ङित्त्वे अपि अदोषः निर्देशः अयम् पूर्वसूत्रेण वा स्यात् ।

KA III,247.5-16 Ro V,22.2-23.6 kimarthaḥ ṅakāraḥ . sāmānyagrahaṇārthaḥ . au , iti ucyamāne prathamādvivacanasya eva syāt . atha api auṭ iti ucyate evam api dvitīyādvivacanasya eva syāt . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . ṅitkāryam tu prāpnoti . khaṭve māle . yāṭ āpaḥ iti yāṭ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate ṅakāraḥ it asya saḥ ayam ṅit ṅiti iti . katham tarhi . ṅaḥ eva it ṅit ṅiti iti . evam sati varṇagrahaṇam idam bhavati varṇagrahaṇeṣu ca etat bhavati yasmin vidhiḥ tadādau algrahaṇe iti . na doṣaḥ bhavati . atha vā varṇagrahaṇam idam bhavati na ca etat varṇagrahaṇeṣu bhavati : ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya iti . atha vā pūrvasūtranirdeśaḥ ayam pūrvasūtreṣu ca ye anubandhāḥ na taiḥ iha itkāryāṇi kriyante . aukāraḥ ayam śīvidhau ṅit gṛhītaḥ ṅit ca asmākam na asti kaḥ ayam prakāraḥ . sāmānyārthaḥ tasya ca āsañjane asmin ṅitkāryam te śyām prasaktam saḥ doṣaḥ . ṅittve vidyāt varṇanirdeśamātram varṇe yat syāt tat ca vidyāt tadādau . varṇaḥ ca ayam tena ṅittve api adoṣaḥ nirdeśaḥ ayam pūrvasūtreṇa vā syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४७।१८-२४८।१८ रो व्,२३।८-२५।१३ औशघौ । औशघौ इति वक्तव्यम् । किम् इदम् अघौ इति । अनुत्तरपदे इति । किम् प्रयोजनम् । इह मा भूत् । अष्टपुत्रः अष्टभार्यः इति । अस्तु लुक् तत्र । अस्तु अत्र औश्त्वम् लुक् भविष्यति । षड्भ्यः अपि एवम् प्रसज्यते । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । अष्टौ तिष्ठन्ति । अष्टौ पश्य इति । अपवादः । अपवादत्वात् अत्र औश्त्वम् लुकम् बाधिष्यते । इह अपि तर्हि बाधेत । अष्टपुत्रः अष्टभार्यः । यस्य विषये । यस्य लुकः विषये औश्त्वम् तस्य अपवादः । यः वा तस्मात् अनन्तरः । अथ वा अनन्तरस्य लुकः बाधकम् भविष्यति । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । अथ इह कस्मात् न भवति औश्त्वम् । अष्ट तिष्ठन्ति । अष्ट पश्य इति । आत्वम् यत्र तु तत्र औश्त्वम् । यत्र एव आत्वम् तत्र एव औश्त्वेन भवितव्यम् । कुतः एतत् । तथा हि अस्य ग्रहः कृतः । तथा हि अस्य आत्वभूतस्य ग्रहणम् क्रियते । अष्टाभ्यः इति । ननु च नित्यम् आत्वम् । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः विभाषात्वम् इति यत् अयम् आत्वभूतस्य ग्रहणम् करोति । अष्टाभ्यः इति । इतरथा हि अष्टनः इति एव ब्रूयात् ।

KA III,247.18-248.18 Ro V,23.8-25.13 auśaghau . auśaghau iti vaktavyam . kim idam aghau iti . anuttarapade iti . kim prayojanam . iha mā bhūt . aṣṭaputraḥ aṣṭabhāryaḥ iti . astu luk tatra . astu atra auśtvam luk bhaviṣyati . ṣaḍbhyaḥ api evam prasajyate . iha api tarhi prāpnoti . aṣṭau tiṣṭhanti . aṣṭau paśya iti . apavādaḥ . apavādatvāt atra auśtvam lukam bādhiṣyate . iha api tarhi bādheta . aṣṭaputraḥ aṣṭabhāryaḥ . yasya viṣaye . yasya lukaḥ viṣaye auśtvam tasya apavādaḥ . yaḥ vā tasmāt anantaraḥ . atha vā anantarasya lukaḥ bādhakam bhaviṣyati . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . atha iha kasmāt na bhavati auśtvam . aṣṭa tiṣṭhanti . aṣṭa paśya iti . ātvam yatra tu tatra auśtvam . yatra eva ātvam tatra eva auśtvena bhavitavyam . kutaḥ etat . tathā hi asya grahaḥ kṛtaḥ . tathā hi asya ātvabhūtasya grahaṇam kriyate . aṣṭābhyaḥ iti . nanu ca nityam ātvam . etat eva jñāpayati ācāryaḥ vibhāṣātvam iti yat ayam ātvabhūtasya grahaṇam karoti . aṣṭābhyaḥ iti . itarathā hi aṣṭanaḥ iti eva brūyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४८।२०-२४९।१८ रो व्,२६।२-२८।६ स्वमोः लुक् त्यदादिभ्यः च स्वमोः लुक् त्यदादिभ्यः च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । तत् ब्राह्मणकुलम् इति । कृते हि अत्वे न लुक् भवेत् । अत्वे कृते लुक् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अत्वम् क्रियताम् लुक् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अत्वम् । नित्यः लुक् । कृते अपि अत्वे प्राप्नोति अकृते अपि । अनित्यः लुक् न हि कृते अत्वे प्राप्नोति । अतः अम् इति अम्भावेन भवितव्यम् । तस्मात् त्यदादिभ्यः च इति वक्तव्यम् । इदम् विचार्यते : शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् वा स्यात् अर्थग्रहणम् वा इति । कः च अत्र विशेषः । शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः । शिशीलुग्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । बहुत्रपुः बहुत्रपू बहुत्रपवः इति । अस्तु तर्हि अर्थग्रहणम् । यदि अर्थग्रहणम् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन इति अनङ् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि शब्दग्रहणम् एव । ननु च उक्तम् शिशीलुग्नुम्बिधिषु नपुंसकग्रहणम् चेत् अन्यपदार्थे प्रतिषेधः इति । सिद्धम् तु प्रकृतार्थविशेषणत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते । किम् च प्रकृतम् । अङ्गम् । अङ्गस्य शिशीलुग्नुमः भवन्ति नपुंसके वर्तमानस्य । कथम् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । अस्थ्यादिषु शब्दग्रहणम् । अस्थ्यादिषु नपुंसकग्रहणम् शब्दग्रहणम् द्रष्टव्यम् । युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् । ननु अनेन असन्दिग्धेन अर्थग्रहणेन भवितव्यम् न हि नपुंसकम् नाम शब्दः अस्ति । किम् तर्हि उच्यते अस्थ्यादिषु शब्दग्रहणम् इति । अत्र अपि अर्थग्रहणम् एव । अत्र एतावान् सन्देहः क्व प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते क्व गृह्यमाणस्य इति । शिशीलुग्नुम्विधिषु प्रकृतस्य अर्थः विशेष्यते अस्थ्यादिषु गृह्यमाणस्य ।

KA III,248.20-249.18 Ro V,26.2-28.6 svamoḥ luk tyadādibhyaḥ ca svamoḥ luk tyadādibhyaḥ ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt . tat brāhmaṇakulam iti . kṛte hi atve na luk bhavet . atve kṛte luk na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : atvam kriyatām luk iti kim atra kartavyam . paratvāt atvam . nityaḥ luk . kṛte api atve prāpnoti akṛte api . anityaḥ luk na hi kṛte atve prāpnoti . ataḥ am iti ambhāvena bhavitavyam . tasmāt tyadādibhyaḥ ca iti vaktavyam . idam vicāryate : śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam vā syāt arthagrahaṇam vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ . śiśīlugnumvidhiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bahutrapuḥ bahutrapū bahutrapavaḥ iti . astu tarhi arthagrahaṇam . yadi arthagrahaṇam priyasakthnā brāhmaṇena iti anaṅ na prāpnoti . astu tarhi śabdagrahaṇam eva . nanu ca uktam śiśīlugnumbidhiṣu napuṃsakagrahaṇam cet anyapadārthe pratiṣedhaḥ iti . siddham tu prakṛtārthaviśeṣaṇatvāt . siddham etat . katham . prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate . kim ca prakṛtam . aṅgam . aṅgasya śiśīlugnumaḥ bhavanti napuṃsake vartamānasya . katham priyasakthnā brāhmaṇena . asthyādiṣu śabdagrahaṇam . asthyādiṣu napuṃsakagrahaṇam śabdagrahaṇam draṣṭavyam . yuktam punaḥ idam vicārayitum . nanu anena asandigdhena arthagrahaṇena bhavitavyam na hi napuṃsakam nāma śabdaḥ asti . kim tarhi ucyate asthyādiṣu śabdagrahaṇam iti . atra api arthagrahaṇam eva . atra etāvān sandehaḥ kva prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate kva gṛhyamāṇasya iti . śiśīlugnumvidhiṣu prakṛtasya arthaḥ viśeṣyate asthyādiṣu gṛhyamāṇasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२४९।२०-२५०।५ रो व्,२८।८-२९।५ अद्भावे पूर्वसवर्णप्रतिषेधः । अद्भावे पूर्वसवर्णस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । कतरत् तिष्ठति , कतरत् पश्य । सिद्धम् अनुनासिकोपधत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनुनासिकोपधः अच्शब्दः करिष्यते । दुक्करणात् वा । अथ वा दुग्डतरादीनाम् इति वक्ष्यति । डित्करणात् वा । अथ वा डिद् अच्छब्दः करिष्यते । सः तर्हि डकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विडकारकः निर्देशः । अद्ड्डतरादिभ्यः इति ।

KA III,249.20-250.5 Ro V,28.8-29.5 adbhāve pūrvasavarṇapratiṣedhaḥ . adbhāve pūrvasavarṇasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . katarat tiṣṭhati , katarat paśya . siddham anunāsikopadhatvāt . siddham etat . katham . anunāsikopadhaḥ acśabdaḥ kariṣyate . dukkaraṇāt vā . atha vā dugḍatarādīnām iti vakṣyati . ḍitkaraṇāt vā . atha vā ḍid acchabdaḥ kariṣyate . saḥ tarhi ḍakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dviḍakārakaḥ nirdeśaḥ . adḍḍatarādibhyaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५०।७-२५०।१८ रो व्,२९।७-३०।८ इतरात् छन्दसि प्रतिषेधः एकतरात् सर्वत्र । इतरात् छन्दसि प्रतिषेधः एकतरात् सर्वत्र इति वक्तव्यम् । एकतरम् तिष्ठति , एकतरम् पश्य । नपुंसकादेशेभ्यः युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः विप्रतिषेधेन । नपुंसकादेशेभ्यः युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः भवन्ति विप्रतिषेधेन । नपुंसकादेशानाम् अवकाशः । त्रपु , त्रपुणी , त्रपूणि । युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशानाम् अवकाशः । त्वम् ब्राह्मणः , अहम् ब्राह्मणः , युवाम् ब्राह्मणौ , आवाम् ब्राह्मणौ , यूयाम् ब्राह्मणाः वयम् ब्राह्मणाः । इह उभयम् प्राप्नोति । त्वम् ब्राह्मणकुलम् , अहम् ब्राह्मणकुलम् , युवाम् ब्राह्मणकुले , आवाम् ब्राह्मणकुले , यूयम् ब्राह्मणकुलानि , वयम् ब्राह्मणकुलानि । युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशाः भवन्ति विप्रतिषेधेन । अथ इदानीम् युष्मदस्मदोः विभक्त्यादेशेषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् शिशीलुग्नुम्विधयः कस्मात् न भवन्ति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,250.7-250.18 Ro V,29.7-30.8 itarāt chandasi pratiṣedhaḥ ekatarāt sarvatra . itarāt chandasi pratiṣedhaḥ ekatarāt sarvatra iti vaktavyam . ekataram tiṣṭhati , ekataram paśya . napuṃsakādeśebhyaḥ yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ vipratiṣedhena . napuṃsakādeśebhyaḥ yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ bhavanti vipratiṣedhena . napuṃsakādeśānām avakāśaḥ . trapu , trapuṇī , trapūṇi . yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśānām avakāśaḥ . tvam brāhmaṇaḥ , aham brāhmaṇaḥ , yuvām brāhmaṇau , āvām brāhmaṇau , yūyām brāhmaṇāḥ vayam brāhmaṇāḥ . iha ubhayam prāpnoti . tvam brāhmaṇakulam , aham brāhmaṇakulam , yuvām brāhmaṇakule , āvām brāhmaṇakule , yūyam brāhmaṇakulāni , vayam brāhmaṇakulāni . yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśāḥ bhavanti vipratiṣedhena . atha idānīm yuṣmadasmadoḥ vibhaktyādeśeṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt śiśīlugnumvidhayaḥ kasmāt na bhavanti . sakṛdgatau vipratiṣedhena yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५०।२०-२५१।१७ रो व्,३०।१०-३१।१४ किमर्थः शकारः । सर्वादेशार्थः । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अक्रियमाणे अपि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य अकारे कृते त्रयाणाम् अकाराणाम् अतः गुणे पररूपत्वे सिद्धम् रूपम् स्यात् : तव स्वम् , मम स्वम् । यदि एतत् लभ्येत कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । अत्र हि तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः परस्य इति अकारस्य प्रसज्येत । अतः उत्तरम् पठति । ङसः आदेशे शित्करणानर्थक्यम् अकारस्य अकारवचनानर्थक्यात् । ङसः आदेशे शित्करणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अकारस्य अकारवचनानर्थक्यात् । अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । अर्थवत्त्वादेशे लोपार्थम् । अर्थवत्त्वकारस्य अकारवचनम् । कः अर्थः । आदेशे लोपार्थम् । यः सः शेषे लोपः आदेशे सः विज्ञायते । ननु च आदेशः या विभक्तिः इति एवम् एतत् विज्ञायते । आदेशः एषा विभक्तिः । कथम् । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः एकदेशविकारे हि नित्यत्वम् न उपपद्यते । तस्मात् शित्करणम् । तस्मात् शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । कथम् । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । अ , अ , अ , इति । सः अनेकाल् शित् सर्वस्य इति सर्वस्य भविष्यति ।

KA III,250.20-251.17 Ro V,30.10-31.14 kimarthaḥ śakāraḥ . sarvādeśārthaḥ . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . akriyamāṇe api śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya akāre kṛte trayāṇām akārāṇām ataḥ guṇe pararūpatve siddham rūpam syāt : tava svam , mama svam . yadi etat labhyeta kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . atra hi tasmāt iti uttarasya ādeḥ parasya iti akārasya prasajyeta . ataḥ uttaram paṭhati . ṅasaḥ ādeśe śitkaraṇānarthakyam akārasya akāravacanānarthakyāt . ṅasaḥ ādeśe śitkaraṇam anarthakam . kim kāraṇam . akārasya akāravacanānarthakyāt . akārasya akāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . arthavattvādeśe lopārtham . arthavattvakārasya akāravacanam . kaḥ arthaḥ . ādeśe lopārtham . yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ādeśe saḥ vijñāyate . nanu ca ādeśaḥ yā vibhaktiḥ iti evam etat vijñāyate . ādeśaḥ eṣā vibhaktiḥ . katham . sarve sarvapadādeśā dākṣīputrasya pāṇineḥ ekadeśavikāre hi nityatvam na upapadyate . tasmāt śitkaraṇam . tasmāt śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . katham . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . a , a , a , iti . saḥ anekāl śit sarvasya iti sarvasya bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५१।१९-२५२।६ रो व्,३२।२-३३।८ प्रथमयोः इति उच्यते कयोः इदम् प्रथमयोः ग्रहणम् किम् विभक्त्योः आहोस्वित् प्रत्यययोः । विभक्त्योः इति आह । कथम् ज्ञायते । अन्यत्र अपि हि प्रथमयोः ग्रहणे विभक्त्योः ग्रहणम् विज्ञायते न प्रत्यययोः । क्व अन्यत्र । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः इति । अस्ति कारणम् येन तत्र विभक्त्योः ग्रहणम् विज्ञायते । किम् कारणम् । अचि इति तत्र वर्तते न च अजादी प्रथमौ स्तः । ननु च एवम् विज्ञायते अजादी यौ प्रथमौ अजादीनाम् वा यौ प्रथमौ इति । यत् तर्हि तस्मात् शसः नः पुंसि इति अनुक्रान्तम् पूर्वसवर्णम् प्रतिनिर्दिशति तज्ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति । इह अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विभक्त्योः ग्रहणम् इति यत् अयम् शसः न इति प्रतिषेधम् शास्ति । न एषः प्रतिषेधः । नत्वम् एतत् विधीयते । सिद्धम् अत्र नत्वम् तस्मात् शसः नः पुंसि इति । यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क्व च तेन न सिध्यति । स्त्रियाम् नपुंसके च । युष्मान् ब्राह्मणी पश्य , अस्मान् ब्राह्मणी पश्य , युष्मान् ब्राह्मणकुलानि पश्य , अस्मान् ब्राह्मणकुलानि पश्य इति । यत् तर्हि युष्मदस्मदोः अनादेशे द्वितीयायाम् च इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति ।

KA III,251.19-252.6 Ro V,32.2-33.8 prathamayoḥ iti ucyate kayoḥ idam prathamayoḥ grahaṇam kim vibhaktyoḥ āhosvit pratyayayoḥ . vibhaktyoḥ iti āha . katham jñāyate . anyatra api hi prathamayoḥ grahaṇe vibhaktyoḥ grahaṇam vijñāyate na pratyayayoḥ . kva anyatra . prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ iti . asti kāraṇam yena tatra vibhaktyoḥ grahaṇam vijñāyate . kim kāraṇam . aci iti tatra vartate na ca ajādī prathamau staḥ . nanu ca evam vijñāyate ajādī yau prathamau ajādīnām vā yau prathamau iti . yat tarhi tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti anukrāntam pūrvasavarṇam pratinirdiśati tajjñāpayati ācāryaḥ vibhaktyoḥ grahaṇam iti . iha api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vibhaktyoḥ grahaṇam iti yat ayam śasaḥ na iti pratiṣedham śāsti . na eṣaḥ pratiṣedhaḥ . natvam etat vidhīyate . siddham atra natvam tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti . yatra tena na sidhyati tadartham . kva ca tena na sidhyati . striyām napuṃsake ca . yuṣmān brāhmaṇī paśya , asmān brāhmaṇī paśya , yuṣmān brāhmaṇakulāni paśya , asmān brāhmaṇakulāni paśya iti . yat tarhi yuṣmadasmadoḥ anādeśe dvitīyāyām ca iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ vibhaktyoḥ grahaṇam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५२।८-१४ रो व्,३३।१०-३४।६ किम् अयम् भ्यम्शब्दः आहोस्वित् अभ्यम्शब्दः । कुतः सन्देहः । समानः निर्देशः । किम् च अतः । यदि तावत् भ्यम्शब्दः शेषे लोपः च अन्त्यस्य एत्वम् प्राप्नोति । अथ अभ्यम्शब्दः शेषे लोपः च टिलोपः उदात्त्निवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् अभ्यम्शब्दः शेषे लोपः च अन्त्यस्य । ननु च उक्तम् एत्त्वम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अङ्गवृत्ते पुनः वृत्तौ अविधिः निष्ठितस्य इति न भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु अभम्शब्दः शेषे लोपः च टिलोपः । ननु च उक्तम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः उक्तम् एतत् आदौ सिद्धम् इति ।

KA III,252.8-14 Ro V,33.10-34.6 kim ayam bhyamśabdaḥ āhosvit abhyamśabdaḥ . kutaḥ sandehaḥ . samānaḥ nirdeśaḥ . kim ca ataḥ . yadi tāvat bhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca antyasya etvam prāpnoti . atha abhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca ṭilopaḥ udāttnivṛttisvaraḥ prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat abhyamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca antyasya . nanu ca uktam ettvam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . aṅgavṛtte punaḥ vṛttau avidhiḥ niṣṭhitasya iti na bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu abhamśabdaḥ śeṣe lopaḥ ca ṭilopaḥ . nanu ca uktam udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ uktam etat ādau siddham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५२।१६-२५३।२१ रो व्,३४।८-३८।४ किमर्थम् आमः ससकारस्य ग्रहणम् क्रियते न आमः आकम् इति एव उच्येत । केन इदानीम् ससकारस्य भविष्यति । आमः सुट् अयम् भक्तः आम्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । अतः उत्तरम् पठति । साम्ग्रहणम् यथागृहीतस्य आदेशवचनात् । साम्ग्रहणम् क्रियते । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् ससकारस्य न प्राप्नोति । इष्यते च स्यात् इति तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति सामः आकम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । न वा द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनात् आमि सकाराभावः । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनात् । द्विपर्यन्तानाम् हि त्यदादीनम् अत्वम् उच्यते तेन आमि सकारः न भविष्यति । सुट्प्रतिषेधः तु आदेशे लोपविज्ञानात् । सुट्प्रतिषेधः तु वक्तव्यः । किम् कारणम् । आदेशे लोपविज्ञानात् । यः सः शेषे लोपः आदेशे सः विज्ञायते । न वा टिलोपवचनात् आदेशे टाप्प्रतिषेधार्थम् । न वा सुट्प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् कारणम् । टिलोपवचनात् । आदेशे यः सः शेषे लोपः टिलोपः सः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । टाप्प्रतिषेधार्थम् । टाप् मा भूत् इति । सः तर्हि टिलोपः वक्तव्यः । न वा लिङ्गाभावात् टिलोपवचनानर्थक्यम् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । न हि अस्ति विशेषः युष्मदस्मदोः स्त्रियाम् पुंसि नपुंसके वा । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् । अङ्ग हि भवान् तम् उच्चारयतु गंस्यते सः विशेषः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दनिमित्तकेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । किम् तर्हि अर्थ निमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् : अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विशेषः न गम्यते इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् अत्र विशेषः न गम्यते इति इह अपि तस्य विशेषः न गम्यते : दृषत् समित् इति । तस्मात् सुट्प्रतिषेधः तस्मात् सुट्प्रतिषेधः वक्तव्यः ससकारग्रहणम् वा कर्तव्यम् । अथ क्रियमाणे अपि ससकारग्रहणे कस्मात् एव अत्र सुट् न भवति । ससकारग्रहणसामर्थ्यात् भाविनः सुटः आदेशः विज्ञायते ।

KA III,252.16-253.21 Ro V,34.8-38.4 kimartham āmaḥ sasakārasya grahaṇam kriyate na āmaḥ ākam iti eva ucyeta . kena idānīm sasakārasya bhaviṣyati . āmaḥ suṭ ayam bhaktaḥ āmgrahaṇena grāhiṣyate . ataḥ uttaram paṭhati . sāmgrahaṇam yathāgṛhītasya ādeśavacanāt . sāmgrahaṇam kriyate . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam sasakārasya na prāpnoti . iṣyate ca syāt iti tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti sāmaḥ ākam . evamartham idam ucyate . na vā dviparyantānām akāravacanāt āmi sakārābhāvaḥ . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . dviparyantānām akāravacanāt . dviparyantānām hi tyadādīnam atvam ucyate tena āmi sakāraḥ na bhaviṣyati . suṭpratiṣedhaḥ tu ādeśe lopavijñānāt . suṭpratiṣedhaḥ tu vaktavyaḥ . kim kāraṇam . ādeśe lopavijñānāt . yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ādeśe saḥ vijñāyate . na vā ṭilopavacanāt ādeśe ṭāppratiṣedhārtham . na vā suṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim kāraṇam . ṭilopavacanāt . ādeśe yaḥ saḥ śeṣe lopaḥ ṭilopaḥ saḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ṭāppratiṣedhārtham . ṭāp mā bhūt iti . saḥ tarhi ṭilopaḥ vaktavyaḥ . na vā liṅgābhāvāt ṭilopavacanānarthakyam . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . liṅgābhāvāt . aliṅge yuṣmadasmadī . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . na hi asti viśeṣaḥ yuṣmadasmadoḥ striyām puṃsi napuṃsake vā . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt . aṅga hi bhavān tam uccārayatu gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdanimittakena nāma arthena bhavitavyam . kim tarhi artha nimittakena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām : artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra viśeṣaḥ na gamyate iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt atra viśeṣaḥ na gamyate iti iha api tasya viśeṣaḥ na gamyate : dṛṣat samit iti . tasmāt suṭpratiṣedhaḥ tasmāt suṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ sasakāragrahaṇam vā kartavyam . atha kriyamāṇe api sasakāragrahaṇe kasmāt eva atra suṭ na bhavati . sasakāragrahaṇasāmarthyāt bhāvinaḥ suṭaḥ ādeśaḥ vijñāyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५३।२३-२५४।४ रो व्,३९।२-८ इह पपौ, तस्थौ इति त्रीणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति : द्विर्वचनम् एकादेशः औत्वम् इति । तत् यदि सर्वतः औत्वम् लभ्येत कृतम् स्यात् । अथ अपि द्विर्वचनम् लभ्येत एवम् अपि कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । अत्र हि परत्वात् एकादेशः द्विर्वचनम् बाधते । परत्वात् औत्वम् । नित्यः एकादेशः औत्वम् बाधेत । कम् पुनः भवान् औत्वस्य अवकाशम् मत्वा आह नित्यः एकादेशः इति । अनवकाशम् औत्वम् एकादेशम् बाधिष्यते । औत्वे कृते द्विर्वचनम् एकादेशः इति यदि अपि परत्वात् एकादेशः स्थानिवद्भावात् द्विर्वचनम् भविष्यति ।

KA III,253.23-254.4 Ro V,39.2-8 iha papau, tasthau iti trīṇi kāryāṇi yugapat prāpnuvanti : dvirvacanam ekādeśaḥ autvam iti . tat yadi sarvataḥ autvam labhyeta kṛtam syāt . atha api dvirvacanam labhyeta evam api kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . atra hi paratvāt ekādeśaḥ dvirvacanam bādhate . paratvāt autvam . nityaḥ ekādeśaḥ autvam bādheta . kam punaḥ bhavān autvasya avakāśam matvā āha nityaḥ ekādeśaḥ iti . anavakāśam autvam ekādeśam bādhiṣyate . autve kṛte dvirvacanam ekādeśaḥ iti yadi api paratvāt ekādeśaḥ sthānivadbhāvāt dvirvacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५४।६-१३ रो व्,४०।२-४१।१ विदेः वसोः कित्त्वम् । विदेः वसोः कित्त्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । वसुग्रहणेषु लिडादेशस्य अपि ग्रहणम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । अननुबन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् लिडादेशस्य न प्राप्नोति । सानुबन्धकः हि सः क्रियते । किम् पुनः कारणम् सः सानुबन्धकः क्रियते । अयम् ॠकारान्तानाम् लिटि गुङः प्रतिषेधविषयः आरभ्यते सः पुनः कित्करणात् बाध्यते । आतिस्तीर्वान् , निपुपूर्वान् इति । सः तर्हि अस्य एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विसकारकः निर्देशः : विदेः शतुर्वसुस्समासे अनञ्पूर्वे क्त्वः ल्यप् ।

KA III,254.6-13 Ro V,40.2-41.1 videḥ vasoḥ kittvam . videḥ vasoḥ kittvam vaktavyam . kim prayojanam . vasugrahaṇeṣu liḍādeśasya api grahaṇam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . ananubandhakagrahaṇe hi sānubandhakasya grahaṇam na iti evam liḍādeśasya na prāpnoti . sānubandhakaḥ hi saḥ kriyate . kim punaḥ kāraṇam saḥ sānubandhakaḥ kriyate . ayam ṝkārāntānām liṭi guṅaḥ pratiṣedhaviṣayaḥ ārabhyate saḥ punaḥ kitkaraṇāt bādhyate . ātistīrvān , nipupūrvān iti . saḥ tarhi asya evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dvisakārakaḥ nirdeśaḥ : videḥ śaturvasussamāse anañpūrve ktvaḥ lyap .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५४।१५-२५६।११ रो व्,४१-४७ ल्यबादेशे उपदेशिवद्वचनम् । ल्यबादेशे उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् ल्यप् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । अनादिष्टार्थम् । अकृतेषु आदेशेषु ल्यप् यथा स्यात् । के पुनः आदेशाः उपदेशिवद्वचनम् प्रयोजयन्ति । हित्वदत्त्वात्त्वेत्वेत्त्वदीर्घत्वशूडितः । हित्वम् । हित्वा , प्रधाय । हित्वम् । दत्त्वम् । दत्त्वा , प्रदाय । दत्त्वम् । आत्त्वम् । खात्वा , प्रखन्य । आत्त्वम् । इत्वम् । स्थित्वा , प्रस्थाय । इत्वम् । ईत्त्वम् । पीत्वा , प्रपाय । ईत्त्वम् । दीर्घत्वम् । शान्त्वा , प्रशम्य । दीर्घत्वम् । शत्वम् । पृष्ट्वा , आपृच्छ्य । शत्वम् । ऊठ् । द्यूत्वा , प्रदीव्य । ऊठ् । इट् । देवित्वा , प्रदीव्य । किम् पुनः कारणम् आदेशाः तावत् भवन्ति न पुनः ल्यप् । न परत्वात् ल्यपा भवितव्यम् । सन्ति च एव अत्र के चित् परे आदेशाः अपि च बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गः ल्यप् । अन्तरङ्गाः आदेशाः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अन्तरङ्गान् अपि विधीन् बहिरङ्गः ल्यप् बाधते इति यत् अयम् अदः जग्धिः ल्यप्ति किति इति ति किति इति एव सिद्धे ल्यब्ग्रहणम् करोति । स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधः स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः । स्नात्वाकालकः , पीत्वास्थिरकः , भुक्त्वासुहितकः इति । तदन्तनिर्देशात् सिद्धम् । तदन्तनिर्देशात् सिद्धम् एतत् । कथम् । क्त्वान्तस्य ल्यपा भवितव्यम् न च एतत् क्त्वान्तम् । समासनिपातनात् वा । अथ वा अवश्यम् अत्र समासार्थम् निपातनम् कर्तव्यम् तेन एव यत्नेन ल्यप् अपि न भविष्यति । अनञः वा परस्य । अथ वा अनञः परस्य ल्यपा भवितव्यम् न च अत्र अनञम् पश्यामः । ननु च धातुः एव अनञ् । न धातोः परस्य भवितव्यम् । किम् कारणम् । नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे तथा हि अर्थगतिः । नञ्युक्तम् इव युक्तम् वा अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञास्यते । कुतः एतत् । तथा हि अर्थः गम्यते । तत् यथा । अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ग्राह्मणसदृशम् पुरुषम् आनयति न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति । एवम् इह अपि अनञ् इति नञ्प्रतिषेधात् अन्यस्मात् अनञौ नञ्सदृशात् कार्यम् विज्ञास्यते । किम् च अन्यत् अनञ् नञ्सदृशम् । पदम् इति आह । अथ वा प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति एवम् धातुः अपि क्त्वाग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु च इयम् अपि परिभाषा अस्ति : कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सा अपि इह उपतिष्ठते । तत्र कः दोषः । इह न स्यात् : प्रकृत्य प्रहृत्य । क्व तर्हि स्यात् । परमकृत्वा , उत्तमकृत्वा । न वै अत्र इष्यते । अनिष्टम् च प्राप्नोति इष्टम् च न सिध्यति । गतिकारकपूर्वस्य एव इष्यते । कुतः न खलु एतत् द्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः समवस्थितयोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य इति च इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे इति यत् अयम् अनञ् इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अयम् हि नञ् न गतिः न च कारकम् तत्र कः प्रसङ्गः यत् नञ्पूर्वस्य स्यात् । पश्यति तु आचार्यः इयम् इह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे इति इयम् न भवति कृद्ग्रहणे इति ततः अनञ् इति प्रतिषेधम् शास्ति । किम् नञः प्रतिषेधेन न गतिः न च कारकम् यावता नञि पूर्वे तु ल्यब्भावः न भविष्यति । प्रतिषेधात् तु जानीमः तत्पूर्वम् न इह गृह्यते प्रत्यय्ग्रहणे यावत् तावत् भवितुम् अर्हति ।

KA III,254.15-256.11 Ro V,41-47 lyabādeśe upadeśivadvacanam . lyabādeśe upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām lyap bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . anādiṣṭārtham . akṛteṣu ādeśeṣu lyap yathā syāt . ke punaḥ ādeśāḥ upadeśivadvacanam prayojayanti . hitvadattvāttvetvettvadīrghatvaśūḍitaḥ . hitvam . hitvā , pradhāya . hitvam . dattvam . dattvā , pradāya . dattvam . āttvam . khātvā , prakhanya . āttvam . itvam . sthitvā , prasthāya . itvam . īttvam . pītvā , prapāya . īttvam . dīrghatvam . śāntvā , praśamya . dīrghatvam . śatvam . pṛṣṭvā , āpṛcchya . śatvam . ūṭh . dyūtvā , pradīvya . ūṭh . iṭ . devitvā , pradīvya . kim punaḥ kāraṇam ādeśāḥ tāvat bhavanti na punaḥ lyap . na paratvāt lyapā bhavitavyam . santi ca eva atra ke cit pare ādeśāḥ api ca bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgaḥ lyap . antaraṅgāḥ ādeśāḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgaḥ lyap bādhate iti yat ayam adaḥ jagdhiḥ lyapti kiti iti ti kiti iti eva siddhe lyabgrahaṇam karoti . snātvākālakādiṣu ca pratiṣedhaḥ snātvākālakādiṣu ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . snātvākālakaḥ , pītvāsthirakaḥ , bhuktvāsuhitakaḥ iti . tadantanirdeśāt siddham . tadantanirdeśāt siddham etat . katham . ktvāntasya lyapā bhavitavyam na ca etat ktvāntam . samāsanipātanāt vā . atha vā avaśyam atra samāsārtham nipātanam kartavyam tena eva yatnena lyap api na bhaviṣyati . anañaḥ vā parasya . atha vā anañaḥ parasya lyapā bhavitavyam na ca atra anañam paśyāmaḥ . nanu ca dhātuḥ eva anañ . na dhātoḥ parasya bhavitavyam . kim kāraṇam . nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe tathā hi arthagatiḥ . nañyuktam iva yuktam vā anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāsyate . kutaḥ etat . tathā hi arthaḥ gamyate . tat yathā . abrāhmaṇam ānaya iti ukte grāhmaṇasadṛśam puruṣam ānayati na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati . evam iha api anañ iti nañpratiṣedhāt anyasmāt anañau nañsadṛśāt kāryam vijñāsyate . kim ca anyat anañ nañsadṛśam . padam iti āha . atha vā pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti evam dhātuḥ api ktvāgrahaṇena grāhiṣyate . nanu ca iyam api paribhāṣā asti : kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti sā api iha upatiṣṭhate . tatra kaḥ doṣaḥ . iha na syāt : prakṛtya prahṛtya . kva tarhi syāt . paramakṛtvā , uttamakṛtvā . na vai atra iṣyate . aniṣṭam ca prāpnoti iṣṭam ca na sidhyati . gatikārakapūrvasya eva iṣyate . kutaḥ na khalu etat dvayoḥ paribhāṣayoḥ sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya iti ca iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe iti yat ayam anañ iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . ayam hi nañ na gatiḥ na ca kārakam tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat nañpūrvasya syāt . paśyati tu ācāryaḥ iyam iha paribhāṣā bhavati pratyayagrahaṇe iti iyam na bhavati kṛdgrahaṇe iti tataḥ anañ iti pratiṣedham śāsti . kim nañaḥ pratiṣedhena na gatiḥ na ca kārakam yāvatā nañi pūrve tu lyabbhāvaḥ na bhaviṣyati . pratiṣedhāt tu jānīmaḥ tatpūrvam na iha gṛhyate pratyaygrahaṇe yāvat tāvat bhavitum arhati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५६।१३-२५७।२ रो व्,४७-४९ सुपाम् च सुपः भवन्ति इति वक्तव्यम् । युक्ता माता आसीत् भुरि दक्षिणायाः दक्षिणायाम् इति प्राप्ते । तिङाम् च तिङः भवन्ति इति वक्तव्यम् । चषालम् ये , अश्वयूपाय तक्षति तक्षन्ति इति प्राप्ते । लुकि किम् उदाहरणम् । आर्द्रे चर्मन् , लोहिते चर्मन् । न एतत् अस्ति । पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । यत् स्थवीयसः आवसन् उत सप्त साकम् । ननु च एतत् अपि पूर्वसवर्णेन एव सिद्धम् । न सिध्यति । यदि अत्र पूर्वसवर्णः स्यात् त्यदाद्यत्वम् प्रसज्येत । इदम् च अपि उदाहरणम् । आर्द्रे चर्मन् , लोहिते चर्मन् । ननु च उक्तम् पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । यदि अत्र पूर्वसवर्णः स्यात् आन्तर्यतः दकारः प्रसज्येत । अस्तु । संयोगान्तलोपेन सिद्धम् । इयाडियाजीकाराणाम् उपसङ्ख्यानम् । इयाडियाजीकाराणाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । दार्विया परिज्मन् । इया । डियाच् । सुक्षेत्रिया , सुगातुया । डियाच् । ईकार । दृतिम् न शुष्कम् सरसी शयानम् । आङयाजयाराम् च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आङ् , प्र बाहवा । अयाच् । स्वप्नया सचसे जनम् । अयाच् । अयार् । सः नः सिन्धुम् इव नावया ।

KA III,256.13-257.2 Ro V,47-49 supām ca supaḥ bhavanti iti vaktavyam . yuktā mātā āsīt bhuri dakṣiṇāyāḥ dakṣiṇāyām iti prāpte . tiṅām ca tiṅaḥ bhavanti iti vaktavyam . caṣālam ye , aśvayūpāya takṣati takṣanti iti prāpte . luki kim udāharaṇam . ārdre carman , lohite carman . na etat asti . pūrvasavarṇena api etat siddham . idam tarhi . yat sthavīyasaḥ āvasan uta sapta sākam . nanu ca etat api pūrvasavarṇena eva siddham . na sidhyati . yadi atra pūrvasavarṇaḥ syāt tyadādyatvam prasajyeta . idam ca api udāharaṇam . ārdre carman , lohite carman . nanu ca uktam pūrvasavarṇena api etat siddham iti . na sidhyati . yadi atra pūrvasavarṇaḥ syāt āntaryataḥ dakāraḥ prasajyeta . astu . saṃyogāntalopena siddham . iyāḍiyājīkārāṇām upasaṅkhyānam . iyāḍiyājīkārāṇām upasaṅkhyānam kartavyam . dārviyā parijman . iyā . ḍiyāc . sukṣetriyā , sugātuyā . ḍiyāc . īkāra . dṛtim na śuṣkam sarasī śayānam . āṅayājayārām ca upasaṅkhyānam kartavyam . āṅ , pra bāhavā . ayāc . svapnayā sacase janam . ayāc . ayār . saḥ naḥ sindhum iva nāvayā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५७।४-१८ रो व्,४९।४-५०।३ किमर्थः शकारः । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत । अतः उत्तरम् पठति । अमः मश् न मकारस्य । मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा तत्र अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । वचनात् अन्यबाधनम् । अस्ति अन्यत् मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् । ये अन्ये मकारादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् । तत् यथा । मः राजि समः क्वौ इति मकारस्य मकारवचनसामर्थ्यात् अनुस्वारादयः बाध्यन्ते । एवम् तर्हि द्विमकारकः निर्देशः करिष्यते । द्विमकारः ईट् अपृक्ते । यदि द्विमकारकः अपृक्ताश्रयः ईट् न प्राप्नोति । वधीम् वृत्रम् मरुतः इन्द्रियेण । यकारादौ न दुष्यति । किम् यकारः न श्रूयते । लुप्तनिर्दिष्टः यकारः । अमः मश् न मकारस्य वचनात् अन्यबाधनम् द्विमकारः ईट् अपृक्ते यकारादौ न दुष्यति ।

KA III,257.4-18 Ro V,49.4-50.3 kimarthaḥ śakāraḥ . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya prasajyeta . ataḥ uttaram paṭhati . amaḥ maś na makārasya . makārasya makāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā tatra antareṇa śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . vacanāt anyabādhanam . asti anyat makārasya makāravacane prayojanam . ye anye makārādeśāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham . tat yathā . maḥ rāji samaḥ kvau iti makārasya makāravacanasāmarthyāt anusvārādayaḥ bādhyante . evam tarhi dvimakārakaḥ nirdeśaḥ kariṣyate . dvimakāraḥ īṭ apṛkte . yadi dvimakārakaḥ apṛktāśrayaḥ īṭ na prāpnoti . vadhīm vṛtram marutaḥ indriyeṇa . yakārādau na duṣyati . kim yakāraḥ na śrūyate . luptanirdiṣṭaḥ yakāraḥ . amaḥ maś na makārasya vacanāt anyabādhanam dvimakāraḥ īṭ apṛkte yakārādau na duṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५७।२०-२५८।११ रो व्,५०।५-५१।२ इह : ये पूर्वासः , ये उपरासः : आत् जसेः असुक् इति असुकि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति । एवम् तर्हि जसि पूर्वान्तः करिष्यते । यदि पूर्वान्तः क्रियते का रूपसिद्धिः : ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः । सवर्णदीघत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतः गुणे इति पररूपत्वम् प्राप्नोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यात् न भविष्यति । यदि तर्हि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते यस्य तु विधेः निमित्तम् न असौ बाध्यते । पररूपम् च प्रति अकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य पुनः निमित्तम् एव । अथ वा असुट् करिष्यते । एवम् अपि ये पूर्वासः ये उपरासः इति असुटि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति । न एषः दोषः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् अस्य न भविष्यति । यः तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मात् न भवति । असुटा व्यवहितत्वात् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् ये पूर्वासः ये उपरासः असुकि कृते जसः ग्रहणेन ग्रहणात् शीभावः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । शीभावः क्रियताम् असुक् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् असुक् । अथ इदानीम् असुकि कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् शीभावः कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,257.20-258.11 Ro V,50.5-51.2 iha : ye pūrvāsaḥ , ye uparāsaḥ : āt jaseḥ asuk iti asuki kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti . evam tarhi jasi pūrvāntaḥ kariṣyate . yadi pūrvāntaḥ kriyate kā rūpasiddhiḥ : brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ somyāsaḥ . savarṇadīghatvena siddham . na sidhyati . ataḥ guṇe iti pararūpatvam prāpnoti . akāroccāraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . yadi tarhi prāpnuvan vidhiḥ uccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate yasya tu vidheḥ nimittam na asau bādhyate . pararūpam ca prati akāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya punaḥ nimittam eva . atha vā asuṭ kariṣyate . evam api ye pūrvāsaḥ ye uparāsaḥ iti asuṭi kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam asya na bhaviṣyati . yaḥ tarhi nirdiśyate tasya kasmāt na bhavati . asuṭā vyavahitatvāt . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ye pūrvāsaḥ ye uparāsaḥ asuki kṛte jasaḥ grahaṇena grahaṇāt śībhāvaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . idam iha sampradhāryam . śībhāvaḥ kriyatām asuk iti kim atra kartavyam . paratvāt asuk . atha idānīm asuki kṛte punaḥ prasaṅgavijñānāt śībhāvaḥ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५८।१३-२० रो व्,५१।४-१२ अश्ववृषयोः मैथुनेच्छायाम् । अश्ववृषयोः मैथुनेच्छायाम् इति वक्तव्यम् । अश्वस्यति वडवा , वृषस्यति गौः । मैथुनेच्छायाम् इति किमर्थम् । अश्वीयति , वृषीयति । क्षीरलवणयोः लालसायाम् । क्षीर्लवणयोः लालसायाम् इति वक्तव्यम् । क्षीरस्यति माणवकः , लवणस्यति उष्ट्रः इति । अपरः आह : सर्वप्रातिपदिकेभ्यः लालसायाम् इति वक्तव्यम् दध्यस्यति मध्वस्यति इति एवमर्थम् । अपरः आह: सुक् वक्तव्यः : दधिस्यति मदुस्यति इति एवमर्थम् ।

KA III,258.13-20 Ro V,51.4-12 aśvavṛṣayoḥ maithunecchāyām . aśvavṛṣayoḥ maithunecchāyām iti vaktavyam . aśvasyati vaḍavā , vṛṣasyati gauḥ . maithunecchāyām iti kimartham . aśvīyati , vṛṣīyati . kṣīralavaṇayoḥ lālasāyām . kṣīrlavaṇayoḥ lālasāyām iti vaktavyam . kṣīrasyati māṇavakaḥ , lavaṇasyati uṣṭraḥ iti . aparaḥ āha : sarvaprātipadikebhyaḥ lālasāyām iti vaktavyam dadhyasyati madhvasyati iti evamartham . aparaḥ āha: suk vaktavyaḥ : dadhisyati madusyati iti evamartham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२५८।२४-२६०।११ रो व्,५१।१६-५४।१४ इमे बहवः आम्शब्दाः : कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि । ङसोसाम् । किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । कस्य इदम् ग्रहणम् । षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम् । अथ अस्य कस्मात् न भवति कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि अस्य एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः इह अस्य ग्रहणम् मा भूत् इति । ननु च अवश्यम् मकारस्य इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थेन । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । प्रत्ययान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा । यः तर्हि न प्रत्ययान्तात् इजादेशः च गुरुमतः अनृच्छः इति । अत्र अपि आस्कासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अस्ति विशेषः आमि अचाम् अन्त्यात् परे सति असति वा । अयम् अस्ति विशेषः । असति आमि द्विर्वचनेन भवितव्यम् सति न भवितव्यम् । सति अपि भवितव्यम् । कथम् । आमः तन्मध्यपतितत्वात् धातुग्रहणेन ग्रहणात् । तत् एतत् कासासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् एव न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । अथ अपि कथम् चित् कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । आमः अमन्त्रे इति । यदि एवम् आमा अन्त्रे इति प्राप्नोति । शकन्धुन्यायेन निर्देशः । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह कारयाञ्चकार , हरयाञ्चकार , चिकीर्षाञ्चकार , जिहीर्षाञ्चकार , ह्रस्वन्द्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपायादेशयोः कृतयोः न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपायादेशौ क्रियेताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । नित्यौ लोपायादेशौ । कृते अपि नुटि प्राप्नुतः अकृते अपि । तत्र नित्यत्वात् लोपायादेशयोः कृतयोः विहतनिमित्तत्वात् नुट् न भविष्यति । अथ अस्य कस्मात् न भवति किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । ननु च अवश्यम् उगित्कार्यार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः उगित्कार्यार्थेन अनुबन्धेन । लिङ्गविभक्तिप्रकरणे सर्वम् उगित्कार्यम् न च आमः लिङ्गविभक्ती स्तः । अव्ययम् एषः । मकारस्य तर्हि इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति । घान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा परत्वे । अथ अपि कथम् चित् इत्कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह पचतितराम् , जल्पतितराम् , ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपे कृते न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपः क्रियताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । एवम् तर्हि ह्रस्वनद्यापः नुट् इति अत्र यस्य इति लोपः अनुवर्तिष्यते । अथ अस्य कस्मात् न भवति ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । किम् च स्यात् । कुमार्याम् , किशोर्याम् , खट्वायाम् , मालायाम् , तस्याम् , यस्याम् इति ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । आड्याट्स्याटः अत्र बाधकाः भविष्यन्ति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आड्याट्स्याटः क्रियन्ताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आड्याट्स्याटः । अथ इदानीम् आड्याट्स्याट्सु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् नुट् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

KA III,258.24-260.11 Ro V,51.16-54.14 ime bahavaḥ āmśabdāḥ : kāspratyayāt ām amantre liṭi . ṅasosām . kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kasya idam grahaṇam . ṣaṣṭhībahuvacanasya grahaṇam . atha asya kasmāt na bhavati kāspratyayāt ām amantre liṭi iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi asya evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ iha asya grahaṇam mā bhūt iti . nanu ca avaśyam makārasya itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ itsañjñāparitrāṇārthena . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . pratyayāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā . yaḥ tarhi na pratyayāntāt ijādeśaḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti . atra api āskāsoḥ āmvacanam jñāpakam na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi asti viśeṣaḥ āmi acām antyāt pare sati asati vā . ayam asti viśeṣaḥ . asati āmi dvirvacanena bhavitavyam sati na bhavitavyam . sati api bhavitavyam . katham . āmaḥ tanmadhyapatitatvāt dhātugrahaṇena grahaṇāt . tat etat kāsāsoḥ āmvacanam jñāpakam eva na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . atha api katham cit kāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . āmaḥ amantre iti . yadi evam āmā antre iti prāpnoti . śakandhunyāyena nirdeśaḥ . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha kārayāñcakāra , harayāñcakāra , cikīrṣāñcakāra , jihīrṣāñcakāra , hrasvandyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopāyādeśau kriyetām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . nityau lopāyādeśau . kṛte api nuṭi prāpnutaḥ akṛte api . tatra nityatvāt lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ vihatanimittatvāt nuṭ na bhaviṣyati . atha asya kasmāt na bhavati kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . nanu ca avaśyam ugitkāryārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ ugitkāryārthena anubandhena . liṅgavibhaktiprakaraṇe sarvam ugitkāryam na ca āmaḥ liṅgavibhaktī staḥ . avyayam eṣaḥ . makārasya tarhi itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . na etat asti . ghāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā paratve . atha api katham cit itkāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha pacatitarām , jalpatitarām , hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lope kṛte na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopaḥ kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . evam tarhi hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti atra yasya iti lopaḥ anuvartiṣyate . atha asya kasmāt na bhavati ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kim ca syāt . kumāryām , kiśoryām , khaṭvāyām , mālāyām , tasyām , yasyām iti hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . āḍyāṭsyāṭaḥ atra bādhakāḥ bhaviṣyanti . idam iha sampradhāryam . āḍyāṭsyāṭaḥ kriyantām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt āḍyāṭsyāṭaḥ . atha idānīm āḍyāṭsyāṭsu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt nuṭ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६०।१३-१६ रो व्,५५।२-५ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् श्रीणाम् उदारः धरुणः रयीणाम् , अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् । इह तावत् श्रीणाम् उदारः धरुणः रयीणाम् विभाषा आमि नदीसञ्ज्ञा सा छन्दसि व्यवस्थितविभाषा भविष्यति । अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् इति सूताः च ग्रामण्यः च सूतग्रामणि तत्र ह्रस्वनद्यापः नुट् इति एव सिद्धम् ।

KA III,260.13-16 Ro V,55.2-5 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham śrīṇām udāraḥ dharuṇaḥ rayīṇām , api tatra sūtagrāmaṇīnām . iha tāvat śrīṇām udāraḥ dharuṇaḥ rayīṇām vibhāṣā āmi nadīsañjñā sā chandasi vyavasthitavibhāṣā bhaviṣyati . api tatra sūtagrāmaṇīnām iti sūtāḥ ca grāmaṇyaḥ ca sūtagrāmaṇi tatra hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६१।२-१७ रो व्,५५।९-५६।१३ अथ धातोः इति किमर्थम् । अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् । नुम्विधौ उपदेशिवद्वचनम् प्रत्ययविध्यर्थम् । नुम्विधौ उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् नुम् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रत्ययविध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् नुमि कृते इष्टः प्रत्ययविधिः यथा स्यात् । कुण्डा , हुण्डा इति । इतरथा हि अनकारे प्रत्ययः । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे अनकारे यः प्रत्ययः प्राप्नोति सः तावत् स्यात् तस्मिन् अवस्थिते नुम् । तत्र कः दोषः । तत्र अयथेष्टप्रसङ्गः । तत्र अयथेष्टम् प्रसज्येत । अनिष्टे प्रत्यये अवस्थिते नुम् । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणम् प्रसज्येत । धातुग्रहणसामर्थ्यात् वा तदुपदेशे नुम्विधानम् धातुग्रहणसामर्थ्यात् वा तदुपदेशे धातूपदेशे नुम् भविष्यति । ननु च अन्यत् धातुग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तम् । किम् । अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रयोजनम् नाम तत् वक्तव्यम् यत् नियोगतः स्यात् । यत् च अत्र इकारेण क्रियते अकारेण अपि तत् शक्यम् कर्तुम् ।

KA III,261.2-17 Ro V,55.9-56.13 atha dhātoḥ iti kimartham . abhaitsīt , acchaitsīt . numvidhau upadeśivadvacanam pratyayavidhyartham . numvidhau upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām num bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . pratyayavidhyartham . upadeśāvasthāyām numi kṛte iṣṭaḥ pratyayavidhiḥ yathā syāt . kuṇḍā , huṇḍā iti . itarathā hi anakāre pratyayaḥ . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve anakāre yaḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tāvat syāt tasmin avasthite num . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ayatheṣṭaprasaṅgaḥ . tatra ayatheṣṭam prasajyeta . aniṣṭe pratyaye avasthite num . aniṣṭasya pratyayasya śravaṇam prasajyeta . dhātugrahaṇasāmarthyāt vā tadupadeśe numvidhānam dhātugrahaṇasāmarthyāt vā tadupadeśe dhātūpadeśe num bhaviṣyati . nanu ca anyat dhātugrahaṇasya prayojanam uktam . kim . abhaitsīt , acchaitsīt iti . na etat asti prayojanam . prayojanam nāma tat vaktavyam yat niyogataḥ syāt . yat ca atra ikāreṇa kriyate akāreṇa api tat śakyam kartum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६१।१९-२६२।३ रो व्,५७।२-५८।६ शे तृम्पादीनाम् । शे तृम्पादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तृम्पति , तृम्फति । किमर्थम् इदम् । न नुमनुषक्ताः एव एते पठ्यन्ते । लुप्तनकारत्वात् । लुप्यते अत्र नकारः अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति । यदि पुनः इमे इदितः पठ्येरन् । न एवम् शक्यम् । इह हि लोपः न स्यात् । तृपितः , दृपितः इति । यदि पुनः इमे मुचादिषु पठ्येरन् । न दोषः स्यात् । अथ वा न एवम् विज्ञायते इदितः नुम् धातोः इति । कथम् तर्हि । इदितः नुम् । ततः धातोः इति ।

KA III,261.19-262.3 Ro V,57.2-58.6 śe tṛmpādīnām . śe tṛmpādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . tṛmpati , tṛmphati . kimartham idam . na numanuṣaktāḥ eva ete paṭhyante . luptanakāratvāt . lupyate atra nakāraḥ aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti . yadi punaḥ ime iditaḥ paṭhyeran . na evam śakyam . iha hi lopaḥ na syāt . tṛpitaḥ , dṛpitaḥ iti . yadi punaḥ ime mucādiṣu paṭhyeran . na doṣaḥ syāt . atha vā na evam vijñāyate iditaḥ num dhātoḥ iti . katham tarhi . iditaḥ num . tataḥ dhātoḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।५-७ रो व्,५८।८-५९।२ इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते । उभौ शक्यौ अवक्तुम् । कथम् । एवम् वक्ष्यामि । इटि लिटि रधेः नुम् भवति इति । तन्नियमार्थम् भविष्यति । लिटि एव इडादौ न अन्यस्मिन् इडादौ इति ।

KA III,262.5-7 Ro V,58.8-59.2 imau dvau pratiṣedhau ucyete . ubhau śakyau avaktum . katham . evam vakṣyāmi . iṭi liṭi radheḥ num bhavati iti . tanniyamārtham bhaviṣyati . liṭi eva iḍādau na anyasmin iḍādau iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।९-१२ रो व्,५९।४-८ इह कस्मात् न भवति : आलभ्यते । अस्तु । अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति लोपः भविष्यति । इह तर्हि आलम्भ्या गौः पोः अदुपधात् इति यति अवस्थिते नुम् । तत्र कः दोषः । आलम्भ्या* एषः स्वरः प्रसज्येत । आलम्भ्या* इति च इष्यते । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् धातुग्रहणसामर्थ्यात् उपदेशे नुम्विधानम् इति ।

KA III,262.9-12 Ro V,59.4-8 iha kasmāt na bhavati : ālabhyate . astu . aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti lopaḥ bhaviṣyati . iha tarhi ālambhyā gauḥ poḥ adupadhāt iti yati avasthite num . tatra kaḥ doṣaḥ . ālambhyā* eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . ālambhyā* iti ca iṣyate . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat dhātugrahaṇasāmarthyāt upadeśe numvidhānam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६२।१४-२२ रो व्,५९।१०-६१।२ अथ केवलग्रहणम् किमर्थम् न न सुदुर्भ्याम् इति एव उच्येत । सुदुरोः केवलग्रहणम् अन्योपसर्गप्रतिषेधार्थम् । सुदुरोः केवलग्रहणम् क्रियते अन्योपसृष्टात् मा भूत् इति । प्रसुलम्भम् । न एषः अस्ति प्रयोगः । इदम् तर्हि । सुप्रलम्भम् । प्रेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । इदम् तर्हि । अतिसुलम्भम् । कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति सुः पूजायाम् अतिः अतिक्रमणे च इति । यदा तर्हि न अतिक्रमणम् न पूजा । इदम् च अपि उदाहरणम् । सुप्रलम्भम् । ननु च उक्तम् प्रेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति इति । न एषः दोषः । सुदुर्भ्याम् इति न एषा पञ्चमी । का तर्हि । तृतीया । सुदुर्भ्याम् उपसृष्टस्य इति । व्यवहितः च अपि उपसृष्टः भवति ।

KA III,262.14-22 Ro V,59.10-61.2 atha kevalagrahaṇam kimartham na na sudurbhyām iti eva ucyeta . suduroḥ kevalagrahaṇam anyopasargapratiṣedhārtham . suduroḥ kevalagrahaṇam kriyate anyopasṛṣṭāt mā bhūt iti . prasulambham . na eṣaḥ asti prayogaḥ . idam tarhi . supralambham . preṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . idam tarhi . atisulambham . karmapravacanīyasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati suḥ pūjāyām atiḥ atikramaṇe ca iti . yadā tarhi na atikramaṇam na pūjā . idam ca api udāharaṇam . supralambham . nanu ca uktam preṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sudurbhyām iti na eṣā pañcamī . kā tarhi . tṛtīyā . sudurbhyām upasṛṣṭasya iti . vyavahitaḥ ca api upasṛṣṭaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।२-५ रो व्,६१।४-७ चिण्णमुलोः अनुपसर्गस्य । चिण्णमुलोः अनुपसर्गस्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रालम्भि । प्रलम्भम् प्रलम्भम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह उपसर्गात् इति अपि प्रकृतम् न इति अपि तत्र अभिसम्बन्धमात्रम् कर्तव्यम् : विभाषा चिण्णमुलोः उपसर्गात् न इति ।

KA III,263.2-5 Ro V,61.4-7 ciṇṇamuloḥ anupasargasya . ciṇṇamuloḥ anupasargasya iti vaktavyam . iha mā bhūt . prālambhi . pralambham pralambham . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iha upasargāt iti api prakṛtam na iti api tatra abhisambandhamātram kartavyam : vibhāṣā ciṇṇamuloḥ upasargāt na iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।७-१३ रो व्,६१-६२ अधातोः इति किमर्थम् । उखास्रत् , पर्णध्वत् । अधातोः इति शक्यम् अवक्तुम् । कस्मात् न भवति खास्रत् , पर्णध्वत् इति । उगिति अञ्चतिग्रहणात् सिद्धम् अधातोः । उगिति अञ्चतिग्रहणात् अधातोः सिद्धम् । अञ्चतिग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति । अञ्चतेः एव उगितः धातोः न अन्यस्य उगितः धातोः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् अधातुभूतपूर्वस्य अपि यथा स्यात् । गोमन्तम् इच्छति गोमत्यति गोमत्यतेः अप्रत्ययः गोमान् इति ।

KA III,263.7-13 Ro V,61-62 adhātoḥ iti kimartham . ukhāsrat , parṇadhvat . adhātoḥ iti śakyam avaktum . kasmāt na bhavati khāsrat , parṇadhvat iti . ugiti añcatigrahaṇāt siddham adhātoḥ . ugiti añcatigrahaṇāt adhātoḥ siddham . añcatigrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati . añcateḥ eva ugitaḥ dhātoḥ na anyasya ugitaḥ dhātoḥ iti . idam tarhi prayojanam adhātubhūtapūrvasya api yathā syāt . gomantam icchati gomatyati gomatyateḥ apratyayaḥ gomān iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६३।१५-२६५।१६ रो व्,६२-६६ झलचः नुम्विधौ उगित्प्रतिषेधः । झलचः नुम्विधौ उगिल्लक्षणस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि , श्रेयांसि , भूयांसि । ननु च झल्लक्षणः उगिल्लक्षणम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमानम् अन्यस्य बाधकम् स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । किम् च स्यात् यदि अत्र उगिल्लक्षणः अपि स्यात् । द्वयोः नकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत । न व्यञ्जनपरस्य एकस्य वा अनेअकस्य वा श्रवणम् प्रति विशेषः अस्ति । ननु च प्रतिज्ञाभेदः भवति । श्रुतिभेदे अस्ति किम् प्रतिज्ञाभेदः करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतः अपि भेदः अस्ति । इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणम् प्राप्नोति । तथा कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वम् प्राप्नोति । अथ एकस्मिन् अपि नुमि णत्वम् कस्मात् न भवति । अनुस्वारीभूतः णत्वम् अतिक्रामति । कृते तर्हि परसवर्णे कस्मात् न भवति । असिद्धे च परसवर्णः । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । विप्रतिषेधात् सिद्धम् एतत् । झल्लक्षणः क्रियताम् उगिल्लक्षणः इति झल्लक्षणः भविष्यति विप्रतिषेधेन । झल्लक्षणस्य अवकाशः । सर्पींषि , धनूंषि । उगिल्लक्षणस्य अवकाशः । गोमान् , यवमान् । इह उभयम् प्राप्नोति । गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि , यवमन्ति ब्राह्मणकुलानि , श्रेयांसि , भूयांसि इति । झल्लक्षणः भविष्यति विप्रतिषेधेन । ननु च पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् उगिल्लक्षणः प्राप्नोति । पुनःप्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् । पुनः प्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् एतत् भवति । तत् यथा । युष्मदस्मदोः अमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् शशीलुग्नुमः न भवन्ति । एवम् झल्लक्षणे कृते पुनःप्रसङ्गात् उगिल्लक्षणः न भविष्यति । यत् अपि उच्यते असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् इति सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् निवर्तकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे झल्लक्षणः उगिल्लक्षणम् बाधिष्यते । अथ वा अस्तु अत्र उगिल्लक्षणः अपि । ननु च उक्तम् च्वयोः नकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत इति । परिहृतम् एतत् न व्यञ्जनपरस्य एकस्य वा अनेकस्य वा श्रवणम् प्रति विशेषः अस्ति । ननु च उक्तम् प्रतिज्ञाभेदः भवति इति । श्रुतिभेदे असति प्रतिज्ञाभेदः किम् करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतः अपि भेदः उक्तः इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणम् प्रसज्येत कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अयोगवाहानाम् अविशेषेण उपदेशः चोदितः । तत्र इह तावत् श्रेयांसि , भूयांसि इति परस्य अनुस्वारे कृते तस्य झल्ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्य अनुस्वारः भविष्यति कुर्वन्ति , कृषन्ति इति परस्य अनुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः तस्य झल्ग्रहणेन ग्रहणात् पूर्वस्य अनुस्वारपरसवर्णौ भविष्यतः । न एव वा पुनः अत्र उगिल्लक्षणः प्राप्नोति । किम् कारणम् । मिदचः अन्त्यात् परः इति उच्यते न च द्वयोः मितोः अचाम् अन्त्यात् परत्वे सम्भवः अस्ति । कथम् तर्हि इमौ द्वौ मितौ अचाम् अन्त्यात् परौ स्तः । बह्वनड्वांहि ब्राह्मणकुलानि इति । विनिमित्तौ एतौ । तत्र बहूर्जि प्रतिषेधः । तत्र बहूर्जि प्रतिषेधः वक्तव्यः । बहूर्जि ब्राह्मणकुलानि इति । अन्त्यात् पूर्वम् नुमम् एके । अन्त्यात् पूर्वम् नुमम् एके इच्छन्ति । किम् अविशेषेण आहोस्वित् बहूर्जौ एव । किम् च अतः । यदि अविशेषेण काष्ठतक्ंषि इति भवितव्यम् । अथ बहूर्जौ एव काष्ठतङ्क्षि इति भवितव्यम् । एवम् तर्हि बहूर्जौ एव । बहूर्ञ्जि

KA III,263.15-265.16 Ro V,62-66 jhalacaḥ numvidhau ugitpratiṣedhaḥ . jhalacaḥ numvidhau ugillakṣaṇasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . gomanti brāhmaṇakulāni , śreyāṃsi , bhūyāṃsi . nanu ca jhallakṣaṇaḥ ugillakṣaṇam bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānam anyasya bādhakam syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . kim ca syāt yadi atra ugillakṣaṇaḥ api syāt . dvayoḥ nakārayoḥ śravaṇam prasajyeta . na vyañjanaparasya ekasya vā aneakasya vā śravaṇam prati viśeṣaḥ asti . nanu ca pratijñābhedaḥ bhavati . śrutibhede asti kim pratijñābhedaḥ kariṣyati . nanu ca śrutikṛtaḥ api bhedaḥ asti . iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte pūrvasya śravaṇam prāpnoti . tathā kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ pūrvasya ṇatvam prāpnoti . atha ekasmin api numi ṇatvam kasmāt na bhavati . anusvārībhūtaḥ ṇatvam atikrāmati . kṛte tarhi parasavarṇe kasmāt na bhavati . asiddhe ca parasavarṇaḥ . vipratiṣedhāt siddham . vipratiṣedhāt siddham etat . jhallakṣaṇaḥ kriyatām ugillakṣaṇaḥ iti jhallakṣaṇaḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . jhallakṣaṇasya avakāśaḥ . sarpīṃṣi , dhanūṃṣi . ugillakṣaṇasya avakāśaḥ . gomān , yavamān . iha ubhayam prāpnoti . gomanti brāhmaṇakulāni , yavamanti brāhmaṇakulāni , śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti . jhallakṣaṇaḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . nanu ca punaḥprasaṅgavijñānāt ugillakṣaṇaḥ prāpnoti . punaḥprasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam . punaḥ prasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam etat bhavati . tat yathā . yuṣmadasmadoḥ amādiṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt śaśīlugnumaḥ na bhavanti . evam jhallakṣaṇe kṛte punaḥprasaṅgāt ugillakṣaṇaḥ na bhaviṣyati . yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā . dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam nivartakam bhavati . evam iha api sati api sambhave jhallakṣaṇaḥ ugillakṣaṇam bādhiṣyate . atha vā astu atra ugillakṣaṇaḥ api . nanu ca uktam cvayoḥ nakārayoḥ śravaṇam prasajyeta iti . parihṛtam etat na vyañjanaparasya ekasya vā anekasya vā śravaṇam prati viśeṣaḥ asti . nanu ca uktam pratijñābhedaḥ bhavati iti . śrutibhede asati pratijñābhedaḥ kim kariṣyati . nanu ca śrutikṛtaḥ api bhedaḥ uktaḥ iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte pūrvasya śravaṇam prasajyeta kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ pūrvasya ṇatvam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayogavāhānām aviśeṣeṇa upadeśaḥ coditaḥ . tatra iha tāvat śreyāṃsi , bhūyāṃsi iti parasya anusvāre kṛte tasya jhalgrahaṇena grahaṇāt pūrvasya anusvāraḥ bhaviṣyati kurvanti , kṛṣanti iti parasya anusvāraparasavarṇayoḥ kṛtayoḥ tasya jhalgrahaṇena grahaṇāt pūrvasya anusvāraparasavarṇau bhaviṣyataḥ . na eva vā punaḥ atra ugillakṣaṇaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . midacaḥ antyāt paraḥ iti ucyate na ca dvayoḥ mitoḥ acām antyāt paratve sambhavaḥ asti . katham tarhi imau dvau mitau acām antyāt parau staḥ . bahvanaḍvāṃhi brāhmaṇakulāni iti . vinimittau etau . tatra bahūrji pratiṣedhaḥ . tatra bahūrji pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bahūrji brāhmaṇakulāni iti . antyāt pūrvam numam eke . antyāt pūrvam numam eke icchanti . kim aviśeṣeṇa āhosvit bahūrjau eva . kim ca ataḥ . yadi aviśeṣeṇa kāṣṭhatakṃṣi iti bhavitavyam . atha bahūrjau eva kāṣṭhataṅkṣi iti bhavitavyam . evam tarhi bahūrjau eva . bahūrñji

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६५।१८-२६७।१२ रो व्,६६-६९ अज्ग्रहणम् किमर्थम् । इकः अचि व्यञ्जने मा भूत् । इकः अचि इति उच्यते व्यञ्जनादौ मा भूत् । त्रपुभ्याम् , त्रपुभिः । अस्तु लोपः । अस्तु अत्र नुम् । नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः भविष्यति । स्वरः कथम् पञ्चत्रपुभ्याम् , पञ्चत्रपुभ्यः । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । स्वरः वै श्रूयमाणे अपि । श्रूयमाणे अपि नुमि स्वरः भवति । पञ्चत्रपुणा , पञ्चत्रपुणः इति । लुप्ते किम् न भविष्यति । लुप्ते इदानीम् किम् न भविष्यति । किम् पुनः कारणम् श्रूयमाने अपि नुमि स्वरः भवति । सङ्घातभक्तः असौ न उत्सहते अवयवस्य इगन्तताम् विहन्तुम् इति कृत्वा ततः श्रूयमाणे अपि नुमि स्वरः भवति । इदम् तर्हि । अतिराभ्याम् , अतिराभिः । नुमि कृते रायः हलि इति आत्वम् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नुम् क्रियताम् आत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आत्वम् । इह तर्हि प्रियतिसृभ्याम् प्रियतिसृभिः नुमि कृते तिसृभावः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नुम् क्रियताम् तिसृभावः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् तिसृभावः । अथ इदानीम् तिसृभावे कृते पुनःप्रसङ्गात् नुम् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । अतः उत्तरम् पठति । इकः अचि विभक्तौ अज्ग्रहणम् नुम्नुटोः विप्रतिषेधार्थम् । इकः अचि विभक्तौ अज्ग्रहणम् क्रियते नुमः नुट् विप्रतिषेधेन यथा स्यात् । त्रपूणाम् , जतूनाम् । अक्रियमाणे हि अज्ग्रहणे नित्यनिमित्तः नुम् । कृते अपि नुटि प्राप्नोति अकृते अपि । नित्यनिमित्तत्वात् नुमि कृते नुटः अभावः स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वा अज्ग्रहणे अवश्यम् अत्र नुडर्थः यत्नः कर्तव्यः । पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् नुटि कृते नुम् मा भूत् इति । किम् च स्यात् । त्रपूणाम् , जतूनाम् । इतरथा हि नुमः नित्यनिमित्तत्वात् नुडभावः । नामि इति दीर्घत्वम् न स्यात् । मा भूत् एवम् । नोपधायाः इति एवम् भविष्यति । इह तर्हि शुचीनाम् इन्हन्पूषार्यम्णाम् शौ सौ च इति अस्मात् नियमात् न प्राप्नोति दीर्घत्वम् । अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् न भविष्यति । न एषा परिभाषा इह शक्या विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् । वाग्मि इति । एवम् तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । उत्तरार्थम् च । उत्तरार्थम् तर्हि अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । अस्थिभ्याम् , अस्थिभिः इति । यदि उत्तरार्थम् स्यात् तत्र एव अयम् अज्ग्रहणम् कुर्वीत । इह क्रियमाणे यदि किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति तत् उच्यताम् । इह अपि क्रियमाणे प्रयोजनम् अस्ति । किम् । अजादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् । त्रपु , जतु । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । विभक्तौ इति उच्यते न च अत्र विभक्तिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता अङ्गस्य इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति इह कः चित् अन्यः अपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणम् नाम इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हे त्रपु , हे त्रपो । अत्र गुणः सिद्धः भवति इति । इकः अचि व्यञ्जने मा भूत् अस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरः वै श्रूयमाणे अपि लुप्ते किम् न भविष्यति । रायात्वम् तिसृभावः च व्यवधानात् नुमा अपि नुट् वाच्यः उत्तरार्थम् तु इह किम् चित् त्रपः इति ।

KA III,265.18-267.12 Ro V,66-69 ajgrahaṇam kimartham . ikaḥ aci vyañjane mā bhūt . ikaḥ aci iti ucyate vyañjanādau mā bhūt . trapubhyām , trapubhiḥ . astu lopaḥ . astu atra num . nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ bhaviṣyati . svaraḥ katham pañcatrapubhyām , pañcatrapubhyaḥ . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . svaraḥ vai śrūyamāṇe api . śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati . pañcatrapuṇā , pañcatrapuṇaḥ iti . lupte kim na bhaviṣyati . lupte idānīm kim na bhaviṣyati . kim punaḥ kāraṇam śrūyamāne api numi svaraḥ bhavati . saṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya igantatām vihantum iti kṛtvā tataḥ śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati . idam tarhi . atirābhyām , atirābhiḥ . numi kṛte rāyaḥ hali iti ātvam na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . num kriyatām ātvam iti kim atra kartavyam . paratvāt ātvam . iha tarhi priyatisṛbhyām priyatisṛbhiḥ numi kṛte tisṛbhāvaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . num kriyatām tisṛbhāvaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt tisṛbhāvaḥ . atha idānīm tisṛbhāve kṛte punaḥprasaṅgāt num kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . ataḥ uttaram paṭhati . ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam numnuṭoḥ vipratiṣedhārtham . ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam kriyate numaḥ nuṭ vipratiṣedhena yathā syāt . trapūṇām , jatūnām . akriyamāṇe hi ajgrahaṇe nityanimittaḥ num . kṛte api nuṭi prāpnoti akṛte api . nityanimittatvāt numi kṛte nuṭaḥ abhāvaḥ syāt . etat api na asti prayojanam . kriyamāṇe api vā ajgrahaṇe avaśyam atra nuḍarthaḥ yatnaḥ kartavyaḥ . pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . idam tarhi prayojanam nuṭi kṛte num mā bhūt iti . kim ca syāt . trapūṇām , jatūnām . itarathā hi numaḥ nityanimittatvāt nuḍabhāvaḥ . nāmi iti dīrghatvam na syāt . mā bhūt evam . nopadhāyāḥ iti evam bhaviṣyati . iha tarhi śucīnām inhanpūṣāryamṇām śau sau ca iti asmāt niyamāt na prāpnoti dīrghatvam . arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam na bhaviṣyati . na eṣā paribhāṣā iha śakyā vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt . vāgmi iti . evam tarhi lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . uttarārtham ca . uttarārtham tarhi ajgrahaṇam kartavyam . asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ ajādau yathā syāt . iha mā bhūt . asthibhyām , asthibhiḥ iti . yadi uttarārtham syāt tatra eva ayam ajgrahaṇam kurvīta . iha kriyamāṇe yadi kim cit prayojanam asti tat ucyatām . iha api kriyamāṇe prayojanam asti . kim . ajādau yathā syāt . iha mā bhūt . trapu , jatu . etat api na asti prayojanam . vibhaktau iti ucyate na ca atra vibhaktim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā aṅgasya iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . evam tarhi siddhe sati yat ajgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha kaḥ cit anyaḥ api prakāraḥ pratyayalakṣaṇam nāma iti . kim etasya jñāpane prayojanam . he trapu , he trapo . atra guṇaḥ siddhaḥ bhavati iti . ikaḥ aci vyañjane mā bhūt astu lopaḥ svaraḥ katham . svaraḥ vai śrūyamāṇe api lupte kim na bhaviṣyati . rāyātvam tisṛbhāvaḥ ca vyavadhānāt numā api nuṭ vācyaḥ uttarārtham tu iha kim cit trapaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६७।१४-२६८।१४ रो व्,७०।२-७२।७ किम् इह पुंवद्भावेन अतिदिश्यते । नुम्प्रतिषेधः । कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन नुम्प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति इति । एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पुंसः न नुम् भवति एवम् तृतीयादिषु भाषितपुंस्कस्य अपि न भवति इति । किम् उच्यते नुम्प्रतिषेधः इति न पुनः अन्यत् अपि पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु विभक्तिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । अनारम्भात् पुंसि । न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् तृतीयादिषु अजादिषु भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत । नुम् प्रकृतः तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः नुम्प्रतिषेधात् । पुंवत् इति नुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः । पुंवत् इति न्जुम्प्रतिषेधः चेत् गुणनाभावनुडौत्त्वानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । गुण । ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । गुण । नाभाव । ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन । नाभाव । नुट् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् । औत्त्वम् । ग्रामण्याम् ब्राह्मणकुले । ह्रस्वत्वम् अप्रतिषिद्धम् ह्रस्वाश्रयाः च एते विधयः प्राप्नुवन्ति । ह्रस्वाभावार्थम् च । किम् च । नुम्प्रतिषेधार्थम् च । कथम् पुनः अत्र अप्रकृतस्य असंशब्दितस्य ह्रस्वत्वस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । अर्थातिदेशात् सिद्धम् । न एवम् विज्ञायते भाष्यते पुमान् अनेन शब्देन सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य शब्दस्य पुंशब्दः भवति इति । कथम् तर्हि । भाष्यते पुमान् अस्मिन् अर्थे सः अयम् भाषितपुंस्कः भाषितपुंस्कस्य अर्थस्य पुंवदर्थः भवति इति । तद्धितलुक्प्रतिषेधः च । तद्धितलुकः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पीलुः वृक्षः , पीलु फलम् । पीलुना , पिलुनः इति । न वा समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । समानायाम् आकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् । समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतत् भाषितपुंस्कम् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एतत् अपि अर्थनिर्देशात् सिद्धम् ।

KA III,267.14-268.14 Ro V,70.2-72.7 kim iha puṃvadbhāvena atidiśyate . numpratiṣedhaḥ . katham punaḥ puṃvat iti anena numpratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi iti . evam iha api puṃvat bhavati puṃvat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā puṃsaḥ na num bhavati evam tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskasya api na bhavati iti . kim ucyate numpratiṣedhaḥ iti na punaḥ anyat api puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu vibhaktiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . anārambhāt puṃsi . na hi kim cit puṃsaḥ pratipadam kāryam ucyate yat tṛtīyādiṣu ajādiṣu bhāṣitapuṃskasya atidiśyeta . num prakṛtaḥ tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ numpratiṣedhāt . puṃvat iti numpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvapratiṣedhaḥ . puṃvat iti njumpratiṣedhaḥ cet guṇanābhāvanuḍauttvānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . guṇa . grāmaṇye brāhmaṇakulāya . guṇa . nābhāva . grāmaṇyā brāhmaṇakulena . nābhāva . nuṭ . grāmaṇyām brāhmaṇakulānām . nuṭ . auttvam . grāmaṇyām brāhmaṇakule . hrasvatvam apratiṣiddham hrasvāśrayāḥ ca ete vidhayaḥ prāpnuvanti . hrasvābhāvārtham ca . kim ca . numpratiṣedhārtham ca . katham punaḥ atra aprakṛtasya asaṃśabditasya hrasvatvasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . arthātideśāt siddham . na evam vijñāyate bhāṣyate pumān anena śabdena saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya śabdasya puṃśabdaḥ bhavati iti . katham tarhi . bhāṣyate pumān asmin arthe saḥ ayam bhāṣitapuṃskaḥ bhāṣitapuṃskasya arthasya puṃvadarthaḥ bhavati iti . taddhitalukpratiṣedhaḥ ca . taddhitalukaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pīluḥ vṛkṣaḥ , pīlu phalam . pīlunā , pilunaḥ iti . na vā samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . samānāyām ākṛtau bhāṣitapuṃskavijñānāt . samānāyām ākṛtau yat bhāṣitapuṃskam ākṛtyantare ca etat bhāṣitapuṃskam . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . etat api arthanirdeśāt siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६८।१६-२४ रो व्,७२।९-७३।८ किम् उदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । न एतत् अस्ति । पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । अक्षीभ्याम् ते नासिकाभ्याम् । इदम् च अपि उदाहरणम् । अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले । ननु च उक्तम् पूर्वसवर्णेन अपि एतत् सिद्धम् इति । न सिध्यति । नुमा व्यवहितत्वात् पूर्वसवर्णः न प्राप्नोति । छन्दसि नपुंसकस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः मधोः गृभ्णामि , मधोः तृप्ताः इव असतः इति एवमर्थम् । पुंवद्भावेन नुमः निवृत्तिः नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णेन एव सिद्धम् । स्वरार्थः तर्हि ईकारः वक्तव्यः । उदात्तस्वरः यथा स्यात् नपुंसकस्वरः मा भूत् इति । ननु च पुंवद्भावातिदेशात् एव स्वरः भविष्यति । अशक्यः पुंवद्भावातिदेशः स्वरे तन्त्रम् आश्रयितुम् । इह हि दोषः स्यात् : मधु अस्मिन् अस्ति मधुः मासः इति । सः तर्हि पुंवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्रकृतम् पुंवत् इति वर्तते ।

KA III,268.16-24 Ro V,72.9-73.8 kim udāharaṇam . akṣī te indra piṅgale . na etat asti . pūrvasavarṇena api etat siddham . idam tarhi . akṣībhyām te nāsikābhyām . idam ca api udāharaṇam . akṣī te indra piṅgale . nanu ca uktam pūrvasavarṇena api etat siddham iti . na sidhyati . numā vyavahitatvāt pūrvasavarṇaḥ na prāpnoti . chandasi napuṃsakasya puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ madhoḥ gṛbhṇāmi , madhoḥ tṛptāḥ iva asataḥ iti evamartham . puṃvadbhāvena numaḥ nivṛttiḥ numi nivṛtte pūrvasavarṇena eva siddham . svarārthaḥ tarhi īkāraḥ vaktavyaḥ . udāttasvaraḥ yathā syāt napuṃsakasvaraḥ mā bhūt iti . nanu ca puṃvadbhāvātideśāt eva svaraḥ bhaviṣyati . aśakyaḥ puṃvadbhāvātideśaḥ svare tantram āśrayitum . iha hi doṣaḥ syāt : madhu asmin asti madhuḥ māsaḥ iti . saḥ tarhi puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . prakṛtam puṃvat iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।२-८ रो व्,७४।२-८ कस्य अयम् प्रतिषेधः । नुमः इति आह । तत् नुमः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । इदितः नुम् धातोः इति तत् वा अनेकग्रहणेन व्यवच्छिन्नम् अशक्यम् अनुवर्तयितुम् । एवम् तर्हि सर्वनामस्थाने इति वरते सर्वनामस्थाने यत् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः । तत् वै बहुतरकेण ग्रहणेन व्यवच्छिन्नम् अशक्यम् अनुवर्तयितुम् । अथ इदानीम् व्यवहितम् अपि शक्यते अनुवर्तयितुम् नुम् एव अनुवर्त्य इह इहार्थम् उत्तरार्थम् च । इह च एव प्रतिषेधः सिद्धः भवति इह च आत् शीनद्योः नुम् इति नुम्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

KA III,269.2-8 Ro V,74.2-8 kasya ayam pratiṣedhaḥ . numaḥ iti āha . tat numaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . iditaḥ num dhātoḥ iti tat vā anekagrahaṇena vyavacchinnam aśakyam anuvartayitum . evam tarhi sarvanāmasthāne iti varate sarvanāmasthāne yat prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ . tat vai bahutarakeṇa grahaṇena vyavacchinnam aśakyam anuvartayitum . atha idānīm vyavahitam api śakyate anuvartayitum num eva anuvartya iha ihārtham uttarārtham ca . iha ca eva pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati iha ca āt śīnadyoḥ num iti numgrahaṇam na kartavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।१०-१४ रो व्,७४।१०-७५।४ इह कस्मात् न भवति । अदती , घ्नती , लुनती , पुनती । लोपे कृते अवर्णाभावात् । किम् तर्हि अस्मिन् योगे उदाहरणम् । याती , यान्ती । अत्र अपि एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । न उभयतः आश्रयः करिष्यते । न एवम् विज्ञायते अवर्णान्तात् शतुः नुम् भवति इति । कथम् तर्हि । अवर्णात् नुम् भवति तत् चेत् अवर्णम् शतुः अनन्तरम् इति ।

KA III,269.10-14 Ro V,74.10-75.4 iha kasmāt na bhavati . adatī , ghnatī , lunatī , punatī . lope kṛte avarṇābhāvāt . kim tarhi asmin yoge udāharaṇam . yātī , yāntī . atra api ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivadbhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . na ubhayataḥ āśrayaḥ kariṣyate . na evam vijñāyate avarṇāntāt śatuḥ num bhavati iti . katham tarhi . avarṇāt num bhavati tat cet avarṇam śatuḥ anantaram iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।१६-१८ रो व्,७५।६-८ नित्यग्रहणम् किमर्थम् । विभाषा मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धः अत्र पूर्वेण एव । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् नित्यः विधिः भविष्यति । तत् एतत् नित्यग्रहणम् सान्न्यासिकम् तिष्ठतु तावत् ।

KA III,269.16-18 Ro V,75.6-8 nityagrahaṇam kimartham . vibhāṣā mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . siddhaḥ atra pūrveṇa eva . tatra ārambhasāmarthyāt nityaḥ vidhiḥ bhaviṣyati . tat etat nityagrahaṇam sānnyāsikam tiṣṭhatu tāvat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२६९।२१-२७०।१७ रो व्,७५।१४-७६।१४ अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः नुमः अनवकाशत्वात् । अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः प्राप्नोति । किम् कारणम् । नुमः अनवकाशत्वात् । अनवकाशः नुम् आमम् बाधते । न वा अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । अवर्णोपधस्य नुमम् वक्ष्यामि । तदर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । आत् शीनद्योः नुम् इति । यदि तत् अनुवर्तते अनडुहि यावन्ति अवर्णानि सर्वेभ्यः परः नुम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । मित् अचः अन्त्यात् परः इति अनेन यत् सर्वान्त्यम् अवर्णम् तस्मात् परः भविष्यति । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् । अथ वा पुनःप्र्सङ्गात् नुमि कृते आम् भविष्यति । यथात्त्वादिषु द्विर्वचनम् । तत् यथा जग्ले , मम्ले , ईजतुः , ईजुः इति आत्त्वादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् द्विर्वचनम् भवति एवम् अत्र अपि नुमि कृते आम् भविष्यति । न एषः युक्तः परिहारः । विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्गः विप्रतिषेधः च द्वयोः सावकाशयोः भवति । इह पुनः अनवकाशः नुम् आमम् बाधते । एवम् तर्हि वृत्तान्तात् एषः परिहारः प्रस्थितः । कस्मात् वृत्तान्तात् । इदम् अयम् चोद्यः भवति अनडुहः सौ आम्प्रतिषेधः नुमः अनवकाशत्वात् इति । तस्य परिहारः न वा अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् इति । ततः अयम् चोद्यः भवति यत्र तर्हि अवर्णप्रकरणम् न अस्ति तत्र तः आमा नुमः बाधनम् प्राप्नोति बह्वन्ड्वांहि ब्राह्मणकुलानि इति । ततः उत्तरकालम् इदम् पठितम् पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् इति ।

KA III,269.21-270.17 Ro V,75.14-76.14 anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ numaḥ anavakāśatvāt . anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . numaḥ anavakāśatvāt . anavakāśaḥ num āmam bādhate . na vā avarṇopadhasya numvacanāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . avarṇopadhasya numvacanāt . avarṇopadhasya numam vakṣyāmi . tadarthagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . āt śīnadyoḥ num iti . yadi tat anuvartate anaḍuhi yāvanti avarṇāni sarvebhyaḥ paraḥ num prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . mit acaḥ antyāt paraḥ iti anena yat sarvāntyam avarṇam tasmāt paraḥ bhaviṣyati . punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham . atha vā punaḥprsaṅgāt numi kṛte ām bhaviṣyati . yathāttvādiṣu dvirvacanam . tat yathā jagle , mamle , ījatuḥ , ījuḥ iti āttvādiṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt dvirvacanam bhavati evam atra api numi kṛte ām bhaviṣyati . na eṣaḥ yuktaḥ parihāraḥ . vipratiṣedhe punaḥprasaṅgaḥ vipratiṣedhaḥ ca dvayoḥ sāvakāśayoḥ bhavati . iha punaḥ anavakāśaḥ num āmam bādhate . evam tarhi vṛttāntāt eṣaḥ parihāraḥ prasthitaḥ . kasmāt vṛttāntāt . idam ayam codyaḥ bhavati anaḍuhaḥ sau āmpratiṣedhaḥ numaḥ anavakāśatvāt iti . tasya parihāraḥ na vā avarṇopadhasya numvacanāt iti . tataḥ ayam codyaḥ bhavati yatra tarhi avarṇaprakaraṇam na asti tatra taḥ āmā numaḥ bādhanam prāpnoti bahvanḍvāṃhi brāhmaṇakulāni iti . tataḥ uttarakālam idam paṭhitam punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७०।१९-२७१।३ रो व्,७७।२-११ दिवः औत्त्वे धातुप्रतिषेधः । दिवः औत्त्वे धातोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । अक्षद्यूः इति । अधात्वधिकारात् सिद्धम् । अधातोः इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । उगिदचाम् सर्वनामस्थाने अधातोः इति । अधात्वधिकारात् सिद्धम् इति चेत् नपुंसके दोषः । अधात्वधिकारात् सिद्धम् इति चेत् नपुंसके दोषः भवति । काष्ठतङ्क्षि , कूटतङ्क्षि । नपुंसकस्य झल् अचः अधातोः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । अथ वा सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,270.19-271.3 Ro V,77.2-11 divaḥ auttve dhātupratiṣedhaḥ . divaḥ auttve dhātoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . akṣadyūḥ iti . adhātvadhikārāt siddham . adhātoḥ iti vartate . kva prakṛtam . ugidacām sarvanāmasthāne adhātoḥ iti . adhātvadhikārāt siddham iti cet napuṃsake doṣaḥ . adhātvadhikārāt siddham iti cet napuṃsake doṣaḥ bhavati . kāṣṭhataṅkṣi , kūṭataṅkṣi . napuṃsakasya jhal acaḥ adhātoḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . uktam vā . kim uktam . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . atha vā sambandham anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।५-८ रो व्,७७।१३-७८।४ इतः अद्वचनम् अनर्थकम् आकारप्रकरणात् । इतः अद्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । आकारप्रकरणात् । आत् इति वर्तते । षपूर्वार्थम् तु । षपूर्वार्थम् तर्हि अत् वक्तव्यः । ऋभुक्षाणम् इन्द्रम् , ऋभुक्षणम् इन्द्रम् ।

KA III,271.5-8 Ro V,77.13-78.4 itaḥ advacanam anarthakam ākāraprakaraṇāt . itaḥ advacanam anarthakam . kim kāraṇam . ākāraprakaraṇāt . āt iti vartate . ṣapūrvārtham tu . ṣapūrvārtham tarhi at vaktavyaḥ . ṛbhukṣāṇam indram , ṛbhukṣaṇam indram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।१०-२० रो व्,७८।-७९ असुङि उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् बहिरङ्गलक्षणत्वात् । असुङि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । उपदेशावस्थायाम् एव असुङ् भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरसिद्ध्यर्थम् । उपदेशावस्थायाम् असुङि कृते इष्टः स्वरः यथा स्यात् । परमपुमान् इति । अक्रियमाणे हि उपदेशिवद्भावे समासान्तोदात्तत्वे असुङ् आन्तर्यतः अस्वरकस्य अस्वरकः स्यात् । किम् पुनः कारणम् समासान्तोदात्तत्वम् तावत् भवति न पुनः असुङ् । न परत्वात् असुङा भवितव्यम् । बहिर्ङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणः असुङ् । अन्तरङ्गः स्वरः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । सः तर्हि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते सः निपातनस्वरः समासस्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । सः यथा एव हि निपातनस्वरः समासस्वरम् बाधते एवम् प्रकृतिस्वरम् अपि बाधेत । पुमान् । तस्मात् सुष्ठु उच्यते असुङि उपदेशिवद्वचनम् स्वरसिद्ध्यर्थम् बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति ।

KA III,271.10-20 Ro V,78.-79 asuṅi upadeśivadvacanam svarasiddhyartham bahiraṅgalakṣaṇatvāt . asuṅi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . upadeśāvasthāyām eva asuṅ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . svarasiddhyartham . upadeśāvasthāyām asuṅi kṛte iṣṭaḥ svaraḥ yathā syāt . paramapumān iti . akriyamāṇe hi upadeśivadbhāve samāsāntodāttatve asuṅ āntaryataḥ asvarakasya asvarakaḥ syāt . kim punaḥ kāraṇam samāsāntodāttatvam tāvat bhavati na punaḥ asuṅ . na paratvāt asuṅā bhavitavyam . bahirṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgalakṣaṇaḥ asuṅ . antaraṅgaḥ svaraḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saḥ tarhi upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ādyudāttanipātanam kariṣyate saḥ nipātanasvaraḥ samāsasvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ yathā eva hi nipātanasvaraḥ samāsasvaram bādhate evam prakṛtisvaram api bādheta . pumān . tasmāt suṣṭhu ucyate asuṅi upadeśivadvacanam svarasiddhyartham bahiraṅgalakṣaṇatvāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७१।२२-२७२।२२ रो व्,७९।७-८१।७ किम् इदम् गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य ङित्त्वम् उच्यते आहोस्वित् सर्वनामस्थाने परतः ङित्कार्यम् अतिदिश्यते । कः च अत्र विशेषः । गोतः सर्वनामस्थाने ङित्कार्यातिदेशः । गोतः सर्वनामस्थाने ङित्कार्यम् अतिदिश्यते । सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् । सर्वनामस्थानस्य णिद्वचने हि असम्प्रत्ययः स्यात् । किम् कारणम् । षष्ठ्यभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । एवम् तर्हि वतिनिर्देशः अयम् : गोतः ङिद्वत् भवति इति । सः तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यः न हि अन्तरेण वतिम् अतिदेशः गम्यते । अन्तरेण अपि वतिम् अतिदेशः गम्यते । तत् यथा : एषः ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ते मन्यामहे : ब्रह्मदत्तवत् अयम् भवति इति । एवम् इह अपि अणितम् णित् इति आह णिद्वत् इति गम्यते । अथ वा पुनः अस्तु गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्त्वम् । ननु च उक्तम् सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने हि असम्प्रत्ययः षष्ठ्यनिर्देशात् इति । न एषः दोषः । गोतः इति एषा पञ्चमी सर्वनामस्थाने इति सप्तम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । अथ तपरकरणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । चित्रगुः शबलगुः इति । न एतत् अस्ति । ह्रस्वत्वे कृते न भविष्यति । स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति । अतः उत्तरम् पठति । तपरकरणम् अनर्थकम् स्थानिवत्प्रतिषेधात् । तपरकर्णम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । स्थानिवत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः गोः पूर्वणित्त्वात्वस्वरेषु स्थानिवद्भावः न भवति इति । सः च अवश्यम् प्रतिषेधः आश्रयितव्यः । इतरथा हि सम्बुद्धिजसोः प्रतिषेधः । यः हि मन्यते तपरकरणसामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति इति सम्बुद्धिजसोः तेन प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् : हे चित्रगो चित्रगवः इति । अथ इदानीम् सति अपि स्थानिवद्भावप्रतिषेध गुणे कृते कस्मात् एव अत्र न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । ननु च इदानीम् असति अपि स्थानिवद्भावप्रतिषेधे एतया परिभाषया शक्यम् उपस्थातुम् । न इति आह न हि इदानीम् क्व चित् अपि स्थानिवत् स्यात् ।

KA III,271.22-272.22 Ro V,79.7-81.7 kim idam gotaḥ parasya sarvanāmasthānasya ṅittvam ucyate āhosvit sarvanāmasthāne parataḥ ṅitkāryam atidiśyate . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . gotaḥ sarvanāmasthāne ṅitkāryātideśaḥ . gotaḥ sarvanāmasthāne ṅitkāryam atidiśyate . sarvanāmasthāne ṇittvavacane hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt . sarvanāmasthānasya ṇidvacane hi asampratyayaḥ syāt . kim kāraṇam . ṣaṣṭhyabhāvāt . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . evam tarhi vatinirdeśaḥ ayam : gotaḥ ṅidvat bhavati iti . saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate . antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate . tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ . abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha . te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti . evam iha api aṇitam ṇit iti āha ṇidvat iti gamyate . atha vā punaḥ astu gotaḥ parasya sarvanāmasthānasya ṇittvam . nanu ca uktam sarvanāmasthāne ṇittvavacane hi asampratyayaḥ ṣaṣṭhyanirdeśāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . gotaḥ iti eṣā pañcamī sarvanāmasthāne iti saptamyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . atha taparakaraṇam kimartham . iha mā bhūt . citraguḥ śabalaguḥ iti . na etat asti . hrasvatve kṛte na bhaviṣyati . sthānivadbhāvāt prāpnoti . ataḥ uttaram paṭhati . taparakaraṇam anarthakam sthānivatpratiṣedhāt . taparakarṇam anarthakam . kim kāraṇam . sthānivatpratiṣedhāt . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ goḥ pūrvaṇittvātvasvareṣu sthānivadbhāvaḥ na bhavati iti . saḥ ca avaśyam pratiṣedhaḥ āśrayitavyaḥ . itarathā hi sambuddhijasoḥ pratiṣedhaḥ . yaḥ hi manyate taparakaraṇasāmarthyāt atra na bhaviṣyati iti sambuddhijasoḥ tena pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt : he citrago citragavaḥ iti . atha idānīm sati api sthānivadbhāvapratiṣedha guṇe kṛte kasmāt eva atra na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . nanu ca idānīm asati api sthānivadbhāvapratiṣedhe etayā paribhāṣayā śakyam upasthātum . na iti āha na hi idānīm kva cit api sthānivat syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७६।२४-२५ रो व्,९२।१२-१३ आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा । आम् अनडुहः स्त्रियाम् वा इति वक्तव्यम् । अनडुही , अनड्वाही ।

KA III,276.24-25 Ro V,92.12-13 ām anaḍuhaḥ striyām vā . ām anaḍuhaḥ striyām vā iti vaktavyam . anaḍuhī , anaḍvāhī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२७७।४-८ रो व्,९३।४-८ इत्त्वोत्त्वाभ्याम् गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन । इत्त्वोत्त्वयोः अवकाशः । आस्तीर्णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । गुणवृद्ध्योः अवकाशः । चयनम् , चायकः , लवनम् , लावकः । इह उभयम् प्राप्नोति । आस्तरणम् , आस्तारकः , निपरणम् , निपारकः । गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन । अयुक्तः अयम् विप्रतिषेधः यः अयम् गुणस्य इत्त्वोत्तयोः च । कथम् । नित्यः गुणः ।

KA III,277.4-8 Ro V,93.4-8 ittvottvābhyām guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena . ittvottvayoḥ avakāśaḥ . āstīrṇam , nipūrtāḥ piṇḍāḥ . guṇavṛddhyoḥ avakāśaḥ . cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ . iha ubhayam prāpnoti . āstaraṇam , āstārakaḥ , niparaṇam , nipārakaḥ . guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena . ayuktaḥ ayam vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam guṇasya ittvottayoḥ ca . katham . nityaḥ guṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.