क्अ इइइ,३०९।१५-३१०।२५ रो व्,१७४।२-१७८।६ त्यदादीनाम् द्विपर्यन्तानाम् अकारवचनम् । त्यदादीनाम् द्विपर्यन्तानाम् अत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । युष्मदस्मदन्तानाम् भवदन्तानाम् वा मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । त्यदादीनाम् अकारेण सिद्धत्वात् युष्मदस्मदोः , शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक् ततः अत् इति । यत् अयम् त्यदादीनाम् अत्वेन सिद्धे युष्मदस्मदोः शेषे लोपम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः प्राक् ततः अत्वम् भवति इति । न सर्वेषाम् इति । अपि वा उपसमस्तार्थम् अत्वाभावात् कृतम् भवेत् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उपसमस्तार्थम् एतत् स्यात् : अतियूयम् , अतिवयम् । उपसमस्तानाम् हि त्यदादीनाम् अत्वम् न इष्यते : अतितत् , अतितदौ , अतितदः । टिलोपः टाबभावार्थः कर्तव्यः इति तत् स्मृतम् । यः तु शेषे लोपः टिलोपः सः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । टाप्प्रतिषेधार्थम् । टाप् मा भूत् इति । सः तर्हि टिलोपः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अथ वा शेषसप्तम्या शेषे लोपः विधीयते । इह युष्मदस्मदोः लोपः इति इयता अन्त्यस्य लोपः सिद्धः । सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् शेषग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् अवशिष्टस्य लोपः यथा स्यात् इति । लुप्तशिष्टे हि तस्य आहुः कार्यसिद्धिम् मनीषिणः । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सर्वेषाम् त्यदादीनाम् अत्वम् भवति इति यत् अयम् किमः कः इति कादेशम् शास्ति । इतरथा हि किमः अत् भवति इति एव ब्रूयात् । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति न च किमः अत्त्वेन सिध्यति । अत्त्वे हि सति अन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धम् अन्त्यस्य पूर्वेण एव तत्र आरम्भसामर्थ्यात् इकारस्य भविष्यति । कुतः नु खलु एतत् अनन्त्यार्थे आरम्भे सति इकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् । यत् तर्हि किमः ग्रहणम् करोति । इतरथा हि कट् अत् भवति इति एव ब्रूयात् । एवम् अपि ककारमात्रात् परस्य प्राप्नोति । त्यदादीनाम् इति वर्तते न च अन्यत् किमः त्यदादिषु ककारवत् अस्ति । एवम् अपि अनैकान्तिकम् ज्ञापकम् । एतावत् तु ज्ञाप्यते न सर्वेषाम् त्यदादीनाम् अत्वम् भवति इति तत्र कुतः एतत् द्विपर्यन्तानाम् भविष्यति न पुनः युष्मदस्मदन्तानाम् वा स्यात् भवदन्तानाम् वा । किम् च अवश्यम् खलु अपि उत्तरार्थम् किमः ग्रहणम् कर्तव्यम् । कु तिहोः क्व अति इति । कादेशः खलु अपि अवश्यम् साकच्कार्थः वक्तव्यः कः कौ के इति एवम् अर्थम् । तस्मात् द्विपर्यन्तानाम् अत्वम् वक्तव्यम् । त्यदादीनाम् अकारेण सिद्धत्वात् युष्मदस्मदोः , शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक् ततः अत् इति । अपि वा उपसमस्तार्थम् अत्वाभावात् कृतम् भवेत् , टिलोपः टाबभावार्थः कर्तव्यः इति तत् स्मृतम् । अथ वा शेषसप्तम्या शेषे लोपः विधीयते , लुप्तशिष्टे हि तस्य आहुः कार्यसिद्धिम् मनीषिणः ।
KA III,309.15-310.25 Ro V,174.2-178.6 tyadādīnām dviparyantānām akāravacanam . tyadādīnām dviparyantānām atvam vaktavyam . kim prayojanam . yuṣmadasmadantānām bhavadantānām vā mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . tyadādīnām akāreṇa siddhatvāt yuṣmadasmadoḥ , śeṣe lopasya lopena jñāyate prāk tataḥ at iti . yat ayam tyadādīnām atvena siddhe yuṣmadasmadoḥ śeṣe lopam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ prāk tataḥ atvam bhavati iti . na sarveṣām iti . api vā upasamastārtham atvābhāvāt kṛtam bhavet . na etat asti prayojanam . upasamastārtham etat syāt : atiyūyam , ativayam . upasamastānām hi tyadādīnām atvam na iṣyate : atitat , atitadau , atitadaḥ . ṭilopaḥ ṭābabhāvārthaḥ kartavyaḥ iti tat smṛtam . yaḥ tu śeṣe lopaḥ ṭilopaḥ saḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ṭāppratiṣedhārtham . ṭāp mā bhūt iti . saḥ tarhi ṭilopaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . atha vā śeṣasaptamyā śeṣe lopaḥ vidhīyate . iha yuṣmadasmadoḥ lopaḥ iti iyatā antyasya lopaḥ siddhaḥ . saḥ ayam evam siddhe sati yat śeṣagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam avaśiṣṭasya lopaḥ yathā syāt iti . luptaśiṣṭe hi tasya āhuḥ kāryasiddhim manīṣiṇaḥ . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarveṣām tyadādīnām atvam bhavati iti yat ayam kimaḥ kaḥ iti kādeśam śāsti . itarathā hi kimaḥ at bhavati iti eva brūyāt . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati na ca kimaḥ attvena sidhyati . attve hi sati antyasya prasajyeta . siddham antyasya pūrveṇa eva tatra ārambhasāmarthyāt ikārasya bhaviṣyati . kutaḥ nu khalu etat anantyārthe ārambhe sati ikārasya bhaviṣyati na punaḥ kakārasya syāt . yat tarhi kimaḥ grahaṇam karoti . itarathā hi kaṭ at bhavati iti eva brūyāt . evam api kakāramātrāt parasya prāpnoti . tyadādīnām iti vartate na ca anyat kimaḥ tyadādiṣu kakāravat asti . evam api anaikāntikam jñāpakam . etāvat tu jñāpyate na sarveṣām tyadādīnām atvam bhavati iti tatra kutaḥ etat dviparyantānām bhaviṣyati na punaḥ yuṣmadasmadantānām vā syāt bhavadantānām vā . kim ca avaśyam khalu api uttarārtham kimaḥ grahaṇam kartavyam . ku tihoḥ kva ati iti . kādeśaḥ khalu api avaśyam sākackārthaḥ vaktavyaḥ kaḥ kau ke iti evam artham . tasmāt dviparyantānām atvam vaktavyam . tyadādīnām akāreṇa siddhatvāt yuṣmadasmadoḥ , śeṣe lopasya lopena jñāyate prāk tataḥ at iti . api vā upasamastārtham atvābhāvāt kṛtam bhavet , ṭilopaḥ ṭābabhāvārthaḥ kartavyaḥ iti tat smṛtam . atha vā śeṣasaptamyā śeṣe lopaḥ vidhīyate , luptaśiṣṭe hi tasya āhuḥ kāryasiddhim manīṣiṇaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.