Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.4.1

क्अ इइइ,३४४।२-३४५।७ रो व्,२४२-२४५ अथ णिग्रहणम् किमर्थम् न चङि उपधायाः ह्रस्वः इति एव उच्येत । चङि उपधायाः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , अलीलवत् , अपीपवत् , ऊकारस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिः अत्र बाधिका भविष्यति । वृद्धौ तर्हि कृतायाम् औकारस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति । अन्तरङ्गत्वात् अत्र आवादेशः भविष्यति । न हि इदानीम् ह्रस्वभाविनी उपधा भवति । तस्मात् णिग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ चङ्ग्रहणम् किमर्थम् न णौ उपधायाः इति एव सिद्धम् । णौ उपधायाः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , कारयति , हारयति इति अत्र अपि प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न णौ एव ह्रस्वत्वम् भवति इति यत् अयम् मिताम् ह्रस्वत्वम् शास्ति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । अचीकरत् , अजीहरत् । वचनात् भविष्यति । इह अपि तर्हि वचनात् प्राप्नोति । कारयति , हारयति । तस्मात् चङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ उपधाग्रहणम् किमर्थम् । णौ चङि उपधाग्रहणम् अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । णौ चङि उपधाग्रहणम् क्रियते अन्त्यस्य ह्रस्त्वत्वम् मा भूत् । णौ चङि ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , अलीलवत् , अपीपवत् , अन्त्यस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अन्तरङ्गत्वात् अत्र आवादेशः भवति । न हि इदानीम् ह्रस्वभावी अन्त्यः अस्ति । अन्त्यः ह्रस्वभावी न अस्ति इति कृत्वा वचनात् अनन्त्यस्य भविष्यति । इह अपि वचनात् प्राप्नोति । अचकाङ्क्षत् , अववाञ्छत् । येन न अव्यवधानम् तेन व्यवहिते अपि वचनप्रामाण्यात् । केन च न अव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः सङ्घतेन वय्वधानम् भवति न भवति च । उत्तरार्थम् तर्हि उपधाग्रहणम् कर्तव्यम् । लोपः पिबतेः ई च अभ्यासस्य उपधायाः यथा स्यात् । अपीप्यत् , अपीप्यताम् , अपीप्यन् । अथ इह कथम् भवितव्यम् । मा भवान् अटिटत् इति । आहोस्वित् मा भवान् आटिटत् इति । मा भवान् आटिटत् इति भवितव्यम् । ह्रस्वत्वम् कस्मात् न भवति । द्विर्वचने कृते परेण रूपेण व्यवहितम् इति कृत्वा । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । द्विर्वचनम् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् ह्रस्वत्वम् । नित्यम् द्विर्वचनम् । कृते ह्रस्वत्वे प्राप्नोति अकृते अपि । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति द्विर्वचनात् ह्रस्वत्वम् बलीयः इति यत् अयम् ओणिम् ऋदितम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । ऋदित्करणे एतत् प्रयोजनम् ऋदिताम् न इति प्रतिषेधः यथा स्यात् । यदि च अत्र पूर्वम् द्विर्वचनम् स्यात् ऋदित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । द्विर्वचने कृते परेण व्यवहितत्वात् ह्रस्वत्वम् न भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः द्विर्वचनात् ह्रस्वत्वम् बलीयः इति ततः ओणिम् ऋदितम् करोति । तस्मात् मा भवान् अटिटत् इति एव भवितव्यम् ।

KA III,344.2-345.7 Ro V,242-245 atha ṇigrahaṇam kimartham na caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti eva ucyeta . caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , ūkārasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti prayojanam . vṛddhiḥ atra bādhikā bhaviṣyati . vṛddhau tarhi kṛtāyām aukārasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti . antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhaviṣyati . na hi idānīm hrasvabhāvinī upadhā bhavati . tasmāt ṇigrahaṇam kartavyam . atha caṅgrahaṇam kimartham na ṇau upadhāyāḥ iti eva siddham . ṇau upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , kārayati , hārayati iti atra api prasajyeta . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ṇau eva hrasvatvam bhavati iti yat ayam mitām hrasvatvam śāsti . iha api tarhi na prāpnoti . acīkarat , ajīharat . vacanāt bhaviṣyati . iha api tarhi vacanāt prāpnoti . kārayati , hārayati . tasmāt caṅgrahaṇam kartavyam . atha upadhāgrahaṇam kimartham . ṇau caṅi upadhāgrahaṇam antyapratiṣedhārtham . ṇau caṅi upadhāgrahaṇam kriyate antyasya hrastvatvam mā bhūt . ṇau caṅi hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , antyasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti prayojanam . antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhavati . na hi idānīm hrasvabhāvī antyaḥ asti . antyaḥ hrasvabhāvī na asti iti kṛtvā vacanāt anantyasya bhaviṣyati . iha api vacanāt prāpnoti . acakāṅkṣat , avavāñchat . yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt . kena ca na avyavadhānam . varṇena . etena punaḥ saṅghatena vayvadhānam bhavati na bhavati ca . uttarārtham tarhi upadhāgrahaṇam kartavyam . lopaḥ pibateḥ ī ca abhyāsasya upadhāyāḥ yathā syāt . apīpyat , apīpyatām , apīpyan . atha iha katham bhavitavyam . mā bhavān aṭiṭat iti . āhosvit mā bhavān āṭiṭat iti . mā bhavān āṭiṭat iti bhavitavyam . hrasvatvam kasmāt na bhavati . dvirvacane kṛte pareṇa rūpeṇa vyavahitam iti kṛtvā . idam iha sampradhāryam . dvirvacanam kriyatām hrasvatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt hrasvatvam . nityam dvirvacanam . kṛte hrasvatve prāpnoti akṛte api . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti yat ayam oṇim ṛditam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . ṛditkaraṇe etat prayojanam ṛditām na iti pratiṣedhaḥ yathā syāt . yadi ca atra pūrvam dvirvacanam syāt ṛditkaraṇam anarthakam syāt . dvirvacane kṛte pareṇa vyavahitatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti tataḥ oṇim ṛditam karoti . tasmāt mā bhavān aṭiṭat iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४५।८-२२ रो व्,२४५-२४७ उपधाह्रस्वत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानात् । उपधाह्रस्वत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : वादितवन्तम् प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणाम् परिवादकेन । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः चङ्परनिर्ह्रासे न स्थानिवत् इति । एवम् अपि अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपै अङ्गम् भवति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् वृद्धिः । नित्यः लोपः । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि । अनित्यः लोपः । अन्यस्य कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति अन्यस्य अकृतायाम् शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् वृद्धिः । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति वृद्धेः लोपः बलीयान् इति यत् अयम् अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र वृद्धौ अपि कृतायाम् एव लुप्यते । अत्यरराजत् । यत् तर्हि प्रत्याहारग्रहणम् करोति । इतरथा हि अलोपिनाम् न इति ब्रूयात् । एवम् वा वृद्धेः लोपः बलीयान् इति । अथ वा आरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधः ण्यल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धम् इति । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति ।

KA III,345.8-22 Ro V,245-247 upadhāhrasvatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānāt . upadhāhrasvatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānam kartavyam : vāditavantam prayojitavān avīvadadvīṇām parivādakena . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ṇicā vyavahitatvāt . ṇilope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ caṅparanirhrāse na sthānivat iti . evam api aglopinām na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopai aṅgam bhavati . idam iha sampradhāryam . vṛddhiḥ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt vṛddhiḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛtāyām api vṛddhau prāpnoti akṛtāyām api . anityaḥ lopaḥ . anyasya kṛtāyām vṛddhau prāpnoti anyasya akṛtāyām śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt vṛddhiḥ . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopi aṅgam bhavati . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vṛddheḥ lopaḥ balīyān iti yat ayam aglopinām na iti pratiṣedham śāsti . na etat asti jñāpakam . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . yatra vṛddhau api kṛtāyām eva lupyate . atyararājat . yat tarhi pratyāhāragrahaṇam karoti . itarathā hi alopinām na iti brūyāt . evam vā vṛddheḥ lopaḥ balīyān iti . atha vā ārabhyate pūrvavipratiṣedhaḥ ṇyallopāviyaṅyaṇguṇavṛddhidīrghatvebhyaḥ pūrvavipratiṣiddham iti . tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.