Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.2.8

क्अ इइइ,२८१।२१-२८२।१४ रो व्,१०३-१०५ किमर्थम् पुरस्तात् प्रतिषेधः उच्यते न विध्युत्तरकालः प्रतिषेधः क्रियेत । तत् यथा अन्यत्र अपि विध्युत्तरकालाः प्रतिषेधाः भवन्ति । क्व अन्यत्र । कर्तरि कर्मव्यतिहारे न गतिहिंसार्थेभ्यः इति । देवताद्वन्द्वे च न इन्द्रस्य परस्य । तत्र अयम् अपि अर्थः द्विः इड्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति प्रकृतम् अनुवर्तते । न एवम् शक्यम् । इडर्थम् सार्वधातुकग्रहणम् लिङः सलोपे सन्निहितम् तत् विच्छिद्येत । यदि पुनः न वृद्भ्यः चतुर्भ्यः इति अत्र एव उच्येत । किम् कृतम् भवति । विध्युत्तरकालाः च एव प्रतिषेधः कृअतः भवति द्विः च इड्ग्रहणम् न कर्तव्यम् इडर्थम् च सार्वधातुकग्रहणम् लिङः सलोपे सन्निहितम् भवति । तत्र अयम् अपि अर्थः द्विः प्रतिषेधः न कर्तव्यः इति एतस्मात् नियमात् इट् प्रसज्येत । कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एषः योगः प्रतिषेधार्थः भविष्यति । यदि एषः योगः प्रतिषेधार्थः यः एतस्मात् योगात् इट् परिप्राप्यते नियमात् सः न सिध्यति : पेचिव , पेचिम , शेकिव, शेकिम । एवम् तर्हि कृसृभृ , इति एतेषाम् ग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति स्तुद्रुश्रुस्रुवाम् प्रतिषेधार्थम् वृङ्वृञोः ज्ञापकार्थम् । एवम् अपि सामान्यविहितस्य एव इटः प्रतिषेधः विज्ञायेत विशेषविहितः च अयम् थलि इति । पुरस्तात् पुनः प्रतिषेधे सति अनारभ्यापवादः अयम् भवति तेन यावान् इण् नाम तस्य सर्वस्य एव प्रतिषेधः सिद्धः भवति । यदि खलु अपि एषः अभिप्रायः तत् न क्रियते इति पुरस्तात् अपि प्रतिषेधे सति तत् न करिष्यते । कथम् । इदम् अस्ति न इट् वशि कृति इति । ततः वक्ष्यामि । आर्धधातुकस्य वलादेः इति । इट् इति अनुवर्तते न इति निवृत्तम् ।

KA III,281.21-282.14 Ro V,103-105 kimartham purastāt pratiṣedhaḥ ucyate na vidhyuttarakālaḥ pratiṣedhaḥ kriyeta . tat yathā anyatra api vidhyuttarakālāḥ pratiṣedhāḥ bhavanti . kva anyatra . kartari karmavyatihāre na gatihiṃsārthebhyaḥ iti . devatādvandve ca na indrasya parasya . tatra ayam api arthaḥ dviḥ iḍgrahaṇam na kartavyam bhavati prakṛtam anuvartate . na evam śakyam . iḍartham sārvadhātukagrahaṇam liṅaḥ salope sannihitam tat vicchidyeta . yadi punaḥ na vṛdbhyaḥ caturbhyaḥ iti atra eva ucyeta . kim kṛtam bhavati . vidhyuttarakālāḥ ca eva pratiṣedhaḥ kṛataḥ bhavati dviḥ ca iḍgrahaṇam na kartavyam iḍartham ca sārvadhātukagrahaṇam liṅaḥ salope sannihitam bhavati . tatra ayam api arthaḥ dviḥ pratiṣedhaḥ na kartavyaḥ iti etasmāt niyamāt iṭ prasajyeta . kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti eṣaḥ yogaḥ pratiṣedhārthaḥ bhaviṣyati . yadi eṣaḥ yogaḥ pratiṣedhārthaḥ yaḥ etasmāt yogāt iṭ pariprāpyate niyamāt saḥ na sidhyati : peciva , pecima , śekiva, śekima . evam tarhi kṛsṛbhṛ , iti eteṣām grahaṇam niyamārtham bhaviṣyati studruśrusruvām pratiṣedhārtham vṛṅvṛñoḥ jñāpakārtham . evam api sāmānyavihitasya eva iṭaḥ pratiṣedhaḥ vijñāyeta viśeṣavihitaḥ ca ayam thali iti . purastāt punaḥ pratiṣedhe sati anārabhyāpavādaḥ ayam bhavati tena yāvān iṇ nāma tasya sarvasya eva pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . yadi khalu api eṣaḥ abhiprāyaḥ tat na kriyate iti purastāt api pratiṣedhe sati tat na kariṣyate . katham . idam asti na iṭ vaśi kṛti iti . tataḥ vakṣyāmi . ārdhadhātukasya valādeḥ iti . iṭ iti anuvartate na iti nivṛttam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,२८२।१५-२८३।४ रो व्,१०५-१०७ अथ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । बिभिदिव , बिभिदिम इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कृसृभृवृस्तुद्रुश्रुस्रुवः लिटि इति एतस्मात् नियमात् अत्र इट् भविष्यति । न अत्र तेन परिप्रापणम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृतिलक्षणस्य प्रतिषेधस्य सः प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणः च अयम् प्रतिषेधः । उभयोः सः प्रत्यारम्भः । कथम् ज्ञायते । वृङ्वृञोः ग्रहणात् । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इमौ वृङ्वृञौ उदात्तौ तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणः च । ततः किम् । तुल्यजातीये असति यथा एव प्रकृतिलक्षणस्य नियामकः भवति एवम् प्रत्ययलक्षणस्य अपि नियामकः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत् । रुदिवः , रुदिमः । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते । आर्धधातुकस्य । यत् एतत् अनुक्रान्तम् एतत् आर्धधातुकस्य द्रष्टव्यम् । ततः इट् वलादेः इति । तत्र एतावत् द्रष्टव्यम् यदि किम् चित् तत्र अन्यत् अपि आर्धधातुकग्रहणस्य प्रयोजनम् अस्ति । अथ न किम् चित् इह वा कृद्ग्रहणम् क्रियेत तत्र वा आर्धधातुकग्रहणम् कः नु अत्र विशेषः । न इट् वरम् अनादौ कृति । वरम् अनादौ कृति इट्प्रतिषेधम् प्रयोजयति । ईशिता , ईशितुम् , ईश्वरः । व । र । दीपिता , दीपितुम् , दीप्रः । र । म । भसिता , भसितुम् , भस्म । म । न । यतिता , यतितुम् , यत्नः । अथ अन्ये ये वशादयः तत्र कथम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

KA III,282.15-283.4 Ro V,105-107 atha kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . bibhidiva , bibhidima iti . na etat asti prayojanam . kṛsṛbhṛvṛstudruśrusruvaḥ liṭi iti etasmāt niyamāt atra iṭ bhaviṣyati . na atra tena pariprāpaṇam prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtilakṣaṇasya pratiṣedhasya saḥ pratyārambhaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca ayam pratiṣedhaḥ . ubhayoḥ saḥ pratyārambhaḥ . katham jñāyate . vṛṅvṛñoḥ grahaṇāt . katham kṛtvā jñāpakam . imau vṛṅvṛñau udāttau tayoḥ prakṛtilakṣaṇaḥ pratyayalakṣaṇaḥ ca . tataḥ kim . tulyajātīye asati yathā eva prakṛtilakṣaṇasya niyāmakaḥ bhavati evam pratyayalakṣaṇasya api niyāmakaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . iha mā bhūt . rudivaḥ , rudimaḥ . etat api na asti prayojanam . upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate . ārdhadhātukasya . yat etat anukrāntam etat ārdhadhātukasya draṣṭavyam . tataḥ iṭ valādeḥ iti . tatra etāvat draṣṭavyam yadi kim cit tatra anyat api ārdhadhātukagrahaṇasya prayojanam asti . atha na kim cit iha vā kṛdgrahaṇam kriyeta tatra vā ārdhadhātukagrahaṇam kaḥ nu atra viśeṣaḥ . na iṭ varam anādau kṛti . varam anādau kṛti iṭpratiṣedham prayojayati . īśitā , īśitum , īśvaraḥ . va . ra . dīpitā , dīpitum , dīpraḥ . ra . ma . bhasitā , bhasitum , bhasma . ma . na . yatitā , yatitum , yatnaḥ . atha anye ye vaśādayaḥ tatra katham . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.