क्अ इइइ,२५८।२४-२६०।११ रो व्,५१।१६-५४।१४ इमे बहवः आम्शब्दाः : कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि । ङसोसाम् । किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । कस्य इदम् ग्रहणम् । षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम् । अथ अस्य कस्मात् न भवति कास्प्रत्ययात् आम् अमन्त्रे लिटि इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि अस्य एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः इह अस्य ग्रहणम् मा भूत् इति । ननु च अवश्यम् मकारस्य इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थेन । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । प्रत्ययान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा । यः तर्हि न प्रत्ययान्तात् इजादेशः च गुरुमतः अनृच्छः इति । अत्र अपि आस्कासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अस्ति विशेषः आमि अचाम् अन्त्यात् परे सति असति वा । अयम् अस्ति विशेषः । असति आमि द्विर्वचनेन भवितव्यम् सति न भवितव्यम् । सति अपि भवितव्यम् । कथम् । आमः तन्मध्यपतितत्वात् धातुग्रहणेन ग्रहणात् । तत् एतत् कासासोः आम्वचनम् ज्ञापकम् एव न अयम् अचाम् अन्त्यात् परः भवति इति । अथ अपि कथम् चित् कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । आमः अमन्त्रे इति । यदि एवम् आमा अन्त्रे इति प्राप्नोति । शकन्धुन्यायेन निर्देशः । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह कारयाञ्चकार , हरयाञ्चकार , चिकीर्षाञ्चकार , जिहीर्षाञ्चकार , ह्रस्वन्द्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपायादेशयोः कृतयोः न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपायादेशौ क्रियेताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । नित्यौ लोपायादेशौ । कृते अपि नुटि प्राप्नुतः अकृते अपि । तत्र नित्यत्वात् लोपायादेशयोः कृतयोः विहतनिमित्तत्वात् नुट् न भविष्यति । अथ अस्य कस्मात् न भवति किमेत्तिङव्ययघात् आमु अद्रव्यप्रकर्षे इति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य इति । सः तर्हि एवमर्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । ननु च अवश्यम् उगित्कार्यार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । न अर्थः उगित्कार्यार्थेन अनुबन्धेन । लिङ्गविभक्तिप्रकरणे सर्वम् उगित्कार्यम् न च आमः लिङ्गविभक्ती स्तः । अव्ययम् एषः । मकारस्य तर्हि इत्सञ्ज्ञापरित्राणार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् मित् अचः अन्त्यात् परः इति अचाम् अन्त्यात् परः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति । घान्तात् अयम् विधीयते तत्र न अस्ति विशेषः मित् अचः अन्त्यात् परः इति वा परत्वे प्रत्ययः परः इति वा परत्वे । अथ अपि कथम् चित् इत्कार्यम् स्यात् एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव । अथ वा अस्तु अस्य ग्रहणम् कः दोषः । इह पचतितराम् , जल्पतितराम् , ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । लोपे कृते न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपः क्रियताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नुट् । एवम् तर्हि ह्रस्वनद्यापः नुट् इति अत्र यस्य इति लोपः अनुवर्तिष्यते । अथ अस्य कस्मात् न भवति ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति । किम् च स्यात् । कुमार्याम् , किशोर्याम् , खट्वायाम् , मालायाम् , तस्याम् , यस्याम् इति ह्रस्वनद्यापः नुट् इति नुट् प्रसज्येत । आड्याट्स्याटः अत्र बाधकाः भविष्यन्ति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आड्याट्स्याटः क्रियन्ताम् नुट् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आड्याट्स्याटः । अथ इदानीम् आड्याट्स्याट्सु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् नुट् कस्मात् न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।
KA III,258.24-260.11 Ro V,51.16-54.14 ime bahavaḥ āmśabdāḥ : kāspratyayāt ām amantre liṭi . ṅasosām . kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kasya idam grahaṇam . ṣaṣṭhībahuvacanasya grahaṇam . atha asya kasmāt na bhavati kāspratyayāt ām amantre liṭi iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi asya evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ iha asya grahaṇam mā bhūt iti . nanu ca avaśyam makārasya itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ itsañjñāparitrāṇārthena . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . pratyayāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā . yaḥ tarhi na pratyayāntāt ijādeśaḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti . atra api āskāsoḥ āmvacanam jñāpakam na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi asti viśeṣaḥ āmi acām antyāt pare sati asati vā . ayam asti viśeṣaḥ . asati āmi dvirvacanena bhavitavyam sati na bhavitavyam . sati api bhavitavyam . katham . āmaḥ tanmadhyapatitatvāt dhātugrahaṇena grahaṇāt . tat etat kāsāsoḥ āmvacanam jñāpakam eva na ayam acām antyāt paraḥ bhavati iti . atha api katham cit kāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . āmaḥ amantre iti . yadi evam āmā antre iti prāpnoti . śakandhunyāyena nirdeśaḥ . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha kārayāñcakāra , harayāñcakāra , cikīrṣāñcakāra , jihīrṣāñcakāra , hrasvandyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopāyādeśau kriyetām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . nityau lopāyādeśau . kṛte api nuṭi prāpnutaḥ akṛte api . tatra nityatvāt lopāyādeśayoḥ kṛtayoḥ vihatanimittatvāt nuṭ na bhaviṣyati . atha asya kasmāt na bhavati kimettiṅavyayaghāt āmu adravyaprakarṣe iti . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya iti . saḥ tarhi evamarthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . nanu ca avaśyam ugitkāryārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . na arthaḥ ugitkāryārthena anubandhena . liṅgavibhaktiprakaraṇe sarvam ugitkāryam na ca āmaḥ liṅgavibhaktī staḥ . avyayam eṣaḥ . makārasya tarhi itsañjñāparitrāṇārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam mit acaḥ antyāt paraḥ iti acām antyāt paraḥ yathā syāt . na etat asti . ghāntāt ayam vidhīyate tatra na asti viśeṣaḥ mit acaḥ antyāt paraḥ iti vā paratve pratyayaḥ paraḥ iti vā paratve . atha api katham cit itkāryam syāt evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva . atha vā astu asya grahaṇam kaḥ doṣaḥ . iha pacatitarām , jalpatitarām , hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . lope kṛte na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopaḥ kriyatām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt nuṭ . evam tarhi hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti atra yasya iti lopaḥ anuvartiṣyate . atha asya kasmāt na bhavati ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti . kim ca syāt . kumāryām , kiśoryām , khaṭvāyām , mālāyām , tasyām , yasyām iti hrasvanadyāpaḥ nuṭ iti nuṭ prasajyeta . āḍyāṭsyāṭaḥ atra bādhakāḥ bhaviṣyanti . idam iha sampradhāryam . āḍyāṭsyāṭaḥ kriyantām nuṭ iti kim atra kartavyam . paratvāt āḍyāṭsyāṭaḥ . atha idānīm āḍyāṭsyāṭsu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt nuṭ kasmāt na bhavati . sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.