Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.4

क्अ इइइ,३४४।२-३४५।७ रो व्,२४२-२४५ अथ णिग्रहणम् किमर्थम् न चङि उपधायाः ह्रस्वः इति एव उच्येत । चङि उपधायाः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , अलीलवत् , अपीपवत् , ऊकारस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिः अत्र बाधिका भविष्यति । वृद्धौ तर्हि कृतायाम् औकारस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति । अन्तरङ्गत्वात् अत्र आवादेशः भविष्यति । न हि इदानीम् ह्रस्वभाविनी उपधा भवति । तस्मात् णिग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ चङ्ग्रहणम् किमर्थम् न णौ उपधायाः इति एव सिद्धम् । णौ उपधायाः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , कारयति , हारयति इति अत्र अपि प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न णौ एव ह्रस्वत्वम् भवति इति यत् अयम् मिताम् ह्रस्वत्वम् शास्ति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । अचीकरत् , अजीहरत् । वचनात् भविष्यति । इह अपि तर्हि वचनात् प्राप्नोति । कारयति , हारयति । तस्मात् चङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ उपधाग्रहणम् किमर्थम् । णौ चङि उपधाग्रहणम् अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । णौ चङि उपधाग्रहणम् क्रियते अन्त्यस्य ह्रस्त्वत्वम् मा भूत् । णौ चङि ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने , अलीलवत् , अपीपवत् , अन्त्यस्य एव ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अन्तरङ्गत्वात् अत्र आवादेशः भवति । न हि इदानीम् ह्रस्वभावी अन्त्यः अस्ति । अन्त्यः ह्रस्वभावी न अस्ति इति कृत्वा वचनात् अनन्त्यस्य भविष्यति । इह अपि वचनात् प्राप्नोति । अचकाङ्क्षत् , अववाञ्छत् । येन न अव्यवधानम् तेन व्यवहिते अपि वचनप्रामाण्यात् । केन च न अव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः सङ्घतेन वय्वधानम् भवति न भवति च । उत्तरार्थम् तर्हि उपधाग्रहणम् कर्तव्यम् । लोपः पिबतेः ई च अभ्यासस्य उपधायाः यथा स्यात् । अपीप्यत् , अपीप्यताम् , अपीप्यन् । अथ इह कथम् भवितव्यम् । मा भवान् अटिटत् इति । आहोस्वित् मा भवान् आटिटत् इति । मा भवान् आटिटत् इति भवितव्यम् । ह्रस्वत्वम् कस्मात् न भवति । द्विर्वचने कृते परेण रूपेण व्यवहितम् इति कृत्वा । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । द्विर्वचनम् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् ह्रस्वत्वम् । नित्यम् द्विर्वचनम् । कृते ह्रस्वत्वे प्राप्नोति अकृते अपि । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति द्विर्वचनात् ह्रस्वत्वम् बलीयः इति यत् अयम् ओणिम् ऋदितम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । ऋदित्करणे एतत् प्रयोजनम् ऋदिताम् न इति प्रतिषेधः यथा स्यात् । यदि च अत्र पूर्वम् द्विर्वचनम् स्यात् ऋदित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । द्विर्वचने कृते परेण व्यवहितत्वात् ह्रस्वत्वम् न भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः द्विर्वचनात् ह्रस्वत्वम् बलीयः इति ततः ओणिम् ऋदितम् करोति । तस्मात् मा भवान् अटिटत् इति एव भवितव्यम् ।

KA III,344.2-345.7 Ro V,242-245 atha ṇigrahaṇam kimartham na caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti eva ucyeta . caṅi upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , ūkārasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti prayojanam . vṛddhiḥ atra bādhikā bhaviṣyati . vṛddhau tarhi kṛtāyām aukārasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti . antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhaviṣyati . na hi idānīm hrasvabhāvinī upadhā bhavati . tasmāt ṇigrahaṇam kartavyam . atha caṅgrahaṇam kimartham na ṇau upadhāyāḥ iti eva siddham . ṇau upadhāyāḥ hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , kārayati , hārayati iti atra api prasajyeta . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ṇau eva hrasvatvam bhavati iti yat ayam mitām hrasvatvam śāsti . iha api tarhi na prāpnoti . acīkarat , ajīharat . vacanāt bhaviṣyati . iha api tarhi vacanāt prāpnoti . kārayati , hārayati . tasmāt caṅgrahaṇam kartavyam . atha upadhāgrahaṇam kimartham . ṇau caṅi upadhāgrahaṇam antyapratiṣedhārtham . ṇau caṅi upadhāgrahaṇam kriyate antyasya hrastvatvam mā bhūt . ṇau caṅi hrasvaḥ iti iyati ucyamāne , alīlavat , apīpavat , antyasya eva hrasvatvam prasajyeta . na etat asti prayojanam . antaraṅgatvāt atra āvādeśaḥ bhavati . na hi idānīm hrasvabhāvī antyaḥ asti . antyaḥ hrasvabhāvī na asti iti kṛtvā vacanāt anantyasya bhaviṣyati . iha api vacanāt prāpnoti . acakāṅkṣat , avavāñchat . yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt . kena ca na avyavadhānam . varṇena . etena punaḥ saṅghatena vayvadhānam bhavati na bhavati ca . uttarārtham tarhi upadhāgrahaṇam kartavyam . lopaḥ pibateḥ ī ca abhyāsasya upadhāyāḥ yathā syāt . apīpyat , apīpyatām , apīpyan . atha iha katham bhavitavyam . mā bhavān aṭiṭat iti . āhosvit mā bhavān āṭiṭat iti . mā bhavān āṭiṭat iti bhavitavyam . hrasvatvam kasmāt na bhavati . dvirvacane kṛte pareṇa rūpeṇa vyavahitam iti kṛtvā . idam iha sampradhāryam . dvirvacanam kriyatām hrasvatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt hrasvatvam . nityam dvirvacanam . kṛte hrasvatve prāpnoti akṛte api . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti yat ayam oṇim ṛditam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . ṛditkaraṇe etat prayojanam ṛditām na iti pratiṣedhaḥ yathā syāt . yadi ca atra pūrvam dvirvacanam syāt ṛditkaraṇam anarthakam syāt . dvirvacane kṛte pareṇa vyavahitatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ dvirvacanāt hrasvatvam balīyaḥ iti tataḥ oṇim ṛditam karoti . tasmāt mā bhavān aṭiṭat iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४५।८-२२ रो व्,२४५-२४७ उपधाह्रस्वत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानात् । उपधाह्रस्वत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : वादितवन्तम् प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणाम् परिवादकेन । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः चङ्परनिर्ह्रासे न स्थानिवत् इति । एवम् अपि अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपै अङ्गम् भवति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् वृद्धिः । नित्यः लोपः । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि । अनित्यः लोपः । अन्यस्य कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति अन्यस्य अकृतायाम् शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् वृद्धिः । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति वृद्धेः लोपः बलीयान् इति यत् अयम् अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र वृद्धौ अपि कृतायाम् एव लुप्यते । अत्यरराजत् । यत् तर्हि प्रत्याहारग्रहणम् करोति । इतरथा हि अलोपिनाम् न इति ब्रूयात् । एवम् वा वृद्धेः लोपः बलीयान् इति । अथ वा आरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधः ण्यल्लोपावियङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धम् इति । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति ।

KA III,345.8-22 Ro V,245-247 upadhāhrasvatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānāt . upadhāhrasvatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānam kartavyam : vāditavantam prayojitavān avīvadadvīṇām parivādakena . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ṇicā vyavahitatvāt . ṇilope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ caṅparanirhrāse na sthānivat iti . evam api aglopinām na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopai aṅgam bhavati . idam iha sampradhāryam . vṛddhiḥ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt vṛddhiḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛtāyām api vṛddhau prāpnoti akṛtāyām api . anityaḥ lopaḥ . anyasya kṛtāyām vṛddhau prāpnoti anyasya akṛtāyām śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt vṛddhiḥ . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopi aṅgam bhavati . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vṛddheḥ lopaḥ balīyān iti yat ayam aglopinām na iti pratiṣedham śāsti . na etat asti jñāpakam . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . yatra vṛddhau api kṛtāyām eva lupyate . atyararājat . yat tarhi pratyāhāragrahaṇam karoti . itarathā hi alopinām na iti brūyāt . evam vā vṛddheḥ lopaḥ balīyān iti . atha vā ārabhyate pūrvavipratiṣedhaḥ ṇyallopāviyaṅyaṇguṇavṛddhidīrghatvebhyaḥ pūrvavipratiṣiddham iti . tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४५।२४-३४६।१६ रो व्,२४७।४-२४९।४ अग्लोपिप्रतिषेधानर्थक्यम् च स्थानिवद्भावात् । अग्लोपिप्रतिषेधः च अनर्थकः । किम् कारणम् । स्थानिवद्भावात् । स्थानिवद्भावात् अत्र ह्रस्वत्वम् न भविष्यति । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावः न अस्ति तदर्थम् अयम् योगः वक्तव्यः । क्व स्थानिवद्भावः न अस्ति । यः हलचोः आदेशः । अत्यरराजत् । किम् पुनः कारणम् हलचोः आदेशः न स्थानिवत् इति उच्यते । अजादेशः स्थानिवत् इति उच्यते न च अयम् अचः एव आदेशः । किम् तर्हि अचः अन्यस्य च । अग्लोपिनाम् न इति अपि तर्हि प्रतिषेधः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अग्लोपिनाम् न इति उच्यते न च अत्र अच् एव लुप्यते । किम् तर्हि । अच् च अन्यः च । यः अत्र अच् लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधः भविष्यति । यथा एव तर्हि यः अत्र अच् लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधः भवति एवम् यः अत्र अच् लुप्यते तदाश्रयः स्थानिवद्भावः भविष्यति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अग्लोपिनाम् न इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः इतः उत्तरम् स्थानिवद्भावः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पूर्वत्र असिद्धे न स्थानिवत् इति उक्तम् तत् न वक्तव्यम् भवति । यदि एतत् ज्ञाप्यते , आदीधयतेः आदीधकः , आवेवयतेः आवेवकः । यीवर्णयोः दीधीवेव्योः इति लोपः न प्राप्नोति । इह च यत् प्रलुनीहि अत्र तिङि च उदात्तवति इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते आदीधयतेः आदीधकः , आवेवयतेः आवेवकः , यीवर्णयोः इति लोपः न प्राप्नोति इति यीवर्णयोः इति अत्र वर्णग्रहणसामर्थ्यात् भविष्यति । यत् अपि उच्यते यत् प्रलुनीहि अत्र तिङि च उदात्तवति इति एषः स्वरः न प्राप्नोति इति बहिरङ्गः यणादेशः अन्तरङ्गः स्वरः असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA III,345.24-346.16 Ro V,247.4-249.4 aglopipratiṣedhānarthakyam ca sthānivadbhāvāt . aglopipratiṣedhaḥ ca anarthakaḥ . kim kāraṇam . sthānivadbhāvāt . sthānivadbhāvāt atra hrasvatvam na bhaviṣyati . yatra tarhi sthānivadbhāvaḥ na asti tadartham ayam yogaḥ vaktavyaḥ . kva sthānivadbhāvaḥ na asti . yaḥ halacoḥ ādeśaḥ . atyararājat . kim punaḥ kāraṇam halacoḥ ādeśaḥ na sthānivat iti ucyate . ajādeśaḥ sthānivat iti ucyate na ca ayam acaḥ eva ādeśaḥ . kim tarhi acaḥ anyasya ca . aglopinām na iti api tarhi pratiṣedhaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . aglopinām na iti ucyate na ca atra ac eva lupyate . kim tarhi . ac ca anyaḥ ca . yaḥ atra ac lupyate tadāśrayaḥ pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . yathā eva tarhi yaḥ atra ac lupyate tadāśrayaḥ pratiṣedhaḥ bhavati evam yaḥ atra ac lupyate tadāśrayaḥ sthānivadbhāvaḥ bhaviṣyati . evam tarhi siddhe sati yat aglopinām na iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ itaḥ uttaram sthānivadbhāvaḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . pūrvatra asiddhe na sthānivat iti uktam tat na vaktavyam bhavati . yadi etat jñāpyate , ādīdhayateḥ ādīdhakaḥ , āvevayateḥ āvevakaḥ . yīvarṇayoḥ dīdhīvevyoḥ iti lopaḥ na prāpnoti . iha ca yat pralunīhi atra tiṅi ca udāttavati iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate ādīdhayateḥ ādīdhakaḥ , āvevayateḥ āvevakaḥ , yīvarṇayoḥ iti lopaḥ na prāpnoti iti yīvarṇayoḥ iti atra varṇagrahaṇasāmarthyāt bhaviṣyati . yat api ucyate yat pralunīhi atra tiṅi ca udāttavati iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti iti bahiraṅgaḥ yaṇādeśaḥ antaraṅgaḥ svaraḥ asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४६।१८-२० रो व्,२४९।६-२५०।३ काण्यादीनाम् च इति वक्तव्यम् । के पुनः काण्यादयः । काणिराणिश्राणिभाणिहेठिलोपयः । अचकाणत् , अचीकणत् , अरराणत् , अरीरणत् , अशश्राणत् , अशीश्रणत् , अबभाणत् , अबीभणत् , अजिहेठत् , अजीहिठत् , अलुलोपत् , अलूलुपत् ।

KA III,346.18-20 Ro V,249.6-250.3 kāṇyādīnām ca iti vaktavyam . ke punaḥ kāṇyādayaḥ . kāṇirāṇiśrāṇibhāṇiheṭhilopayaḥ . acakāṇat , acīkaṇat , ararāṇat , arīraṇat , aśaśrāṇat , aśīśraṇat , ababhāṇat , abībhaṇat , ajiheṭhat , ajīhiṭhat , alulopat , alūlupat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४६।२२-३४७।१५ रो व्,२५०।५-२५२।५ इह अवदिग्ये , अवदिग्याते , अवदिग्यरे दिग्यादेशे कृते द्विर्वचनम् प्राप्नोति तत्र साभ्यासस्य इति वक्तव्यम् । ननु च द्विर्वचने कृते साभ्यासस्य दिग्यादेशः भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । दिग्यादेशस्य परत्वात् साभ्यासस्य आदेशवचनम् । दिग्यादेशः क्रियताम् द्विर्वचनम् इति परत्वात् दिग्यादेशेन भवितव्यम् । तत्र साभ्यासस्य इति वक्तव्यम् । एवम् तर्हि दिग्यादेशः द्विर्वचनम् बाधिष्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् द्विर्वचनम् प्राप्नोति । पुनःप्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् । पुनःप्रसङ्गः इति चेत् अमादिभिः तुल्यम् एतत् भवति । तत् यथा । अमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गात् शिशीलुग्नुमः न भवन्ति । एवम् दिग्यादेशे कृते पुनःप्रसङ्गात् द्विर्वचनम् न भविष्यति । अथ वा विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्गः इति उच्यते विप्रतिषेधः च द्वयोः सावकशयोः । इह पुनः अनवकाशः दिग्यादेशः द्विर्वचनम् बाधिष्यते । यदि तर्हि अनवकाशाः विधयः बाधकाः भवन्ति , बभूव , भूभावः द्विर्वचनम् बाधेत । सावकाशः भूभावः । कः अवकाशः । भविता , भवितुम् । इह तर्हि चक्षिङः ख्याञ् वा लिटि इति ख्याञ् द्विर्वचनम् बाधेत । इह च अपि बभूव इति यदि तावत् स्थाने द्विर्वचनम् भूभावः सर्वादेशः प्राप्नोति अथ द्विःप्रयोगः द्विर्वचनम् परस्य भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्ति अनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्र आर्धधातुकसामान्ये भूभावे कृते यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।

KA III,346.22-347.15 Ro V,250.5-252.5 iha avadigye , avadigyāte , avadigyare digyādeśe kṛte dvirvacanam prāpnoti tatra sābhyāsasya iti vaktavyam . nanu ca dvirvacane kṛte sābhyāsasya digyādeśaḥ bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . digyādeśasya paratvāt sābhyāsasya ādeśavacanam . digyādeśaḥ kriyatām dvirvacanam iti paratvāt digyādeśena bhavitavyam . tatra sābhyāsasya iti vaktavyam . evam tarhi digyādeśaḥ dvirvacanam bādhiṣyate . punaḥprasaṅgavijñānāt dvirvacanam prāpnoti . punaḥprasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam . punaḥprasaṅgaḥ iti cet amādibhiḥ tulyam etat bhavati . tat yathā . amādiṣu kṛteṣu punaḥprasaṅgāt śiśīlugnumaḥ na bhavanti . evam digyādeśe kṛte punaḥprasaṅgāt dvirvacanam na bhaviṣyati . atha vā vipratiṣedhe punaḥprasaṅgaḥ iti ucyate vipratiṣedhaḥ ca dvayoḥ sāvakaśayoḥ . iha punaḥ anavakāśaḥ digyādeśaḥ dvirvacanam bādhiṣyate . yadi tarhi anavakāśāḥ vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti , babhūva , bhūbhāvaḥ dvirvacanam bādheta . sāvakāśaḥ bhūbhāvaḥ . kaḥ avakāśaḥ . bhavitā , bhavitum . iha tarhi cakṣiṅaḥ khyāñ vā liṭi iti khyāñ dvirvacanam bādheta . iha ca api babhūva iti yadi tāvat sthāne dvirvacanam bhūbhāvaḥ sarvādeśaḥ prāpnoti atha dviḥprayogaḥ dvirvacanam parasya bhūbhāve kṛte pūrvasya śravaṇam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ārdhadhātukīyāḥ sāmānyena bhavanti anavasthiteṣu pratyayeṣu . tatra ārdhadhātukasāmānye bhūbhāve kṛte yaḥ yataḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tataḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४७।१७-३४८।७ रो व्,२५२।७-२५४।३ संयोगादेः गुणविधाने संयोगोपधग्रहणम् कृञर्थम् । संयोगादेः गुणविधाने संयोगोपधग्रहणम् कर्तव्यम् । किमर्थम् । कृञर्थम् । इह अपि यथा स्यात् । सञ्चस्करतुः , सञ्चस्करुः । यदि संयोगोपधग्रहणम् क्रियते न अर्थः संयोगादिग्रहणेन । इह अपि सस्वरतुः , सस्वरुः संयोगोपधस्य इति एव सिद्धम् । भवेत् सिद्धम् सस्वरतुः , सस्वरुः इति इदम् तु न सिध्यति सञ्चस्करतुः , सञ्चस्करुः इति । किम् कारणम् । सुटः बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गम् सुट् । अन्तरङ्गः गुणः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । संयोगादिग्रहणे तु क्रियमाणे संयोगोपधग्रहणम् अनन्यार्थम् विज्ञायते । ऋतः लिटि गुणात् ञ्णिति वृद्धिः विप्रतिषेधेन । ऋतः लिटि गुणाञ् ञ्ङिति वृद्धिः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । ऋतः लिटि गुणस्य अवकाशः । सस्वरतुः , सस्वरुः । ञ्णिति वृद्धेः अवकाशः । स्वारकः , ध्वारकः । इह उभयम् प्राप्नोति । सस्वार , दध्वार । ञ्णिति वृद्धिः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् वा सिद्धम् । अथ वा पुनःप्रसङ्गात् गुणे कृते रपरत्वे च अतः उपधायाः इति वृद्धिः भविष्यति । न एषः युक्तः परिहारः । पुनःप्रसङ्गः नाम सः भवति यत्र तेन एव कृते प्राप्नोति तेन एव च अकृते । अत्र खलु गुणे कृते रपरत्वे च अतः उपधायाः इति वृद्धिः प्राप्नोति अकृते च अचः ञ्णिति इति । तस्मात् सुष्ठु उच्यते लिति गुणात् ञ्णिति वृद्धिः विप्रतिषेधेन इति ।

KA III,347.17-348.7 Ro V,252.7-254.3 saṃyogādeḥ guṇavidhāne saṃyogopadhagrahaṇam kṛñartham . saṃyogādeḥ guṇavidhāne saṃyogopadhagrahaṇam kartavyam . kimartham . kṛñartham . iha api yathā syāt . sañcaskaratuḥ , sañcaskaruḥ . yadi saṃyogopadhagrahaṇam kriyate na arthaḥ saṃyogādigrahaṇena . iha api sasvaratuḥ , sasvaruḥ saṃyogopadhasya iti eva siddham . bhavet siddham sasvaratuḥ , sasvaruḥ iti idam tu na sidhyati sañcaskaratuḥ , sañcaskaruḥ iti . kim kāraṇam . suṭaḥ bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgam suṭ . antaraṅgaḥ guṇaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . saṃyogādigrahaṇe tu kriyamāṇe saṃyogopadhagrahaṇam ananyārtham vijñāyate . ṛtaḥ liṭi guṇāt ñṇiti vṛddhiḥ vipratiṣedhena . ṛtaḥ liṭi guṇāñ ñṅiti vṛddhiḥ bhavati pūrvavipratiṣedhena . ṛtaḥ liṭi guṇasya avakāśaḥ . sasvaratuḥ , sasvaruḥ . ñṇiti vṛddheḥ avakāśaḥ . svārakaḥ , dhvārakaḥ . iha ubhayam prāpnoti . sasvāra , dadhvāra . ñṇiti vṛddhiḥ bhavati pūrvavipratiṣedhena . punaḥprasaṅgavijñānāt vā siddham . atha vā punaḥprasaṅgāt guṇe kṛte raparatve ca ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ bhaviṣyati . na eṣaḥ yuktaḥ parihāraḥ . punaḥprasaṅgaḥ nāma saḥ bhavati yatra tena eva kṛte prāpnoti tena eva ca akṛte . atra khalu guṇe kṛte raparatve ca ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ prāpnoti akṛte ca acaḥ ñṇiti iti . tasmāt suṣṭhu ucyate liti guṇāt ñṇiti vṛddhiḥ vipratiṣedhena iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४८।९-१४ रो व्,२५४।५-१० किमर्थम् ह्रस्वः वा इति उच्यते न गुणः वा इति उच्येत । तत्र अयम् अपि अर्थः गुणग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । ऋतः च संयोगादेः गुणः इति । ऋतः ह्रस्वत्वम् इत्त्वप्रतिषेधार्थम् । ऋतः ह्रस्वत्वम् उच्यते इत्त्वप्रतिषेधार्थम् । इत्त्वम् मा भूत् इति । गुणः वा इति इयति उच्यमाने गुणेन मुक्ते इत्त्वम् प्रसज्येत । ह्रस्वः वा इति उच्यमाने ह्रस्वेन मुक्ते यथाप्राप्तः गुणः भविष्यति ।

KA III,348.9-14 Ro V,254.5-10 kimartham hrasvaḥ vā iti ucyate na guṇaḥ vā iti ucyeta . tatra ayam api arthaḥ guṇagrahaṇam na kartavyam bhavati . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ṛtaḥ ca saṃyogādeḥ guṇaḥ iti . ṛtaḥ hrasvatvam ittvapratiṣedhārtham . ṛtaḥ hrasvatvam ucyate ittvapratiṣedhārtham . ittvam mā bhūt iti . guṇaḥ vā iti iyati ucyamāne guṇena mukte ittvam prasajyeta . hrasvaḥ vā iti ucyamāne hrasvena mukte yathāprāptaḥ guṇaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४८।१६-१९ रो व्,२५५।२-५ के अणः ह्रस्वत्वे तद्धितग्रहणम् कृन्निवृत्त्यर्थम् । के अणः ह्रस्वत्वे तद्धितग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । कृन्निवृत्त्यर्थम् । कृति मा भूत् । राका , धाका इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

KA III,348.16-19 Ro V,255.2-5 ke aṇaḥ hrasvatve taddhitagrahaṇam kṛnnivṛttyartham . ke aṇaḥ hrasvatve taddhitagrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . kṛnnivṛttyartham . kṛti mā bhūt . rākā , dhākā iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४८।२१-२२ रो व्,२५५।७-८ इह कस्मात् न भवति । प्रोह्यते , उपोह्यते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् । एवम् अपि आ , ऊह्यते , ओह्यते , समोह्यते । अणः इति वर्तते ।

KA III,348.21-22 Ro V,255.7-8 iha kasmāt na bhavati . prohyate , upohyate . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt . evam api ā , ūhyate , ohyate , samohyate . aṇaḥ iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४९।२-६ रो व्,२५६।१-५ एतेः लिङि उपसर्गात् । एतेः लिङि उपसर्गात् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । ईयात् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्गात् इति वर्तते । एवम् तर्हि आचार्यः अन्वाचष्टे उपसर्गात् इति अनुवर्तते इति । न एतत् अन्वाख्येयम् अधिकाराः अनुवर्तन्ते इति । एषः एव न्यायः यत् उत अधिकाराः अनुवर्तेरन् ।

KA III,349.2-6 Ro V,256.1-5 eteḥ liṅi upasargāt . eteḥ liṅi upasargāt iti vaktavyam . iha mā bhūt . īyāt . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . upasargāt iti vartate . evam tarhi ācāryaḥ anvācaṣṭe upasargāt iti anuvartate iti . na etat anvākhyeyam adhikārāḥ anuvartante iti . eṣaḥ eva nyāyaḥ yat uta adhikārāḥ anuvarteran .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४९।८-१२ रो व्,२५६।७-११ दीर्घोच्चारणम् किमर्थम् न रिङ् ऋतः इति एव उच्यते । का रूपसिद्धिः : मात्रीयति , पित्रीयति । अकृत्सार्वधातुकयोः इति दीर्घत्वम् भविष्यति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् दीर्घोच्चारणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा अङ्गवृत्ते पुनः वृत्तौ अविधिः निष्ठितस्य इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिबेः गुणप्रतिषेधः चोदितः सः न वक्तव्यः भवति ।

KA III,349.8-12 Ro V,256.7-11 dīrghoccāraṇam kimartham na riṅ ṛtaḥ iti eva ucyate . kā rūpasiddhiḥ : mātrīyati , pitrīyati . akṛtsārvadhātukayoḥ iti dīrghatvam bhaviṣyati . evam tarhi siddhe sati yat dīrghoccāraṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati eṣā paribhāṣā aṅgavṛtte punaḥ vṛttau avidhiḥ niṣṭhitasya iti . kim etasya jñāpane prayojanam . pibeḥ guṇapratiṣedhaḥ coditaḥ saḥ na vaktavyaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४९।१४-१६ रो व्,२५६।१३-२५७।३ यङ्प्रकरणे हन्तेः हिंसायाम् ईट् । यण्प्रकरणे हन्तेः हिंसायाम् ईट् वक्तव्यः । जेघ्नीयते । यदि ईट् अभ्यासरूपम् न सिध्यति । एवम् तर्हि यङ्प्रकरणे हन्तेः हिंसायाम् ईक् । एवम् अपि उपधालोपः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि यङ्प्रकरणे हन्तेः हिंसायाम् घ्नी ।

KA III,349.14-16 Ro V,256.13-257.3 yaṅprakaraṇe hanteḥ hiṃsāyām īṭ . yaṇprakaraṇe hanteḥ hiṃsāyām īṭ vaktavyaḥ . jeghnīyate . yadi īṭ abhyāsarūpam na sidhyati . evam tarhi yaṅprakaraṇe hanteḥ hiṃsāyām īk . evam api upadhālopaḥ na prāpnoti . evam tarhi yaṅprakaraṇe hanteḥ hiṃsāyām ghnī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४९।१९-३५०।५ रो व्,२५७।५-११ अत्यल्पम् इदम् उच्यते : अपुत्रस्य इति । अपुत्रादीनाम् इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् : जनीयन्तः न्वग्रवः पुत्रीयन्तः सुदानवः । छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घप्रतिषेधः । छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घत्वस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । संस्वेदयुः , मित्रयुः । न वा अश्वाघस्य आद्वचनम् अवधारणार्थम् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । अश्वाघस्य आद्वचनम् अवधारणार्थम् भविष्यति अश्वाघयोः एव छन्चसि दीर्घः भविष्यति न अन्यस्य इति ।

KA III,349.19-350.5 Ro V,257.5-11 atyalpam idam ucyate : aputrasya iti . aputrādīnām iti vaktavyam iha api yathā syāt : janīyantaḥ nvagravaḥ putrīyantaḥ sudānavaḥ . chandasi pratiṣedhe dīrghapratiṣedhaḥ . chandasi pratiṣedhe dīrghatvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . saṃsvedayuḥ , mitrayuḥ . na vā aśvāghasya ādvacanam avadhāraṇārtham . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . aśvāghasya ādvacanam avadhāraṇārtham bhaviṣyati aśvāghayoḥ eva chancasi dīrghaḥ bhaviṣyati na anyasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५०।७-११ रो व्,२५८।२-६ श्यतेः इत्त्वम् व्रते नित्यम् । श्यतेः इत्त्वम् व्रते नित्यम् इति वक्तव्यम् । संशितव्रतः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवत्रातः गलः ग्राहः इतियोगे च सद्विधिः , मिथः ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ।

KA III,350.7-11 Ro V,258.2-6 śyateḥ ittvam vrate nityam . śyateḥ ittvam vrate nityam iti vaktavyam . saṃśitavrataḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . devatrātaḥ galaḥ grāhaḥ itiyoge ca sadvidhiḥ , mithaḥ te na vibhāṣyante gavākṣaḥ saṃśitavrataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५०।१५-३५१।२ रो व्,२५९।२-१५ अवदत्तम् विदत्तम् च प्रदत्तम् च आदिकर्मणि , सुदत्तम् अनुदत्तम् च निदत्तम् इति च इष्यते । किम् पुनः अयम् तकारान्तः आहोस्वित् दकारान्तः उत धकारान्तः अथ वा थकारान्तः । कः च अत्र विशेषः । तान्ते दोषः दीर्घत्वम् स्यात् । यदि तकारान्तः दस्ति इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । दान्ते दोषः निष्ठानत्वम् । अथ दकारान्तः रदाभ्याम् निष्ठातः इति नत्वम् प्राप्नोति । धान्ते दोषः धत्वप्राप्तिः । अथ धान्तः झषः तथोः धः अधः इति धत्वम् प्राप्नोति । थान्ते अदोषः तस्मात् थान्तः । अथ थकारान्तः न दोषः भवति ।

KA III,350.15-351.2 Ro V,259.2-15 avadattam vidattam ca pradattam ca ādikarmaṇi , sudattam anudattam ca nidattam iti ca iṣyate . kim punaḥ ayam takārāntaḥ āhosvit dakārāntaḥ uta dhakārāntaḥ atha vā thakārāntaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tānte doṣaḥ dīrghatvam syāt . yadi takārāntaḥ dasti iti dīrghatvam prāpnoti . dānte doṣaḥ niṣṭhānatvam . atha dakārāntaḥ radābhyām niṣṭhātaḥ iti natvam prāpnoti . dhānte doṣaḥ dhatvaprāptiḥ . atha dhāntaḥ jhaṣaḥ tathoḥ dhaḥ adhaḥ iti dhatvam prāpnoti . thānte adoṣaḥ tasmāt thāntaḥ . atha thakārāntaḥ na doṣaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५१।४-२२ रो व्,२६०।२-२६१।४ अचः उपसर्गात् तत्वे आकारग्रहणम् । अचः उपसर्गात् तत्वे आकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति आकारस्य भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । आदेः हि परस्य । अत्र हि तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः परस्य इति दकारस्य प्राप्नोति । न एषः दोषः । अवर्णप्रकरणात् सिद्धम् । अस्य इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । अस्य द्वौ इति । यदि अवर्णग्रहणम् अनुवर्तते दद्भावे दोषः भवति । एवम् तर्हि एवम् वक्ष्यामि दः अद्घोः इति । दः यः आकारः तस्य अत् भवति । ततः अचः उपसर्गात् तः । अस्य इति एव । एवम् अपि सूत्रभेदः कृतः भवति । न असौ सूत्रभेदः । सूत्रभेदम् कम् उपाचरन्ति । यत्र तत् एव अन्यत् सूत्रम् क्रियते भूयः वा । यत् हि तत् एव उपसंहृत्य क्रियते न असौ सूत्रभेदः । अथ वा द्वितकारकः निर्देशः क्रियते सः अनेकाल् शित् सर्वस्य इति सर्वस्य भविष्यति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । अद्भिः , अद्भ्यः इति । अचः इति वर्तते । तत् च अवश्यम् अज्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् लवाभ्याम् इति एवमर्थम् । अथ वा त्रितकारकः निर्देशः करिष्यते इहार्थौ द्वौ उत्तरार्थः च एकः । द्यतेः इत्त्वात् अचः तः । द्यतेः इत्त्वात् अचः तः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । द्यतेः इत्त्वस्य अवकाशः । निर्दितम् , निर्दितवान् । अचः तः इति अस्य अवकाशः । प्रत्तम् , अवत्तम् । इह उभयम् प्राप्नोति । नीत्तम् , वीत्तम् । अचः तः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

KA III,351.4-22 Ro V,260.2-261.4 acaḥ upasargāt tatve ākāragrahaṇam . acaḥ upasargāt tatve ākāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti ākārasya bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . ādeḥ hi parasya . atra hi tasmāt iti uttarasya ādeḥ parasya iti dakārasya prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . avarṇaprakaraṇāt siddham . asya iti vartate . kva prakṛtam . asya dvau iti . yadi avarṇagrahaṇam anuvartate dadbhāve doṣaḥ bhavati . evam tarhi evam vakṣyāmi daḥ adghoḥ iti . daḥ yaḥ ākāraḥ tasya at bhavati . tataḥ acaḥ upasargāt taḥ . asya iti eva . evam api sūtrabhedaḥ kṛtaḥ bhavati . na asau sūtrabhedaḥ . sūtrabhedam kam upācaranti . yatra tat eva anyat sūtram kriyate bhūyaḥ vā . yat hi tat eva upasaṃhṛtya kriyate na asau sūtrabhedaḥ . atha vā dvitakārakaḥ nirdeśaḥ kriyate saḥ anekāl śit sarvasya iti sarvasya bhaviṣyati . iha api tarhi prāpnoti . adbhiḥ , adbhyaḥ iti . acaḥ iti vartate . tat ca avaśyam ajgrahaṇam anuvartyam lavābhyām iti evamartham . atha vā tritakārakaḥ nirdeśaḥ kariṣyate ihārthau dvau uttarārthaḥ ca ekaḥ . dyateḥ ittvāt acaḥ taḥ . dyateḥ ittvāt acaḥ taḥ iti etat bhavati vipratiṣedhena . dyateḥ ittvasya avakāśaḥ . nirditam , nirditavān . acaḥ taḥ iti asya avakāśaḥ . prattam , avattam . iha ubhayam prāpnoti . nīttam , vīttam . acaḥ taḥ iti etat bhavati vipratiṣedhena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५१।२४-३५२।३ रो व्,२६१।६-१० अपः भि मासः छन्दसि । अपः भि इति अत्र मासः छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : मा अद्भिः इष्ट्वा इन्द्रः वृत्रहा । अत्यल्पम् इदम् उच्यते । स्ववस्स्वतवसोः मासः उषसः च तः इष्यते : स्ववद्भिः , स्वतवद्भिः , समुषद्भिः अजायथाः , मा अद्भिः इष्ट्वा इन्द्रः वृत्रहा ।

KA III,351.24-352.3 Ro V,261.6-10 apaḥ bhi māsaḥ chandasi . apaḥ bhi iti atra māsaḥ chandasi upasaṅkhyānam kartavyam : mā adbhiḥ iṣṭvā indraḥ vṛtrahā . atyalpam idam ucyate . svavassvatavasoḥ māsaḥ uṣasaḥ ca taḥ iṣyate : svavadbhiḥ , svatavadbhiḥ , samuṣadbhiḥ ajāyathāḥ , mā adbhiḥ iṣṭvā indraḥ vṛtrahā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५२।५-७ रो व्,२६१।१२-१४ इस्त्वम् सनि राधः हिंसायाम् । इस्त्वम् सनि राधः हिंसायाम् इति वक्तव्यम् । प्रतिरित्सति । हिंसायाम् इति किमर्थम् । आरिरात्सति ।

KA III,352.5-7 Ro V,261.12-14 istvam sani rādhaḥ hiṃsāyām . istvam sani rādhaḥ hiṃsāyām iti vaktavyam . pratiritsati . hiṃsāyām iti kimartham . ārirātsati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५२।९-१७ रो व्,२६२।१-९ ज्ञपेः ईत्त्वम् अनन्त्यस्य । ज्ञपेः ईत्त्वम् अनन्त्यस्य इति वक्तव्यम् । ज्ञीप्सति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । लोपः अन्त्यस्य बाधकः भविष्यति । अनवकाशाः विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशः च णिलोपः । कः अवकाशः । कारणा , हारणा । एवम् अपि ईत्त्वम् अन्त्यस्य लोपस्य बाधकम् स्यात् । अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति ईत्त्वम् अपि सावकाशम् । कः अवकाशः । अनन्त्यः । कथम् पुनः सति अन्त्ये अनन्त्यस्य ईत्त्वम् स्यात् । भवेत् यः अचा आङ्गम् विशेषयेत् तस्य अनन्त्यस्य न स्यात् । वयम् तु खलु अङेन अचम् विशेषयिष्यामः । अङ्गस्य अचः यत्रतत्रस्थस्य इति । एवम् अपि उभयोः सावकाशयोः परत्वात् ईत्त्वम् प्राप्नोति । तस्मात् अनन्त्यस्य इति वक्तव्यम् ।

KA III,352.9-17 Ro V,262.1-9 jñapeḥ īttvam anantyasya . jñapeḥ īttvam anantyasya iti vaktavyam . jñīpsati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . lopaḥ antyasya bādhakaḥ bhaviṣyati . anavakāśāḥ vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśaḥ ca ṇilopaḥ . kaḥ avakāśaḥ . kāraṇā , hāraṇā . evam api īttvam antyasya lopasya bādhakam syāt . anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti īttvam api sāvakāśam . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ . katham punaḥ sati antye anantyasya īttvam syāt . bhavet yaḥ acā āṅgam viśeṣayet tasya anantyasya na syāt . vayam tu khalu aṅena acam viśeṣayiṣyāmaḥ . aṅgasya acaḥ yatratatrasthasya iti . evam api ubhayoḥ sāvakāśayoḥ paratvāt īttvam prāpnoti . tasmāt anantyasya iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५२।१९-२० रो व्,२६२।११-१२ अभ्यासस्य अनचि । अभ्यासस्य इति यत् उच्यते तत् अनचि द्रष्टव्यम् । पतापतः , चराचरः , वदावदः ।

KA III,352.19-20 Ro V,262.11-12 abhyāsasya anaci . abhyāsasya iti yat ucyate tat anaci draṣṭavyam . patāpataḥ , carācaraḥ , vadāvadaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५३।२-२० रो व्,२६३।२-२६४।६ किम् अयम् षष्ठीसमासः : हलाम् आदिः हलादिः हलादिः शिष्यते इति । आहोस्वित् कर्मधारयः : हल् आदिः हलादिः हलादिः शिष्यते इति । कः च अत्र विशेषः । हलादिशेषे षष्ठीसमासः इति चेत् अजादिषु शेषप्रसङ्गः । हलादिशेषे षष्ठीसमासः इति चेत् अजादिषु शेषः प्राप्नोति । आनक्ष , आनक्षतुः , आनक्षुः । अस्तु तर्हि कर्मधारयः । कर्मधारयः इति चेत् आदिशेषनिमित्तत्वात् लोपस्य तदभावे लोपवचनम् । कर्मधारयः इति चेत् आदिशेषनिमित्तत्वात् लोपस्य तदभावे आद्यस्य हलः अभवे लोपः वक्तव्यः । आटतुः , आटुः । तस्मात् अनादिलोपः । तस्मात् अनादिः हल् लुप्यते इति वक्तव्यम् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । प्रतिविधास्यते हलादिशेषः इति । अयम् इदानीम् सः प्रतिविधानकालः । इदम् प्रतिविधीयते । इदम् प्रकृतम् अत्र लोपः अभ्यासस्य इति । ततः वक्ष्यामि । ह्रस्वः । ह्रस्वः भवति आदेशः । अभ्यासस्य लोपः इति अनुवर्तते । तत्र ह्रस्वभाविनाम् ह्रस्वः लोपभाविनाम् लोपः भविष्यति । ततः हलादिः शेषः च इति । अथ वा एवम् वक्ष्यामि । ह्रस्वः अहल् । ह्रस्वः भवति अभ्यासस्य इति । ततः अहल् । अहल् च भवति अभ्यासः । ततः आदिः शेषः । आदिः शेषः भवति अभ्यासस्य इति । अथ वा योगविभागः करिष्यते । ह्रस्वादेशः भवति अभ्यासस्य । ततः हल् । हल् च लुप्यते अभ्यासस्य । ततः आदिः शेषः । आदिः शेषः च भवति अभ्यासस्य ।

KA III,353.2-20 Ro V,263.2-264.6 kim ayam ṣaṣṭhīsamāsaḥ : halām ādiḥ halādiḥ halādiḥ śiṣyate iti . āhosvit karmadhārayaḥ : hal ādiḥ halādiḥ halādiḥ śiṣyate iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . halādiśeṣe ṣaṣṭhīsamāsaḥ iti cet ajādiṣu śeṣaprasaṅgaḥ . halādiśeṣe ṣaṣṭhīsamāsaḥ iti cet ajādiṣu śeṣaḥ prāpnoti . ānakṣa , ānakṣatuḥ , ānakṣuḥ . astu tarhi karmadhārayaḥ . karmadhārayaḥ iti cet ādiśeṣanimittatvāt lopasya tadabhāve lopavacanam . karmadhārayaḥ iti cet ādiśeṣanimittatvāt lopasya tadabhāve ādyasya halaḥ abhave lopaḥ vaktavyaḥ . āṭatuḥ , āṭuḥ . tasmāt anādilopaḥ . tasmāt anādiḥ hal lupyate iti vaktavyam . uktam vā . kim uktam . pratividhāsyate halādiśeṣaḥ iti . ayam idānīm saḥ pratividhānakālaḥ . idam pratividhīyate . idam prakṛtam atra lopaḥ abhyāsasya iti . tataḥ vakṣyāmi . hrasvaḥ . hrasvaḥ bhavati ādeśaḥ . abhyāsasya lopaḥ iti anuvartate . tatra hrasvabhāvinām hrasvaḥ lopabhāvinām lopaḥ bhaviṣyati . tataḥ halādiḥ śeṣaḥ ca iti . atha vā evam vakṣyāmi . hrasvaḥ ahal . hrasvaḥ bhavati abhyāsasya iti . tataḥ ahal . ahal ca bhavati abhyāsaḥ . tataḥ ādiḥ śeṣaḥ . ādiḥ śeṣaḥ bhavati abhyāsasya iti . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate . hrasvādeśaḥ bhavati abhyāsasya . tataḥ hal . hal ca lupyate abhyāsasya . tataḥ ādiḥ śeṣaḥ . ādiḥ śeṣaḥ ca bhavati abhyāsasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५३।२२-३५४।२० रो व्,२६४।८-२६६।१० शर्पूर्वशेषे खर्पूर्वग्रहणम् । शर्पूर्वशेषे खर्पूर्वग्रहणम् कर्तव्यम् । खर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते खरः लुप्यन्ते इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । उचिच्छिषति । व्युचिच्छिषति । तुकः श्रवणम् मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । चर्त्वे कृते तुक् न भविष्यति । असिद्धम् चर्त्वम् तस्य असिद्धत्वात् तुक् प्राप्नोति । सिद्धकाण्डे पठितम् अभ्यासजश्त्वचर्त्वम् एत्त्वतुकोः इति । एवम् अपि अन्तरङ्गत्वात् प्राप्नोति तस्मात् खर्पूर्वग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एत्त्वतुग्ग्रहणम् न करिष्यते । अभ्यासजश्त्वचर्त्वम् सिद्धम् इति एव । आदिशेषप्रसङ्गः तु । आदिशेषः तु प्राप्नोति । तिष्ठासति । ननु च अनादिशेषः आदिशेषम् बाधिष्यते । कथम् अन्यस्य उच्यमानम् अन्यस्य बाधकम् स्यात् । असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् । यदि आदिशेषः अपि भवति शर्पूर्ववचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । शर्पूर्ववचनम् किमर्थम् इति चेत् खयाम् लोपप्रतिषेधार्थम् । शर्पूर्ववचनम् किमर्थम् इति चेत् खयाम् लोपः मा भूत् इति । व्यपकर्षविज्ञानात् सिद्धम् । व्यपकर्षविज्ञानात् सिद्धम् एतत् । किम् इदम् व्यपकर्षविज्ञानात् इति । अपवादविज्ञानात् । अपवादत्वात् अत्र अनादिशेषः आदिशेषम् बाधिष्यते । ननु च उक्तम् कथम् अन्यस्य उच्यमानम् अन्यस्य बाधकम् स्यात् इति । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । यदि तत् न उच्येत किम् इह स्यात् । हलादिशेषः । हलादिशेषः चेत् न अप्राप्ते हलादिशेषे इदम् उच्यते तत् बाधकम् भविष्यति । यत् अपि उच्यते असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् इति सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति । तत् यथा । दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् बाधकम् भवति । एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे अनादिशेषः आदिशेषम् बाधिष्यते ।

KA III,353.22-354.20 Ro V,264.8-266.10 śarpūrvaśeṣe kharpūrvagrahaṇam . śarpūrvaśeṣe kharpūrvagrahaṇam kartavyam . kharpūrvāḥ khayaḥ śiṣyante kharaḥ lupyante iti vaktavyam . kim prayojanam . ucicchiṣati . vyucicchiṣati . tukaḥ śravaṇam mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . cartve kṛte tuk na bhaviṣyati . asiddham cartvam tasya asiddhatvāt tuk prāpnoti . siddhakāṇḍe paṭhitam abhyāsajaśtvacartvam ettvatukoḥ iti . evam api antaraṅgatvāt prāpnoti tasmāt kharpūrvagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . ettvatuggrahaṇam na kariṣyate . abhyāsajaśtvacartvam siddham iti eva . ādiśeṣaprasaṅgaḥ tu . ādiśeṣaḥ tu prāpnoti . tiṣṭhāsati . nanu ca anādiśeṣaḥ ādiśeṣam bādhiṣyate . katham anyasya ucyamānam anyasya bādhakam syāt . asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt . yadi ādiśeṣaḥ api bhavati śarpūrvavacanam idānīm kimartham syāt . śarpūrvavacanam kimartham iti cet khayām lopapratiṣedhārtham . śarpūrvavacanam kimartham iti cet khayām lopaḥ mā bhūt iti . vyapakarṣavijñānāt siddham . vyapakarṣavijñānāt siddham etat . kim idam vyapakarṣavijñānāt iti . apavādavijñānāt . apavādatvāt atra anādiśeṣaḥ ādiśeṣam bādhiṣyate . nanu ca uktam katham anyasya ucyamānam anyasya bādhakam syāt iti . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . yadi tat na ucyeta kim iha syāt . halādiśeṣaḥ . halādiśeṣaḥ cet na aprāpte halādiśeṣe idam ucyate tat bādhakam bhaviṣyati . yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti sati api sambhave bādhanam bhavati . tat yathā . dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti sati api sambhave dadhidānasya takradānam bādhakam bhavati . evam iha api sati api sambhave anādiśeṣaḥ ādiśeṣam bādhiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५४।२४-३५५।१६ रो व्,२६६।१४-२६७।१५ दाधर्ति इति किम् निपात्यते । धारयतेः श्लौ अभ्यासस्य दीर्घत्वम् णिलुक् च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वम् पर्णशुषिवत् णिलुक् भविष्यति । धृङः वा अभ्यासस्य दीर्घत्वम् परस्मैपदम् च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वम् युध्यतिवत् परस्मैपदम् भविष्यति । दर्धर्ति इति किम् निपात्यते । धारयतेः श्लौ अभ्यासस्य रुक् णिलुक् च । अनिपात्यम् । देवाअदुह्रवद्रुट् पर्णश्रुषिवत् णिलुक् भविष्यति । धृङः वा अभ्यासस्य रुक् परस्मैपदम् च । अनिपात्यम् । देवाअदुह्रवत् रुड्युध्यतिवत् परस्मैपदम् च भविष्यति । बोभूतु इति किम् निपात्यते । भवतेः यङ्लुगन्तस्य अगुणत्वम् निपात्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धम् अत्र अगुणत्वम् भूसुवोः तिङि इति । एवम् तर्हि नियमार्थम् भविष्यति । अत्र एव यङ्लुगन्तस्य गुणः न भवति न अन्यत्र इति । क्व मा भूत् । बोभवीति इति । तेतिक्ते इति किम् निपात्यते । तिजेः यङ्लुगन्तस्य आत्मनेपदम् निपात्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धम् अत्र आत्मनेपदम् अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् इति । नियमार्थम् तर्हि भविष्यति । अत्र एव यङ्लुगन्तस्य आत्मनेपदम् भवति न अन्यत्र इति । क्व मा भूत् । बेभिदि इति चेच्छिदि इति ।

KA III,354.24-355.16 Ro V,266.14-267.15 dādharti iti kim nipātyate . dhārayateḥ ślau abhyāsasya dīrghatvam ṇiluk ca . anipātyam . tūtujānavadabhyāsasya dīrghatvam parṇaśuṣivat ṇiluk bhaviṣyati . dhṛṅaḥ vā abhyāsasya dīrghatvam parasmaipadam ca . anipātyam . tūtujānavadabhyāsasya dīrghatvam yudhyativat parasmaipadam bhaviṣyati . dardharti iti kim nipātyate . dhārayateḥ ślau abhyāsasya ruk ṇiluk ca . anipātyam . devāaduhravadruṭ parṇaśruṣivat ṇiluk bhaviṣyati . dhṛṅaḥ vā abhyāsasya ruk parasmaipadam ca . anipātyam . devāaduhravat ruḍyudhyativat parasmaipadam ca bhaviṣyati . bobhūtu iti kim nipātyate . bhavateḥ yaṅlugantasya aguṇatvam nipātyate . na etat asti prayojanam . siddham atra aguṇatvam bhūsuvoḥ tiṅi iti . evam tarhi niyamārtham bhaviṣyati . atra eva yaṅlugantasya guṇaḥ na bhavati na anyatra iti . kva mā bhūt . bobhavīti iti . tetikte iti kim nipātyate . tijeḥ yaṅlugantasya ātmanepadam nipātyate . na etat asti prayojanam . siddham atra ātmanepadam anudāttaṅitaḥ ātmanepadam iti . niyamārtham tarhi bhaviṣyati . atra eva yaṅlugantasya ātmanepadam bhavati na anyatra iti . kva mā bhūt . bebhidi iti cecchidi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५५।१८-३५६।५ रो व्,२६८।२-२६९।२ किमर्थम् स्वपेः अभ्यासस्य सम्प्रसारणम् उच्यते यदा सर्वेषु अभ्यासस्थानेषु स्वपेः सम्प्रसारणम् उक्तम् । स्वापिग्रहणम् व्यपेतार्थम् । स्वापिग्रहणम् क्रियते व्यपेतार्थम् । व्यपेतार्थः अयम् आरम्भः । सुष्वापयिषति इति । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र क्यजन्ते अतिप्रसङ्गः । तत्र क्यजन्ते अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । स्वापकम् इच्छति स्वापकीयति स्वापकीयतेः सन् सिस्वापकीयिषति इति । सिद्धम् तु णिग्रहणात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । णिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । निर्देशात् एव हि व्यक्तम् ण्यन्तस्य ग्रहणम् इति । न अत्र निर्देशः प्रमाणम् शक्यम् कर्तुम् । यथा हि निर्देशः तथा इह अपि प्रसज्येत । स्वापम् करोति स्वापयति स्वापयतेः सन् सिस्वापयिषति इति । तस्मात् णिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA III,355.18-356.5 Ro V,268.2-269.2 kimartham svapeḥ abhyāsasya samprasāraṇam ucyate yadā sarveṣu abhyāsasthāneṣu svapeḥ samprasāraṇam uktam . svāpigrahaṇam vyapetārtham . svāpigrahaṇam kriyate vyapetārtham . vyapetārthaḥ ayam ārambhaḥ . suṣvāpayiṣati iti . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra kyajante atiprasaṅgaḥ . tatra kyajante atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . svāpakam icchati svāpakīyati svāpakīyateḥ san sisvāpakīyiṣati iti . siddham tu ṇigrahaṇāt . siddham etat . katham . ṇigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . nirdeśāt eva hi vyaktam ṇyantasya grahaṇam iti . na atra nirdeśaḥ pramāṇam śakyam kartum . yathā hi nirdeśaḥ tathā iha api prasajyeta . svāpam karoti svāpayati svāpayateḥ san sisvāpayiṣati iti . tasmāt ṇigrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५६।७-११ रो व्,२६९।४-८ त्रिग्रहणानर्थक्यम् गणान्तत्वात् । त्रिग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । गणान्तत्वात् । त्रयः एव निजादयः । उत्तरार्थम् तु । उत्तरार्थम् तर्हि त्रिग्रहणम् कर्तव्यम् । भृञाम् इत् त्रयाणाम् यथा स्यात् । इह मा भूत् । जहाति ।

KA III,356.7-11 Ro V,269.4-8 trigrahaṇānarthakyam gaṇāntatvāt . trigrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . gaṇāntatvāt . trayaḥ eva nijādayaḥ . uttarārtham tu . uttarārtham tarhi trigrahaṇam kartavyam . bhṛñām it trayāṇām yathā syāt . iha mā bhūt . jahāti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५६।१३-१५ रो व्,२६९।१०-२७०।३ अर्तिग्रहणम् किमर्थम् न बहुलम् छन्दसि इति एव सिद्धम् । न हि अन्तरेण छन्दः अर्तेः श्लुः लभ्यः । एवम् तर्हि सिद्धे यत् अर्तिग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भाषायाम् श्लुः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । इयर्ति इति एतत् सिद्धम् भवति ।

KA III,356.13-15 Ro V,269.10-270.3 artigrahaṇam kimartham na bahulam chandasi iti eva siddham . na hi antareṇa chandaḥ arteḥ śluḥ labhyaḥ . evam tarhi siddhe yat artigrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhāṣāyām śluḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . iyarti iti etat siddham bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५६।१७-३५७।१९ रो व्,२७०।५-२७२।२ ऐचोः यङि दीर्घप्रसङ्गः ह्रस्वात् हि परम् दीर्घत्वम् । ऐचोः यङि दीर्घत्वम् प्राप्नोति । डोढौक्यते , तोत्रौक्यते इति । ननु च ह्रस्वत्वे कृते दीर्घत्वम् न भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । ह्रस्वात् हि परम् दीर्घत्वम् । ह्रस्वत्वम् क्रियताम् दीर्घत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् दीर्घत्वेन भवितव्यम् । न वा अभ्यासविकारेषु अपवादस्य उत्सर्गाबाधकत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अभ्यासविकारेषु अपवादस्य उत्सर्गाबाधकत्वात् । अभ्यासविकारेषु अपवादाः उत्सर्गान् न बाधन्ते इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् । अचीकरत् , अजीहरत् । सन्वद्भावम् अपवादत्वात् दीर्घत्वम् न बाधते । मान्प्रभृतीनाम् दीर्घत्वम् इत्त्वस्य । मान्प्रभृतीनाम् दीर्घत्वम् अपवादत्वात् इत्त्वम् न बाधते । गणेः ईत्वम् हलादिशेषस्य । गणेः ईत्वम् अपवादत्वात् हलादिशेषम् न बाधते । इदम् अयुक्तम् वर्तते । किम् अत्र अयुक्तम् । ऐचोः यङि दीर्घप्रसङ्गः ह्रस्वात् हि परम् दीर्घत्वम् इति उक्त्वा ततः उच्यते न वा अभ्यासविकारेषु अपवादस्य उत्सर्गाबाधकत्वात् इति । तस्याः च परिभाषायाः प्रयोजनानि नाम उच्यन्ते प्रयोजनम् सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् मान्प्रभृतीनाम् दीर्घत्वम् इत्त्वस्य गणेः ईत्वम् हलादिशेषस्य इति च । न च सन्वद्भावम् अपवादत्वात् दीर्घत्वम् बाधते । किम् तर्हि परत्वात् । न खलु अपि मान्प्रभृतीनाम् दीर्घत्वम् अपवादत्वात् दीर्घत्वम् बाधते । किम् तर्हि अन्तरङ्गत्वात् । न खलु अपि गणेः ईत्त्वम् अपवादत्वात् हलादिशेषम् बाधते । किम् तर्हि अनवकाशत्वात् । एवम् तर्हि इयम् परिभाषा कर्तव्या अभ्यासविकारेषु बाधकाः न बाधन्ते इति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् अकितः इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

KA III,356.17-357.19 Ro V,270.5-272.2 aicoḥ yaṅi dīrghaprasaṅgaḥ hrasvāt hi param dīrghatvam . aicoḥ yaṅi dīrghatvam prāpnoti . ḍoḍhaukyate , totraukyate iti . nanu ca hrasvatve kṛte dīrghatvam na bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . hrasvāt hi param dīrghatvam . hrasvatvam kriyatām dīrghatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt dīrghatvena bhavitavyam . na vā abhyāsavikāreṣu apavādasya utsargābādhakatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . abhyāsavikāreṣu apavādasya utsargābādhakatvāt . abhyāsavikāreṣu apavādāḥ utsargān na bādhante iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam sanvadbhāvasya dīrghatvam . acīkarat , ajīharat . sanvadbhāvam apavādatvāt dīrghatvam na bādhate . mānprabhṛtīnām dīrghatvam ittvasya . mānprabhṛtīnām dīrghatvam apavādatvāt ittvam na bādhate . gaṇeḥ ītvam halādiśeṣasya . gaṇeḥ ītvam apavādatvāt halādiśeṣam na bādhate . idam ayuktam vartate . kim atra ayuktam . aicoḥ yaṅi dīrghaprasaṅgaḥ hrasvāt hi param dīrghatvam iti uktvā tataḥ ucyate na vā abhyāsavikāreṣu apavādasya utsargābādhakatvāt iti . tasyāḥ ca paribhāṣāyāḥ prayojanāni nāma ucyante prayojanam sanvadbhāvasya dīrghatvam mānprabhṛtīnām dīrghatvam ittvasya gaṇeḥ ītvam halādiśeṣasya iti ca . na ca sanvadbhāvam apavādatvāt dīrghatvam bādhate . kim tarhi paratvāt . na khalu api mānprabhṛtīnām dīrghatvam apavādatvāt dīrghatvam bādhate . kim tarhi antaraṅgatvāt . na khalu api gaṇeḥ īttvam apavādatvāt halādiśeṣam bādhate . kim tarhi anavakāśatvāt . evam tarhi iyam paribhāṣā kartavyā abhyāsavikāreṣu bādhakāḥ na bādhante iti . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam akitaḥ iti pratiṣedham śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५७।२१-३५८।१८ रो व्,२७२।४-२७४।२ अकितः इति किमर्थम् । यंयम्यते , रंरम्यते । अकितः इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति यंयम्यते , रंरम्यते इति । नुकि कृते अनजन्तत्वात् । अतः उत्तरम् पठति । अकिद्वचनम् अन्यत्र किदन्तस्य अलः अन्त्यनिवृत्त्यर्थम् । अकिद्वचनम् क्रियते ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यम् । एतत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र किदन्तस्य अभ्यासस्य अलोन्त्यविधिः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनम् ह्रस्वत्वात्त्वेत्त्वगुणेषु । ह्रस्वत्वम् । अवचच्छतुः , अवचच्छुः । अत्त्वम् । चच्छृदतुः , चच्छृदुः । इत्त्वम् । चिच्छादयिषति , चिच्छर्दयिषति । गुणः । चेच्छिद्यते , चोच्छुष्यते । तुकि कृते अनन्त्यत्वात् एते विधयः न प्राप्नुवन्ति । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेन अपि एतानि सिद्धानि । तुक् क्रियताम् एते विधयः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् एते विधयः इति । तदन्ताग्रहणात् वा । अथ वा न एवम् विज्ञायते अभ्यासस्य अजन्तस्य ऋकारान्तस्य अकारान्तस्य इगन्तस्य इति । कथम् तर्हि । अभ्यासे यः अच् अभ्यासे यः ऋकारः अभ्यासे यः अकारः अभ्यासे यः इच् इति । एवम् च कृत्वा दीर्घत्वम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति । किम् अपवादः नुक् दीर्घत्वस्य इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अकितः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा अभ्यासविकारेषु बाधकाः न बाधन्ते इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । ऐचोः यङि दीर्घप्रसङ्गः ह्रस्वात् हि परम् दीर्घत्वम् इति उक्तम् सः न दोषः भवति ।

KA III,357.21-358.18 Ro V,272.4-274.2 akitaḥ iti kimartham . yaṃyamyate , raṃramyate . akitaḥ iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati yaṃyamyate , raṃramyate iti . nuki kṛte anajantatvāt . ataḥ uttaram paṭhati . akidvacanam anyatra kidantasya alaḥ antyanivṛttyartham . akidvacanam kriyate jñāpakārtham . kim jñāpyam . etat jñāpayati ācāryaḥ anyatra kidantasya abhyāsasya alontyavidhiḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . prayojanam hrasvatvāttvettvaguṇeṣu . hrasvatvam . avacacchatuḥ , avacacchuḥ . attvam . cacchṛdatuḥ , cacchṛduḥ . ittvam . cicchādayiṣati , cicchardayiṣati . guṇaḥ . cecchidyate , cocchuṣyate . tuki kṛte anantyatvāt ete vidhayaḥ na prāpnuvanti . vipratiṣedhāt siddham . na etāni santi prayojanāni . vipratiṣedhena api etāni siddhāni . tuk kriyatām ete vidhayaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt ete vidhayaḥ iti . tadantāgrahaṇāt vā . atha vā na evam vijñāyate abhyāsasya ajantasya ṛkārāntasya akārāntasya igantasya iti . katham tarhi . abhyāse yaḥ ac abhyāse yaḥ ṛkāraḥ abhyāse yaḥ akāraḥ abhyāse yaḥ ic iti . evam ca kṛtvā dīrghatvam prāpnoti . evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati . kim apavādaḥ nuk dīrghatvasya iti . evam tarhi siddhe sati yat akitaḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati eṣā paribhāṣā abhyāsavikāreṣu bādhakāḥ na bādhante iti . kim etasya jñāpane prayojanam . aicoḥ yaṅi dīrghaprasaṅgaḥ hrasvāt hi param dīrghatvam iti uktam saḥ na doṣaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५८।२०-३५९।२ रो व्,२७४।४-१० नुकि यंयम्यते , रंरम्यते इति रूपासिद्धिः । नुकि सति यंयम्यते , रंरम्यते इति रूपम् न सिध्यति । अनुस्वारागमवचनात् सिद्धम् । अनुस्वारागमः वक्तव्यः । एवम् अपि इदम् एव रूपम् स्यात् यंय्यम्यते , इदम् न स्यात् यंयम्यते । पदान्तवत् च । पदान्तात् च इति वक्तव्यम् । वा पदान्तस्य इति ।

KA III,358.20-359.2 Ro V,274.4-10 nuki yaṃyamyate , raṃramyate iti rūpāsiddhiḥ . nuki sati yaṃyamyate , raṃramyate iti rūpam na sidhyati . anusvārāgamavacanāt siddham . anusvārāgamaḥ vaktavyaḥ . evam api idam eva rūpam syāt yaṃyyamyate , idam na syāt yaṃyamyate . padāntavat ca . padāntāt ca iti vaktavyam . vā padāntasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५९।४-६ रो व्,२७४।१२-१४ रीक् ऋत्वतः संयोगार्थम् । रीक् ऋत्वतः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । संयोगार्थम् । संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति । वरीवृश्च्यते , परीपृच्छ्यते , बरीभृज्ज्यते ।

KA III,359.4-6 Ro V,274.12-14 rīk ṛtvataḥ saṃyogārtham . rīk ṛtvataḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . saṃyogārtham . saṃyogāntāḥ prayojayanti . varīvṛścyate , parīpṛcchyate , barībhṛjjyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५९।८-९ रो व्,२७५।२-४ मर्मृज्यते , मर्मृज्यमानासः इति च उपसङ्ख्यानम् । मर्मृज्यते , मर्मृज्यमानासः इति च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । मर्मृज्यते , मर्मृज्यमानासः ।

KA III,359.8-9 Ro V,275.2-4 marmṛjyate , marmṛjyamānāsaḥ iti ca upasaṅkhyānam . marmṛjyate , marmṛjyamānāsaḥ iti ca upasaṅkhyānam kartavyam . marmṛjyate , marmṛjyamānāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५९।११-१७ रो व्,२७५।६-१२ किम् इदम् ऋकारग्रहणम् अङ्गविशेषणम् । ऋकारान्तस्य अङ्गस्य इति । आहोस्वित् अभ्यासविशेषणम् । ऋकारान्तस्य अभ्यासस्य इति । अङ्गविशेषणम् इति आह । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् तपरकरणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि कः चित् अभ्यासे दीर्घः अस्ति यदर्थम् तपरकरणम् क्रियेत । अथ अङ्गविशेषणे ऋकारग्रहणे सति तपरकरणे किम् प्रयोजनम् । इह मा भूत् । चाकीर्ति , चाकीर्तः , चाकिरति । किरतिम् चर्करीतान्तम् पचति इति अत्र यः नयेत् , प्राप्तिज्ञम् तम् अहम् मन्ये प्रारब्धः तेन सङ्ग्रहः ।

KA III,359.11-17 Ro V,275.6-12 kim idam ṛkāragrahaṇam aṅgaviśeṣaṇam . ṛkārāntasya aṅgasya iti . āhosvit abhyāsaviśeṣaṇam . ṛkārāntasya abhyāsasya iti . aṅgaviśeṣaṇam iti āha . katham jñāyate . yat ayam taparakaraṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi kaḥ cit abhyāse dīrghaḥ asti yadartham taparakaraṇam kriyeta . atha aṅgaviśeṣaṇe ṛkāragrahaṇe sati taparakaraṇe kim prayojanam . iha mā bhūt . cākīrti , cākīrtaḥ , cākirati . kiratim carkarītāntam pacati iti atra yaḥ nayet , prāptijñam tam aham manye prārabdhaḥ tena saṅgrahaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३५९।१९-३६०।२४ रो व्,२७६।१-२७८।३ इह कस्मात् न भवति । अजजागरत् । लघुनि चङ्परे इति उच्यते व्यवहितम् च अत्र लघु चङ्परम् । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । अचीकरत् , अजीहरत् । वचनात् भविष्यति । इह अपि वचनात् प्राप्नोति । अजजागरत् । येन न अव्यवधानम् तेन व्यवहिते अपि वचनप्रामाण्यात् । केन च न अव्यवधानम् । वर्णेन । एतेन पुनः सङ्घातेन व्यवधानम् भवति न भवति च । एवम् अपि अचिक्षणत् अत्र न प्राप्नोति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एवञ्जातीयकानाम् इत्त्वम् इति यत् अयम् अत्स्मृदॄत्वरप्रथम्रदस्तॄस्पशाम् इति इत्त्वबाधनार्थम् अत्त्वम् शास्ति । सन्वद्भावदीर्घत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानम् । सन्वद्भावदीर्घत्वे णेः णिचि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : वादितवन्तम् प्रयोजितवान् , अवीवदत् वीणाम् परिवादकेन । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । णिचा व्यवहितत्वात् । लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः दीर्घविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति । एवम् अपि अनग्लोपः इति प्रतिषेधम् प्राप्नोति । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् वृद्धिः । नित्यः लोपः । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अपि । लोपः अपि अनित्यः । अन्यस्य कृतायाम् वृद्धौ प्राप्नोति अकृतायाम् अन्यस्य शब्दान्तस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् वृद्धिः । वृद्धौ कृतायाम् लोपः तत् न अग्लोपि अङ्गम् भवति । मीमादीनाम् तु लोपप्रसङ्गः । मीमादीनाम् तु लोपः प्राप्नोति । अमीमपत् । सिद्धम् तु रूपातिदेशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । रूपातिदेशः अयम् । सनि यादृशम् अभ्यासरूपम् तत् सन्वद्भावेन अतिदिश्यते न च मीमादीनाम् सनि अभ्यासरूपम् अस्ति । अङ्गान्यत्वात् वा सिद्धम् । अथ वा ण्यन्तम् एतत् अङ्गम् अन्यत् । लोपे कृते न अङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावात् अङ्गम् अन्यत् । कथम् अजिज्ञपत् । अत्र सनि अपि ण्यन्तस्य एव उपादानम् आप्ज्ञप्यृधाम् ईत् इति । अत्र अङ्गान्यत्वाभावात् अभ्यासलोपः स्यात् । तस्मात् पूर्वः एव परिहारः सिद्धम् तु रूपातिदेशात् इति ।

KA III,359.19-360.24 Ro V,276.1-278.3 iha kasmāt na bhavati . ajajāgarat . laghuni caṅpare iti ucyate vyavahitam ca atra laghu caṅparam . iha api tarhi na prāpnoti . acīkarat , ajīharat . vacanāt bhaviṣyati . iha api vacanāt prāpnoti . ajajāgarat . yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt . kena ca na avyavadhānam . varṇena . etena punaḥ saṅghātena vyavadhānam bhavati na bhavati ca . evam api acikṣaṇat atra na prāpnoti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati evañjātīyakānām ittvam iti yat ayam atsmṛdṝtvaraprathamradastṝspaśām iti ittvabādhanārtham attvam śāsti . sanvadbhāvadīrghatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānam . sanvadbhāvadīrghatve ṇeḥ ṇici upasaṅkhyānam kartavyam : vāditavantam prayojitavān , avīvadat vīṇām parivādakena . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ṇicā vyavahitatvāt . lope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ dīrghavidhim prati na sthānivat iti . evam api anaglopaḥ iti pratiṣedham prāpnoti . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopi aṅgam bhavati . evam tarhi idam iha sampradhāryam . vṛddhiḥ kriyatām lopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt vṛddhiḥ . nityaḥ lopaḥ . kṛtāyām api vṛddhau prāpnoti akṛtāyām api . lopaḥ api anityaḥ . anyasya kṛtāyām vṛddhau prāpnoti akṛtāyām anyasya śabdāntasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt vṛddhiḥ . vṛddhau kṛtāyām lopaḥ tat na aglopi aṅgam bhavati . mīmādīnām tu lopaprasaṅgaḥ . mīmādīnām tu lopaḥ prāpnoti . amīmapat . siddham tu rūpātideśāt . siddham etat . katham . rūpātideśaḥ ayam . sani yādṛśam abhyāsarūpam tat sanvadbhāvena atidiśyate na ca mīmādīnām sani abhyāsarūpam asti . aṅgānyatvāt vā siddham . atha vā ṇyantam etat aṅgam anyat . lope kṛte na aṅgānyatvam . sthānivadbhāvāt aṅgam anyat . katham ajijñapat . atra sani api ṇyantasya eva upādānam āpjñapyṛdhām īt iti . atra aṅgānyatvābhāvāt abhyāsalopaḥ syāt . tasmāt pūrvaḥ eva parihāraḥ siddham tu rūpātideśāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.