क्अ इइइ,३८९।७-१५ रो व्,३६४-३६५ स्वरितग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अनुदात्ते परतः पदादौ वा उदात्तः इति एव सिद्धम् । केन इदानीम् स्वरितः भविष्यति । गाङ्गे अनूपे इति । आन्तर्यतः उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः स्वरितः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् तेन वर्ज्यमानता मा भूत् । अथ क्रियमाणे अपि स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितः तेन वर्ज्यमानता कस्मात् न भवति । कन्या अनूपे इति । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति एवम् न भविष्यति । यथा एव तर्हि क्रियमाणे स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितः तेन वर्ज्यमानता न भवति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति । तस्मात् न अर्थः स्वरितग्रहणेन । बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् ।
KA III,389.7-15 Ro V,364-365 svaritagrahaṇam śakyam akartum . katham . anudātte parataḥ padādau vā udāttaḥ iti eva siddham . kena idānīm svaritaḥ bhaviṣyati . gāṅge anūpe iti . āntaryataḥ udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ svaritaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam tena varjyamānatā mā bhūt . atha kriyamāṇe api svaritagrahaṇe yaḥ siddhaḥ svaritaḥ tena varjyamānatā kasmāt na bhavati . kanyā anūpe iti . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti evam na bhaviṣyati . yathā eva tarhi kriyamāṇe svaritagrahaṇe yaḥ siddhaḥ svaritaḥ tena varjyamānatā na bhavati evam akriyamāṇe api na bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ svaritagrahaṇena . bahiraṅgalakṣaṇatvāt siddham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८९।१६-३९४।४ रो व्,३६५-३७५ एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः । एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः सिद्धः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । अयवायावेकादेशशतृस्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थम् । अय् । वृक्षे इदम् प्लक्षे इदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः अयादेशः यथा स्यात् । अवादेशः न अस्ति । आय् । कुमार्यै इदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः आयादेशः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एकादेशे कृते उदात्तयणोहल्पूर्वात् इति उदात्तत्वम् भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । उदात्तत्वम् क्रियताम् एकादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् उदात्तत्वम् । नित्यः एकादेशः । कृते अपि उदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । एकादेशः अपि अनित्यः । अन्यथास्वरस्य कृते उदात्तत्वे प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि एकादेशः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य एकादेशः पदस्य उदात्तत्वम् । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आट् क्रियताम् उदात्तत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आडागमः । नित्यम् उदात्तत्वम् । कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । आट् अपि नित्यः । कृते अपि उदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः आट् । अन्यथास्वरस्य कृते उदात्तत्वे प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उदात्तत्वम् अपि अनित्यम् । अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते प्राप्नोति शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आडागमः आटि कृते अन्तरङ्गः एकादेशः । आव् । वृक्षविदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः आवादेशः यथा स्यात् । एकादेशस्वर । गाङ्गे अनूपे इति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् स्वरितोवानुदात्तेपदादौ इति एतत् यथा स्यात् । शतृस्वर । तुदति नुदति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् शतुः अनुमः नद्यजादिः अन्तोदात्तात् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धः एकादेशस्वरः शतृस्वरः इति यत् अयम् अनुमः इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अन्तरेण उदात्तानुदात्तोः एकादेशम् शत्रन्तम् सनुम्कम् अन्तोदात्तम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति यन्ती वन्ती । एतत् अपि निघाते कृते न अन्तरेण उदात्तानुदात्तयोः एकादेशम् शत्रन्तम् सनुम्कम् अन्तोदात्तम् अस्ति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । निघातः क्रियताम् एकादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् निघातः । नित्यः एकादेशः । कृते अपि निघाते प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । एकादेशः अपि अनित्यः । अन्यथास्वरस्य कृते निघाते प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते निघाते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि एकादेशः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य एकादेशः पदस्य निघातः । निघातः अपि अन्तरङ्गः । कथम् । उक्तम् एतत् पदग्रहणम् परिमाणार्थम् इति । उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् निघातः निघाते कृते एतत् अपि न अन्तरेण उदात्तानुदात्तयोः एकादेशम् अन्तोदात्तम् भवति । शतृस्वर । एकानुदात्त । तुदन्ति लिखन्ति। उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् तेन वर्ज्यमानता यथा स्यात् । सर्वानुदात्त । ब्राह्मणाः तुदन्ति । ब्राह्मणाः लिखन्ति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । तिङतिङः इति निघातः यथा स्यात् । किम् उच्यते अन्तरङ्गः इति । यः हि बहिरङ्गः असिद्धः एव असौ भवति । प्रपचतिति । सोमसुत् पचतिति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । सर्वत्र एव नुम्प्रतिषेधः ज्ञापकः सिद्धः एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः इति । संयोगान्तलोपः रोः उत्त्वे हरिवः मेदिनम् त्वा । संयोगान्तलोपः रोः उत्त्वे सिद्धः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । हरिवः मेदिनम् त्वा । संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् हशि इति उत्त्वम् न प्राप्नोति । प्लुतिः च । प्लुतिः च उत्त्वे सिद्धा वक्तव्या । सुस्रोत३ अत्र नु असि इति अत्र प्लुतेः असिद्धत्वात् अतः अति इति उत्त्वम् प्राप्नोति । अप्लुतात् अप्लुते इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । न एतत् अस्ति
KA III,389.16-394.4 Ro V,365-375 ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ . ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ siddhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ayavāyāvekādeśaśatṛsvaraikānanudāttasarvānudāttārtham . ay . vṛkṣe idam plakṣe idam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ ayādeśaḥ yathā syāt . avādeśaḥ na asti . āy . kumāryai idam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ āyādeśaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . ekādeśe kṛte udāttayaṇohalpūrvāt iti udāttatvam bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . udāttatvam kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt udāttatvam . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛte api udāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . ekādeśaḥ api anityaḥ . anyathāsvarasya kṛte udāttatve prāpnoti anyathāsvarasya akṛte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya ekādeśaḥ padasya udāttatvam . evam tarhi idam iha sampradhāryam . āṭ kriyatām udāttatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt āḍāgamaḥ . nityam udāttatvam . kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . āṭ api nityaḥ . kṛte api udāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ āṭ . anyathāsvarasya kṛte udāttatve prāpnoti anyathāsvarasya akṛte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . udāttatvam api anityam . anyasya kṛte āṭi prāpnoti anyasya akṛte prāpnoti śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt āḍāgamaḥ āṭi kṛte antaraṅgaḥ ekādeśaḥ . āv . vṛkṣavidam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ āvādeśaḥ yathā syāt . ekādeśasvara . gāṅge anūpe iti . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam svaritovānudāttepadādau iti etat yathā syāt . śatṛsvara . tudati nudati . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam śatuḥ anumaḥ nadyajādiḥ antodāttāt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati siddhaḥ ekādeśasvaraḥ śatṛsvaraḥ iti yat ayam anumaḥ iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi antareṇa udāttānudāttoḥ ekādeśam śatrantam sanumkam antodāttam asti . nanu ca idam asti yantī vantī . etat api nighāte kṛte na antareṇa udāttānudāttayoḥ ekādeśam śatrantam sanumkam antodāttam asti . idam iha sampradhāryam . nighātaḥ kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt nighātaḥ . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛte api nighāte prāpnoti akṛte api prāpnoti . ekādeśaḥ api anityaḥ . anyathāsvarasya kṛte nighāte prāpnoti anyathāsvarasya akṛte nighāte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya ekādeśaḥ padasya nighātaḥ . nighātaḥ api antaraṅgaḥ . katham . uktam etat padagrahaṇam parimāṇārtham iti . ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt nighātaḥ nighāte kṛte etat api na antareṇa udāttānudāttayoḥ ekādeśam antodāttam bhavati . śatṛsvara . ekānudātta . tudanti likhanti. udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam tena varjyamānatā yathā syāt . sarvānudātta . brāhmaṇāḥ tudanti . brāhmaṇāḥ likhanti . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam . kim prayojanam . tiṅatiṅaḥ iti nighātaḥ yathā syāt . kim ucyate antaraṅgaḥ iti . yaḥ hi bahiraṅgaḥ asiddhaḥ eva asau bhavati . prapacatiti . somasut pacatiti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . sarvatra eva numpratiṣedhaḥ jñāpakaḥ siddhaḥ ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ iti . saṃyogāntalopaḥ roḥ uttve harivaḥ medinam tvā . saṃyogāntalopaḥ roḥ uttve siddhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . harivaḥ medinam tvā . saṃyogāntalopasya asiddhatvāt haśi iti uttvam na prāpnoti . plutiḥ ca . plutiḥ ca uttve siddhā vaktavyā . susrota3 atra nu asi iti atra pluteḥ asiddhatvāt ataḥ ati iti uttvam prāpnoti . aplutāt aplute iti etat na vaktavyam bhavati . na etat asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.