क्अ इइइ,३८५।१-२१ रो व्,३५४-३५६ या इयम् सपादसप्ताध्यायी अनुक्रान्ता एतस्याम् अयम् पादोनः अध्यायः असिद्धः वेदितव्यः । यदि सपादायाम् सप्ताध्याय्याम् अयम् पादोनः अध्यायः असिद्धः इति उच्यते यः इह सप्तमीनिर्देशाः पञ्चमीनिर्देशाः च उच्यन्ते षष्ठीनिर्देशाः च उच्यन्ते ते अपि असिद्धाः स्यूः । तत्र कः दोषः । झलोझलि ह्रस्वादङ्गात् संयोगान्तस्यलोपः इति एतेषाम् निर्देशानाम् असिद्धत्वात् तस्मिन्नितिनिर्देष्टेपूर्वस्य तस्मादित्युत्तरस्य षष्ठीस्थानेयोगा इति एताः परिभाषाः न प्रकल्पेरन् । न एषः दोषः । यदि अपि इदम् तत्र असिद्धम् तत् तु इह सिद्धम् । कथम् । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । झलोझलि । ह्रस्वादङ्गात् । संयोगान्तस्यलोपः । उपस्थितम् इदम् भवति तस्मिन्नितिनिर्दिष्टेपूर्वस्य तस्मादित्युत्तरस्य षष्ठीस्थानेयोगा इति । यदि कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् इति उच्यते इयम् अपि परिभाषा अस्ति विप्रतिषेधे परम् इति सा अपि इह उपतिष्ठेत । तत्र कः दोषः । विस्फोर्यम् अवगोर्यम् इति गुणात् दीर्घत्वम् स्यात् विप्रतिषेधेन । अतः उत्तरम् पठति । पूर्वत्रासिद्धे न अस्ति विप्रतिषेधः अभावात् उत्तरस्य । पूर्वत्रासिद्धे न अस्ति विप्रतिषेधः । किम् कारणम् । अभावात् उत्तरस्य । द्वयोः हि सावकाशयोः समवस्थितयोः विप्रतिषेधः भवति न च पूर्वत्रासिद्धे परम् पूर्वम् प्रति भवति । यदि एवम् दोग्धा दोग्धुम् घत्वस्य असिद्धत्वात् ढत्वम् प्राप्नोति काष्ठतट् कूटतट् संयोगादिलोप्स्य असिद्धत्वात् संयोगान्तलोपः प्राप्नोति । अपवादः वचनप्रामाण्यात् । अनवकाशौ एतौ वचनप्रामाण्यात् भविष्यतः । तस्मात् कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् इति न दोषः ।
KA III,385.1-21 Ro V,354-356 yā iyam sapādasaptādhyāyī anukrāntā etasyām ayam pādonaḥ adhyāyaḥ asiddhaḥ veditavyaḥ . yadi sapādāyām saptādhyāyyām ayam pādonaḥ adhyāyaḥ asiddhaḥ iti ucyate yaḥ iha saptamīnirdeśāḥ pañcamīnirdeśāḥ ca ucyante ṣaṣṭhīnirdeśāḥ ca ucyante te api asiddhāḥ syūḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . jhalojhali hrasvādaṅgāt saṃyogāntasyalopaḥ iti eteṣām nirdeśānām asiddhatvāt tasminnitinirdeṣṭepūrvasya tasmādityuttarasya ṣaṣṭhīsthāneyogā iti etāḥ paribhāṣāḥ na prakalperan . na eṣaḥ doṣaḥ . yadi api idam tatra asiddham tat tu iha siddham . katham . kāryakālam sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . jhalojhali . hrasvādaṅgāt . saṃyogāntasyalopaḥ . upasthitam idam bhavati tasminnitinirdiṣṭepūrvasya tasmādityuttarasya ṣaṣṭhīsthāneyogā iti . yadi kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti ucyate iyam api paribhāṣā asti vipratiṣedhe param iti sā api iha upatiṣṭheta . tatra kaḥ doṣaḥ . visphoryam avagoryam iti guṇāt dīrghatvam syāt vipratiṣedhena . ataḥ uttaram paṭhati . pūrvatrāsiddhe na asti vipratiṣedhaḥ abhāvāt uttarasya . pūrvatrāsiddhe na asti vipratiṣedhaḥ . kim kāraṇam . abhāvāt uttarasya . dvayoḥ hi sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ vipratiṣedhaḥ bhavati na ca pūrvatrāsiddhe param pūrvam prati bhavati . yadi evam dogdhā dogdhum ghatvasya asiddhatvāt ḍhatvam prāpnoti kāṣṭhataṭ kūṭataṭ saṃyogādilopsya asiddhatvāt saṃyogāntalopaḥ prāpnoti . apavādaḥ vacanaprāmāṇyāt . anavakāśau etau vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyataḥ . tasmāt kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti na doṣaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८६।१-११ रो व्,३५६-३५७ पूर्वत्रासिद्धम् अधिकारः । पूर्वत्रासिद्धम् इति अधिकारः अयम् द्रष्टव्यः । किम् प्रयोजनम् । परस्य परस्य पूर्वत्र पूर्वत्र असिद्धविज्ञानार्थम् । परः परः योगः पूर्वम् पूर्वम् योगम् प्रति असिद्धः यथा स्यात् । अनधिकारे हि समुदाये असिद्धविज्ञानम् । अनधिकारे हि सति समुदायस्य समुदाये असिद्धत्वम् विज्ञायेत । तत्र कः दोषः । तत्र अयथेष्टप्रसङ्गः । तत्र अयथेष्टम् प्रसज्येत । योधुङ्मान् गुडलिण्मान् इति । घत्वढत्वयोः कृतयोः झयः इति वत्वम् प्रसज्येत । तस्मात् अधिकारः । तस्मात् अधिकारः अयम् द्रष्टव्यः ।
KA III,386.1-11 Ro V,356-357 pūrvatrāsiddham adhikāraḥ . pūrvatrāsiddham iti adhikāraḥ ayam draṣṭavyaḥ . kim prayojanam . parasya parasya pūrvatra pūrvatra asiddhavijñānārtham . paraḥ paraḥ yogaḥ pūrvam pūrvam yogam prati asiddhaḥ yathā syāt . anadhikāre hi samudāye asiddhavijñānam . anadhikāre hi sati samudāyasya samudāye asiddhatvam vijñāyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra ayatheṣṭaprasaṅgaḥ . tatra ayatheṣṭam prasajyeta . yodhuṅmān guḍaliṇmān iti . ghatvaḍhatvayoḥ kṛtayoḥ jhayaḥ iti vatvam prasajyeta . tasmāt adhikāraḥ . tasmāt adhikāraḥ ayam draṣṭavyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८६।१२-२१ रो व्,३५७-३५८ असिद्धवचनम् किमर्थम् । असिद्धवचने उक्तम् । किम् उक्तम् । तत्र तावत् उक्तम् षत्वतुकोः असिद्धवचनम् आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थम् उत्सर्गलक्षणभावार्थम् च इति । एवम् इह अपि पूर्वत्रासिद्धवचनम् आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थम् उत्सर्गलक्षणभावार्थम् च । आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थम् तावत् । राजभिः तक्षभिः राजभ्याम् तक्षभ्याम् राजसु तक्षसु इति नलोपे कृते अतः इति ऐस्भावादयः प्राप्नुवन्ति । असिद्धत्वात् न भवन्ति । उत्सर्गलक्षणभावार्थम् च । अमुष्मै अमुष्मात् अमुष्य अमुष्मिन् इति अत्र मुभावे कृते अतः इति स्मायादयः न प्राप्नुवन्ति । असिद्धत्वात् भवन्ति । सुपर्वाणौ सुपर्वाणः । णत्वे कृते नोपधायाः इति दीर्घत्वम् न प्रप्नोति । असिद्धत्वात् भवति ।
KA III,386.12-21 Ro V,357-358 asiddhavacanam kimartham . asiddhavacane uktam . kim uktam . tatra tāvat uktam ṣatvatukoḥ asiddhavacanam ādeśalakṣaṇapratiṣedhārtham utsargalakṣaṇabhāvārtham ca iti . evam iha api pūrvatrāsiddhavacanam ādeśalakṣaṇapratiṣedhārtham utsargalakṣaṇabhāvārtham ca . ādeśalakṣaṇapratiṣedhārtham tāvat . rājabhiḥ takṣabhiḥ rājabhyām takṣabhyām rājasu takṣasu iti nalope kṛte ataḥ iti aisbhāvādayaḥ prāpnuvanti . asiddhatvāt na bhavanti . utsargalakṣaṇabhāvārtham ca . amuṣmai amuṣmāt amuṣya amuṣmin iti atra mubhāve kṛte ataḥ iti smāyādayaḥ na prāpnuvanti . asiddhatvāt bhavanti . suparvāṇau suparvāṇaḥ . ṇatve kṛte nopadhāyāḥ iti dīrghatvam na prapnoti . asiddhatvāt bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८६।२२-३८७।३ रो व्,३५८ सुब्विधिम् प्रति नलोपः असिद्धः भवति इति उच्यते । भवेत् इह राजभिः तक्षभिः इति नलोपे कृते अतः इति ऐस्भावः न स्यात् । इह तु खलु राजभ्याम् तक्षभ्याम् राजसु तक्षसु इति नलोपे कृते दीर्घत्वैत्त्वे प्राप्नुतः। न एषः दोषः । सुब्विधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः : सुपः विधिः सुब्विधिः , सुपि विधिः सुब्विधिः इति ।
KA III,386.22-387.3 Ro V,358 subvidhim prati nalopaḥ asiddhaḥ bhavati iti ucyate . bhavet iha rājabhiḥ takṣabhiḥ iti nalope kṛte ataḥ iti aisbhāvaḥ na syāt . iha tu khalu rājabhyām takṣabhyām rājasu takṣasu iti nalope kṛte dīrghatvaittve prāpnutaḥ. na eṣaḥ doṣaḥ . subvidhiḥ iti sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : supaḥ vidhiḥ subvidhiḥ , supi vidhiḥ subvidhiḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८७।४-१८ रो व्,३५९-३६१ अथ सञ्ज्ञाविधौ किम् उदाहरणम् । पञ्च सप्त । पञ्च सप्त इति अत्र नलोपे कृते ष्णान्ताषट् इति षट्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । असिद्धत्वात् भवति । सञ्ज्ञाग्रहणानर्थक्यम् च तन्निमित्तत्वात् लोपस्य । सञ्ज्ञाग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । तन्निमित्तत्वात् लोपस्य । न अकृतायाम् षट्सञ्ज्ञायाम् जश्शसोः लुक् न च अकृते लुकि पदसञ्ज्ञा न च अकृतायाम् पदसञ्ज्ञायाम् नलोपः प्राप्नोति । तत् एतत् आनुपूर्व्या सिद्धम् भवति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् पञ्चभिः सप्तभिः इति षट्त्रिचतुर्भ्योहलादिः झल्युपोत्तमम् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । स्वरे अवधारणात् च । स्वरे अवधारणात् च सञ्ज्ञाग्रहणम् अनर्थकम् । स्वरे अवधारणम् क्रियते स्वरविधिम् प्रति इति । तुग्विधौ किम् उदाहरणम् । वृत्रहभ्याम् वृत्रहभिः । नलोपे कृते ह्रस्वस्यपितिकृतितुक् इति तुक् प्राप्नोति । असिद्धत्वात् न भवति । तुग्विधौ च उक्तम् । किम् उक्तम् । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । कृति इति वक्ष्यामि । इह मा भूत् । ब्रह्महच्छत्रम् भ्रूणहच्छाया । न एषः सन्निपातलक्षणः ।
KA III,387.4-18 Ro V,359-361 atha sañjñāvidhau kim udāharaṇam . pañca sapta . pañca sapta iti atra nalope kṛte ṣṇāntāṣaṭ iti ṣaṭsañjñā na prāpnoti . asiddhatvāt bhavati . sañjñāgrahaṇānarthakyam ca tannimittatvāt lopasya . sañjñāgrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . tannimittatvāt lopasya . na akṛtāyām ṣaṭsañjñāyām jaśśasoḥ luk na ca akṛte luki padasañjñā na ca akṛtāyām padasañjñāyām nalopaḥ prāpnoti . tat etat ānupūrvyā siddham bhavati . idam tarhi prayojanam pañcabhiḥ saptabhiḥ iti ṣaṭtricaturbhyohalādiḥ jhalyupottamam iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . svare avadhāraṇāt ca . svare avadhāraṇāt ca sañjñāgrahaṇam anarthakam . svare avadhāraṇam kriyate svaravidhim prati iti . tugvidhau kim udāharaṇam . vṛtrahabhyām vṛtrahabhiḥ . nalope kṛte hrasvasyapitikṛtituk iti tuk prāpnoti . asiddhatvāt na bhavati . tugvidhau ca uktam . kim uktam . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti . idam tarhi prayojanam . kṛti iti vakṣyāmi . iha mā bhūt . brahmahacchatram bhrūṇahacchāyā . na eṣaḥ sannipātalakṣaṇaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८७।१९ रो व्,३६१-३६२ इह ने यत् कार्यम् प्राप्नोति तत् प्रति मुभावः न असिद्धः इति उच्यते नाभावः च एव तावत् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि न मु टादेशे । न मु टादेशे इति वक्तव्यम् । किम् इदम् टादेशः इति । टायाः आदेशः टादेशः इति । यदि तर्हि टायाः आदेशे इति उच्यते टायाम् आदेशे अप्रसिद्धिः । तत्र कः दोषः । अमुना इति अत्र मुभावस्य असिद्धत्वात् अतोदीर्घोयञि सुपिच इति दीर्घत्वम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । सर्वविभक्त्यन्तः समासः : टायाः आदेशः टादेशः , टायाम् आदेशः टादेशः इति । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् ने यत् कार्यम् प्राप्नोति तस्मिन् मुभावः न असिद्धः इति उच्यते नाभावः च एव तावत् न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । इह इङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेन महता वा सूत्रनिबन्धेन आचार्याणाम् अभिप्रायः लक्ष्यते । एतत् एव ज्ञापयति भवति अत्र नाभावः इति यत् अयम् ने परतः असिद्धत्वप्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा द्विगताः अपि हेतवः भवन्ति । तत् यथा । आम्राः च सिक्ताः पितरः च प्रीणिताः भवन्ति । तथा वाक्यानि अपि द्विगतानि दृश्यन्ते । श्वेतः धावति । अलम्बुसानाम् याता इति । अथ वा वृद्धकुमारीवाक्यवत् इदम् द्रष्टव्यम् । तत् यथा । वृद्धकुमारी इन्द्रेण उक्ता वरम् वृणीष्व इति सा वरम् अवृणीत पुत्राः मे बहुक्षीरघृतम् ओदनम् कांस्यपात्र्याम् भुञ्जीरन् इति । न च तावत् अस्याः पतिः भवति कुतः पुत्राः कुतः गावः कुतः धान्यम् । तत्र्स् अनया एकेन वाक्येन पतिः पुत्राः गावः धान्यम् इति सर्वम् सङ्गृहीतम् भवति । एवम् इह अपि ने असिद्धत्वप्रतिषेधम् ब्रुवता नाभावः अपि सङ्गृहीतः भवति ।
KA III,387.19 Ro V,361-362 iha ne yat kāryam prāpnoti tat prati mubhāvaḥ na asiddhaḥ iti ucyate nābhāvaḥ ca eva tāvat na prāpnoti . evam tarhi na mu ṭādeśe . na mu ṭādeśe iti vaktavyam . kim idam ṭādeśaḥ iti . ṭāyāḥ ādeśaḥ ṭādeśaḥ iti . yadi tarhi ṭāyāḥ ādeśe iti ucyate ṭāyām ādeśe aprasiddhiḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . amunā iti atra mubhāvasya asiddhatvāt atodīrghoyañi supica iti dīrghatvam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : ṭāyāḥ ādeśaḥ ṭādeśaḥ , ṭāyām ādeśaḥ ṭādeśaḥ iti . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ne yat kāryam prāpnoti tasmin mubhāvaḥ na asiddhaḥ iti ucyate nābhāvaḥ ca eva tāvat na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . iha iṅgitena ceṣṭitena nimiṣitena mahatā vā sūtranibandhena ācāryāṇām abhiprāyaḥ lakṣyate . etat eva jñāpayati bhavati atra nābhāvaḥ iti yat ayam ne parataḥ asiddhatvapratiṣedham śāsti . atha vā dvigatāḥ api hetavaḥ bhavanti . tat yathā . āmrāḥ ca siktāḥ pitaraḥ ca prīṇitāḥ bhavanti . tathā vākyāni api dvigatāni dṛśyante . śvetaḥ dhāvati . alambusānām yātā iti . atha vā vṛddhakumārīvākyavat idam draṣṭavyam . tat yathā . vṛddhakumārī indreṇa uktā varam vṛṇīṣva iti sā varam avṛṇīta putrāḥ me bahukṣīraghṛtam odanam kāṃsyapātryām bhuñjīran iti . na ca tāvat asyāḥ patiḥ bhavati kutaḥ putrāḥ kutaḥ gāvaḥ kutaḥ dhānyam . tatrs anayā ekena vākyena patiḥ putrāḥ gāvaḥ dhānyam iti sarvam saṅgṛhītam bhavati . evam iha api ne asiddhatvapratiṣedham bruvatā nābhāvaḥ api saṅgṛhītaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८८।१६-३८९।६ रो व्,३६२-३६४ यण्स्वरः यणादेशे स्वरितयणः स्वरितार्थम् । यण्स्वरः यणादेशे सिद्धः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । स्वरितयणः स्वरितार्थम् । स्वरितयणः स्वरितत्वम् यथा स्यात् । खलप्वि अटति । खल्प्वि अश्नाति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आह अयम् स्वरितयणः इति न च अस्ति सिद्धः स्वरितः तत्र आश्रयात् सिद्धत्वम् भविष्यति । आश्रयात् सिद्धत्वम् इति चेत् उदात्तात् स्वरिते दोषः । आश्रयात् सिद्धत्वम् इति चेत् उदात्तात् स्वरिते दोषः भवति । दध्याश । मध्वाश । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । उदात्तयणः परस्य अनुदात्तस्य स्वरितः भवति । ततः स्वरितयणः । स्वरितयणः च परस्य अनुदात्तस्य स्वरितः भवति । उदात्तयणः इति एव । अथ वा स्वरितग्रहणम् न करिष्यते । केन इदानीम् स्वरितयणः परस्य अनुदात्तस्य स्वरितः भविष्यति । उदात्तयणः इति एव । ननु च स्वरितयणा व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति न अस्ति व्यवधानम् । अथ वा न एवम् विज्ञायते स्वरितस्य यण् स्वरितयण् स्वरितयणः इति । कथम् तर्हि । स्वरिते यण् स्वरितयण् स्वरितयणः इति ।
KA III,388.16-389.6 Ro V,362-364 yaṇsvaraḥ yaṇādeśe svaritayaṇaḥ svaritārtham . yaṇsvaraḥ yaṇādeśe siddhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . svaritayaṇaḥ svaritārtham . svaritayaṇaḥ svaritatvam yathā syāt . khalapvi aṭati . khalpvi aśnāti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . āha ayam svaritayaṇaḥ iti na ca asti siddhaḥ svaritaḥ tatra āśrayāt siddhatvam bhaviṣyati . āśrayāt siddhatvam iti cet udāttāt svarite doṣaḥ . āśrayāt siddhatvam iti cet udāttāt svarite doṣaḥ bhavati . dadhyāśa . madhvāśa . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . udāttayaṇaḥ parasya anudāttasya svaritaḥ bhavati . tataḥ svaritayaṇaḥ . svaritayaṇaḥ ca parasya anudāttasya svaritaḥ bhavati . udāttayaṇaḥ iti eva . atha vā svaritagrahaṇam na kariṣyate . kena idānīm svaritayaṇaḥ parasya anudāttasya svaritaḥ bhaviṣyati . udāttayaṇaḥ iti eva . nanu ca svaritayaṇā vyavahitatvāt na prāpnoti . svaravidhau vyañjanam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam . atha vā na evam vijñāyate svaritasya yaṇ svaritayaṇ svaritayaṇaḥ iti . katham tarhi . svarite yaṇ svaritayaṇ svaritayaṇaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८९।७-१५ रो व्,३६४-३६५ स्वरितग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अनुदात्ते परतः पदादौ वा उदात्तः इति एव सिद्धम् । केन इदानीम् स्वरितः भविष्यति । गाङ्गे अनूपे इति । आन्तर्यतः उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः स्वरितः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् तेन वर्ज्यमानता मा भूत् । अथ क्रियमाणे अपि स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितः तेन वर्ज्यमानता कस्मात् न भवति । कन्या अनूपे इति । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे इति एवम् न भविष्यति । यथा एव तर्हि क्रियमाणे स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितः तेन वर्ज्यमानता न भवति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति । तस्मात् न अर्थः स्वरितग्रहणेन । बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् ।
KA III,389.7-15 Ro V,364-365 svaritagrahaṇam śakyam akartum . katham . anudātte parataḥ padādau vā udāttaḥ iti eva siddham . kena idānīm svaritaḥ bhaviṣyati . gāṅge anūpe iti . āntaryataḥ udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ svaritaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam tena varjyamānatā mā bhūt . atha kriyamāṇe api svaritagrahaṇe yaḥ siddhaḥ svaritaḥ tena varjyamānatā kasmāt na bhavati . kanyā anūpe iti . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . asiddham bahiraṅgam antaraṅge iti evam na bhaviṣyati . yathā eva tarhi kriyamāṇe svaritagrahaṇe yaḥ siddhaḥ svaritaḥ tena varjyamānatā na bhavati evam akriyamāṇe api na bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ svaritagrahaṇena . bahiraṅgalakṣaṇatvāt siddham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३८९।१६-३९४।४ रो व्,३६५-३७५ एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः । एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः सिद्धः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । अयवायावेकादेशशतृस्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थम् । अय् । वृक्षे इदम् प्लक्षे इदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः अयादेशः यथा स्यात् । अवादेशः न अस्ति । आय् । कुमार्यै इदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः आयादेशः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एकादेशे कृते उदात्तयणोहल्पूर्वात् इति उदात्तत्वम् भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । उदात्तत्वम् क्रियताम् एकादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् उदात्तत्वम् । नित्यः एकादेशः । कृते अपि उदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । एकादेशः अपि अनित्यः । अन्यथास्वरस्य कृते उदात्तत्वे प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि एकादेशः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य एकादेशः पदस्य उदात्तत्वम् । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । आट् क्रियताम् उदात्तत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आडागमः । नित्यम् उदात्तत्वम् । कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । आट् अपि नित्यः । कृते अपि उदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः आट् । अन्यथास्वरस्य कृते उदात्तत्वे प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उदात्तत्वम् अपि अनित्यम् । अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते प्राप्नोति शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आडागमः आटि कृते अन्तरङ्गः एकादेशः । आव् । वृक्षविदम् । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् आन्तर्यतः उदात्तस्य उदात्तः आवादेशः यथा स्यात् । एकादेशस्वर । गाङ्गे अनूपे इति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् स्वरितोवानुदात्तेपदादौ इति एतत् यथा स्यात् । शतृस्वर । तुदति नुदति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् शतुः अनुमः नद्यजादिः अन्तोदात्तात् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सिद्धः एकादेशस्वरः शतृस्वरः इति यत् अयम् अनुमः इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अन्तरेण उदात्तानुदात्तोः एकादेशम् शत्रन्तम् सनुम्कम् अन्तोदात्तम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति यन्ती वन्ती । एतत् अपि निघाते कृते न अन्तरेण उदात्तानुदात्तयोः एकादेशम् शत्रन्तम् सनुम्कम् अन्तोदात्तम् अस्ति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । निघातः क्रियताम् एकादेशः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् निघातः । नित्यः एकादेशः । कृते अपि निघाते प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । एकादेशः अपि अनित्यः । अन्यथास्वरस्य कृते निघाते प्राप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते निघाते स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अन्तरङ्गः तर्हि एकादेशः । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य एकादेशः पदस्य निघातः । निघातः अपि अन्तरङ्गः । कथम् । उक्तम् एतत् पदग्रहणम् परिमाणार्थम् इति । उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् निघातः निघाते कृते एतत् अपि न अन्तरेण उदात्तानुदात्तयोः एकादेशम् अन्तोदात्तम् भवति । शतृस्वर । एकानुदात्त । तुदन्ति लिखन्ति। उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेन उदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् तेन वर्ज्यमानता यथा स्यात् । सर्वानुदात्त । ब्राह्मणाः तुदन्ति । ब्राह्मणाः लिखन्ति । उदात्तानुदात्तयोः एकादेशः । तस्य एकादेशे उदात्तेनोदात्तः इति एतत् भवति । तस्य सिद्धत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । तिङतिङः इति निघातः यथा स्यात् । किम् उच्यते अन्तरङ्गः इति । यः हि बहिरङ्गः असिद्धः एव असौ भवति । प्रपचतिति । सोमसुत् पचतिति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । सर्वत्र एव नुम्प्रतिषेधः ज्ञापकः सिद्धः एकादेशस्वरः अन्तरङ्गः इति । संयोगान्तलोपः रोः उत्त्वे हरिवः मेदिनम् त्वा । संयोगान्तलोपः रोः उत्त्वे सिद्धः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । हरिवः मेदिनम् त्वा । संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वात् हशि इति उत्त्वम् न प्राप्नोति । प्लुतिः च । प्लुतिः च उत्त्वे सिद्धा वक्तव्या । सुस्रोत३ अत्र नु असि इति अत्र प्लुतेः असिद्धत्वात् अतः अति इति उत्त्वम् प्राप्नोति । अप्लुतात् अप्लुते इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । न एतत् अस्ति
KA III,389.16-394.4 Ro V,365-375 ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ . ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ siddhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . ayavāyāvekādeśaśatṛsvaraikānanudāttasarvānudāttārtham . ay . vṛkṣe idam plakṣe idam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ ayādeśaḥ yathā syāt . avādeśaḥ na asti . āy . kumāryai idam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ āyādeśaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . ekādeśe kṛte udāttayaṇohalpūrvāt iti udāttatvam bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . udāttatvam kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt udāttatvam . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛte api udāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . ekādeśaḥ api anityaḥ . anyathāsvarasya kṛte udāttatve prāpnoti anyathāsvarasya akṛte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya ekādeśaḥ padasya udāttatvam . evam tarhi idam iha sampradhāryam . āṭ kriyatām udāttatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt āḍāgamaḥ . nityam udāttatvam . kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . āṭ api nityaḥ . kṛte api udāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ āṭ . anyathāsvarasya kṛte udāttatve prāpnoti anyathāsvarasya akṛte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . udāttatvam api anityam . anyasya kṛte āṭi prāpnoti anyasya akṛte prāpnoti śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt āḍāgamaḥ āṭi kṛte antaraṅgaḥ ekādeśaḥ . āv . vṛkṣavidam . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam āntaryataḥ udāttasya udāttaḥ āvādeśaḥ yathā syāt . ekādeśasvara . gāṅge anūpe iti . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam svaritovānudāttepadādau iti etat yathā syāt . śatṛsvara . tudati nudati . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam śatuḥ anumaḥ nadyajādiḥ antodāttāt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati siddhaḥ ekādeśasvaraḥ śatṛsvaraḥ iti yat ayam anumaḥ iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi antareṇa udāttānudāttoḥ ekādeśam śatrantam sanumkam antodāttam asti . nanu ca idam asti yantī vantī . etat api nighāte kṛte na antareṇa udāttānudāttayoḥ ekādeśam śatrantam sanumkam antodāttam asti . idam iha sampradhāryam . nighātaḥ kriyatām ekādeśaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt nighātaḥ . nityaḥ ekādeśaḥ . kṛte api nighāte prāpnoti akṛte api prāpnoti . ekādeśaḥ api anityaḥ . anyathāsvarasya kṛte nighāte prāpnoti anyathāsvarasya akṛte nighāte svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . antaraṅgaḥ tarhi ekādeśaḥ . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya ekādeśaḥ padasya nighātaḥ . nighātaḥ api antaraṅgaḥ . katham . uktam etat padagrahaṇam parimāṇārtham iti . ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt nighātaḥ nighāte kṛte etat api na antareṇa udāttānudāttayoḥ ekādeśam antodāttam bhavati . śatṛsvara . ekānudātta . tudanti likhanti. udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttena udāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam tena varjyamānatā yathā syāt . sarvānudātta . brāhmaṇāḥ tudanti . brāhmaṇāḥ likhanti . udāttānudāttayoḥ ekādeśaḥ . tasya ekādeśe udāttenodāttaḥ iti etat bhavati . tasya siddhatvam vaktavyam . kim prayojanam . tiṅatiṅaḥ iti nighātaḥ yathā syāt . kim ucyate antaraṅgaḥ iti . yaḥ hi bahiraṅgaḥ asiddhaḥ eva asau bhavati . prapacatiti . somasut pacatiti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . sarvatra eva numpratiṣedhaḥ jñāpakaḥ siddhaḥ ekādeśasvaraḥ antaraṅgaḥ iti . saṃyogāntalopaḥ roḥ uttve harivaḥ medinam tvā . saṃyogāntalopaḥ roḥ uttve siddhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . harivaḥ medinam tvā . saṃyogāntalopasya asiddhatvāt haśi iti uttvam na prāpnoti . plutiḥ ca . plutiḥ ca uttve siddhā vaktavyā . susrota3 atra nu asi iti atra pluteḥ asiddhatvāt ataḥ ati iti uttvam prāpnoti . aplutāt aplute iti etat na vaktavyam bhavati . na etat asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९४।५-९ रो व्,३७५ अन्तग्रहणम् किमर्थम् । नलोपे अन्तग्रहणम् पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् । नलोपे अन्तग्रहणम् क्रियते । किम् कारणम् । पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् । पदाधिकारः विशेषणम् । कथम् । पदस्य इति न एषा स्थानषष्ठी । का तर्हि । विशेषणषष्ठी ।
KA III,394.5-9 Ro V,375 antagrahaṇam kimartham . nalope antagrahaṇam padādhikārasya viśeṣaṇatvāt . nalope antagrahaṇam kriyate . kim kāraṇam . padādhikārasya viśeṣaṇatvāt . padādhikāraḥ viśeṣaṇam . katham . padasya iti na eṣā sthānaṣaṣṭhī . kā tarhi . viśeṣaṇaṣaṣṭhī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९४।१०-१९ रो व्,३७५-३७६ अह्नः नलोपप्रतिषेधः । अह्नः नलोपप्रतिषेधः वक्तव्यः । अहोभ्याम् अहोभिः इति । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । रुः अत्र बाधकः भविष्यति । असिद्धः रुः तस्य असिद्धत्वात् नलोपः प्राप्नोति । अनवकाशः रुः नलोपम् बाधिष्यते । सावकाशः रुः । कः अवकाशः । अनन्त्यः अकारः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनन्त्यस्य रुः भवति इति यत् अयम् अहन्ग्रहणम् करोति । अहन्ग्रहणात् इति चेत् सम्बुद्ध्यर्थम् वचनम् । अहन्ग्रहणात् इति चेत् सम्बुद्ध्यर्थम् एतत् स्यात् । हे अहः इति । यत् तर्हि रुत्वम् शास्ति । एतत् अपि सम्बुद्ध्यर्थम् एव स्यात् । हे दीर्घाहः अत्र । यत् तर्हि रूपरात्रिरथन्तरेषु उपसङ्ख्यानम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अनन्त्यस्य रुः भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । न हि अस्ति विशेषः रूपरात्रिरथन्तरेषु अनन्त्यस्य रौ वा रे वा ।
KA III,394.10-19 Ro V,375-376 ahnaḥ nalopapratiṣedhaḥ . ahnaḥ nalopapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ahobhyām ahobhiḥ iti . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ruḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . asiddhaḥ ruḥ tasya asiddhatvāt nalopaḥ prāpnoti . anavakāśaḥ ruḥ nalopam bādhiṣyate . sāvakāśaḥ ruḥ . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ akāraḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anantyasya ruḥ bhavati iti yat ayam ahangrahaṇam karoti . ahangrahaṇāt iti cet sambuddhyartham vacanam . ahangrahaṇāt iti cet sambuddhyartham etat syāt . he ahaḥ iti . yat tarhi rutvam śāsti . etat api sambuddhyartham eva syāt . he dīrghāhaḥ atra . yat tarhi rūparātrirathantareṣu upasaṅkhyānam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na anantyasya ruḥ bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . na hi asti viśeṣaḥ rūparātrirathantareṣu anantyasya rau vā re vā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९४।२०-३९५।१८ रो व्,३७७-३७८ न ङिसम्बुद्ध्योः अनुत्तरपदे । न ङिसम्बुद्ध्योः अनुत्तरपदे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः इति । राजन् वृन्दारक राजवृन्दारक इति । वा नपुंसकानाम् । वा नपुंसकानाम् इति वक्तव्यम् । हे चर्म हे चर्मन् । हे वर्म हे वर्मन् । तत् तर्हि अनुत्तरपदे इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न ङिसम्बुद्ध्योः इति उच्यते न च अत्र ङिसम्बुद्धी पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न क्वचित् ङिः लोपेन लुप्यते सर्वत्र लुमता एव । यथा एव इह भवति आर्द्रे चर्मन् लोहिते चर्मन् इति एवम् इह अपि स्यात् चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः इति । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । एवम् तर्हि ङ्यर्थेन तावत् न अर्थः । भत्वात् तु ङौ प्रतिषेधानर्थक्यम् । ङौ प्रतिषेधः अनर्थकः । किम् कारणम् । भत्वात् । भसञ्ज्ञा अत्र भविष्यति । यदि तर्हि भसञ्ज्ञा अत्र भवति रथन्तरे सामन् इति अत्र अल्लोपः अनः इति अल्लोपः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् उभयसञ्ज्ञानि अपि छन्दांसि दृश्यन्ते तद् यथा सः सुष्टुभा सः ऋक्वता गणेन पदत्वात् कुत्वम् भत्वात् जश्त्वम् न भवति । एवम् इह अपि पदत्वात् अल्लोपः न भत्वात् नलोपः न भविष्यति । तस्मात् न अर्थः ङिग्रहणेन । सम्बुद्ध्यर्थेन च अपि न अर्थः । कथम् । सम्बुद्ध्यन्तानाम् असमासः । राजवृन्दारक इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् समासेन च यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते न असौ जातु चित् समासेन गम्यते । अवयवसम्बोधनम् वाक्येन गम्यते समुदायसम्बोधनम् समासेन । वा नपुंसकानाम् इति एतत् वक्तव्यम् एव ।
KA III,394.20-395.18 Ro V,377-378 na ṅisambuddhyoḥ anuttarapade . na ṅisambuddhyoḥ anuttarapade iti vaktavyam . iha mā bhūt . carmaṇi tilā asya carmatilaḥ iti . rājan vṛndāraka rājavṛndāraka iti . vā napuṃsakānām . vā napuṃsakānām iti vaktavyam . he carma he carman . he varma he varman . tat tarhi anuttarapade iti vaktavyam . na vaktavyam . na ṅisambuddhyoḥ iti ucyate na ca atra ṅisambuddhī paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na kvacit ṅiḥ lopena lupyate sarvatra lumatā eva . yathā eva iha bhavati ārdre carman lohite carman iti evam iha api syāt carmaṇi tilā asya carmatilaḥ iti . tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam . evam tarhi ṅyarthena tāvat na arthaḥ . bhatvāt tu ṅau pratiṣedhānarthakyam . ṅau pratiṣedhaḥ anarthakaḥ . kim kāraṇam . bhatvāt . bhasañjñā atra bhaviṣyati . yadi tarhi bhasañjñā atra bhavati rathantare sāman iti atra allopaḥ anaḥ iti allopaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam ubhayasañjñāni api chandāṃsi dṛśyante tad yathā saḥ suṣṭubhā saḥ ṛkvatā gaṇena padatvāt kutvam bhatvāt jaśtvam na bhavati . evam iha api padatvāt allopaḥ na bhatvāt nalopaḥ na bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ ṅigrahaṇena . sambuddhyarthena ca api na arthaḥ . katham . sambuddhyantānām asamāsaḥ . rājavṛndāraka iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena gamyate . avayavasambodhanam vākyena gamyate samudāyasambodhanam samāsena . vā napuṃsakānām iti etat vaktavyam eva .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९६।१-५ रो व्,३७८-३७९ नार्मते प्रतिषेधः । नार्मते प्रतिषेधः वक्तव्यः । नृमतः नार्मतः इति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । निष्ठामतुपोः तावत् उक्तम् न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् इति । नार्मते अपि उक्तम् न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति ।
KA III,396.1-5 Ro V,378-379 nārmate pratiṣedhaḥ . nārmate pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nṛmataḥ nārmataḥ iti . uktam vā . kim uktam . niṣṭhāmatupoḥ tāvat uktam na vā padādhikārasya viśeṣaṇatvāt iti . nārmate api uktam na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९६।६-१३ रो व्,३७९ किम् अयम् एकयोगः आहोस्वित् नानायोगौ । किम् च अतः । यदि एकयोगः हीवती कपीवती अत्र न प्राप्नोति । अथ नानायोगौ इक्षुमती द्रुमती अत्र अपि प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् एकयोगः । कथम् अहीवती कपीवती । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एवञ्जातीयकानाम् वत्वम् इति यत् अयम् अन्तोऽवत्याः ईवत्याः इति आह । अथ वा पुनः अस्तु नानायोगौ । ननु च उक्तम् इक्षुमती द्रुमती अत्र अपि प्राप्नोति इति । यवादिषु पाथः करिष्यते ।
KA III,396.6-13 Ro V,379 kim ayam ekayogaḥ āhosvit nānāyogau . kim ca ataḥ . yadi ekayogaḥ hīvatī kapīvatī atra na prāpnoti . atha nānāyogau ikṣumatī drumatī atra api prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat ekayogaḥ . katham ahīvatī kapīvatī . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati evañjātīyakānām vatvam iti yat ayam anto'vatyāḥ īvatyāḥ iti āha . atha vā punaḥ astu nānāyogau . nanu ca uktam ikṣumatī drumatī atra api prāpnoti iti . yavādiṣu pāthaḥ kariṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९६।१४-३९७।२ रो व्,३७९-३८० छन्दसि इरः इति उच्यते तत्र ते विश्वकर्माणम् ते सप्तर्षिमन्तम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते छन्दसि इरः इति । कथम् तर्हि । छन्दसि ईरः इति । एवम् अपि त्विषीमान् पतीमान् इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । विहितविशेषणम् ईकारग्रहङम् । ईकारान्तात् यः विहितः इति । एवम् अपि सूरम् ते द्यावापृथिवीमन्तम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । इह च न प्राप्नोति त्रिवतीः याज्यानुवाक्याः भवन्ति इति । एवम् तर्हि परिगणनम् कर्तव्यम् । त्रिहर्यधिपत्यग्निरे । त्रिवतीः याज्यानुवाक्याः भवन्ति । त्रि । हरि । हरिवः मेदिनम् त्वा । हरि । अधिपति । अधिपतिवतीः जुहोति । अधिपति । अग्नि । चरुः अग्निवान् इव । अग्नि । रे । आ रेवन् एतु नो विश इति । यदि तर्हि परिगणनम् क्रियते सरस्वतीवान् भारतीवान् अपूपवान् दधिवान् चरुः इति अत्र न प्राप्नोति । एवम् तर्हि छन्दसि इरः बहुलम् इति वक्तव्यम् ।
KA III,396.14-397.2 Ro V,379-380 chandasi iraḥ iti ucyate tatra te viśvakarmāṇam te saptarṣimantam iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate chandasi iraḥ iti . katham tarhi . chandasi īraḥ iti . evam api tviṣīmān patīmān iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . vihitaviśeṣaṇam īkāragrahaṅam . īkārāntāt yaḥ vihitaḥ iti . evam api sūram te dyāvāpṛthivīmantam iti atra api prāpnoti . iha ca na prāpnoti trivatīḥ yājyānuvākyāḥ bhavanti iti . evam tarhi parigaṇanam kartavyam . triharyadhipatyagnire . trivatīḥ yājyānuvākyāḥ bhavanti . tri . hari . harivaḥ medinam tvā . hari . adhipati . adhipativatīḥ juhoti . adhipati . agni . caruḥ agnivān iva . agni . re . ā revan etu no viśa iti . yadi tarhi parigaṇanam kriyate sarasvatīvān bhāratīvān apūpavān dadhivān caruḥ iti atra na prāpnoti . evam tarhi chandasi iraḥ bahulam iti vaktavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९७।३-३९८।१० रो व्,३८०-३८२ यदि पुनः अयम् नुट् पूर्वान्तः क्रियेत । अनः नुकि विनामरुविधिप्रतिषेधः । अनः नुकि सति विनामः विधेयः । अक्षण्वान् । पदान्तस्य न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । रुः च प्रतिषेध्यः । सुपथिन्तरः । नश्छव्यप्रशान् इति रुः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि परादिः । परादौ वत्वप्रतिषेधः अवग्रहः च । यदि परादिः वत्वस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । अक्षण्वान् । मादुपधायाश्चमतोर्वोऽयवादिभ्यः इति वत्वम् प्राप्नोति । अवग्रहः च अनिष्टे देशे प्राप्नोति । अक्षण्वान् । अस्तु तर्हि पूर्वान्तः । ननु च उक्तम् अनः नुकि विनामरुविधिप्रतिषेधः इति । भत्वात् सिद्धम् । भसञ्ज्ञा वक्तव्या । यदि तर्हि भसञ्ज्ञा अल्लोपोऽनः इति अल्लोपः प्राप्नोति । अनः तु प्रकृतिभावे मतुब्ग्रहणम् छन्दसि । अनः तु प्रकृतिभावे मतुब्ग्रहणम् छन्दसि वक्तव्यम् । इह तर्हि सुपथिन्तरः नान्तस्य टिः तद्धिते लुप्यते इति लोपः प्राप्नोति । घग्रहणम् च । घग्रहणम् च कर्तव्यम् । तत् तर्हि इदम् बहु वक्तव्यम् । नुक् वक्तव्यः । भसञ्ज्ञा च वक्तव्या । अनः तु प्रकृतिभावे मतुब्ग्रहणम् छन्दसि वक्तव्यम् । घग्रहणम् च कर्तव्यम् इति । न कर्तव्यम् । यत् तावत् उच्यते नुक् वक्तव्यः इति नुकः एषः परिहारः भत्वात् सिद्धम् इति । भसञ्ज्ञा वक्तव्या इति क्रियते न्यासे एव अयस्मयादीनि छन्दसि इति । यत् अपि उच्यते अनः तु प्रकृतिभावे मतुब्ग्रहणम् छन्दसि घग्रहणम् च कर्तव्यम् इति न कर्तव्यम् । उभयसञ्ज्ञानि अपि हि छन्दांसि दृश्यन्ते । तत् यथा । सः सुष्टुभा स ऋक्वता गणेन । पदत्वात् कुत्वम् भत्वात् जश्त्वम् न भवति । एवम् इह अपि पदत्वात् अल्लोपटिलोपौ न भत्वात् विनामरुविधिप्रतिषेधौ भविष्यतः । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् परादौ वत्वप्रतिषेधः अवग्रहः च इति । यत् तावत् उच्यते वत्वप्रतिषेधः इति निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यति । यः तर्हि निर्दिश्यते तस्य न प्राप्नोति । किम् कारणम् । नुटा व्यवहितत्वात् । असिद्धः नुट् तस्य असिद्धत्वात् भविष्यति । अवग्रहे अपि न लक्षणेन पदकाराः अनुवर्त्याः पदकारैः नाम लक्षणम् अनुवर्त्यम् । यथालक्षणम् पदम् कर्तव्यम् ।
KA III,397.3-398.10 Ro V,380-382 yadi punaḥ ayam nuṭ pūrvāntaḥ kriyeta . anaḥ nuki vināmaruvidhipratiṣedhaḥ . anaḥ nuki sati vināmaḥ vidheyaḥ . akṣaṇvān . padāntasya na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . ruḥ ca pratiṣedhyaḥ . supathintaraḥ . naśchavyapraśān iti ruḥ prāpnoti . astu tarhi parādiḥ . parādau vatvapratiṣedhaḥ avagrahaḥ ca . yadi parādiḥ vatvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . akṣaṇvān . mādupadhāyāścamatorvo'yavādibhyaḥ iti vatvam prāpnoti . avagrahaḥ ca aniṣṭe deśe prāpnoti . akṣaṇvān . astu tarhi pūrvāntaḥ . nanu ca uktam anaḥ nuki vināmaruvidhipratiṣedhaḥ iti . bhatvāt siddham . bhasañjñā vaktavyā . yadi tarhi bhasañjñā allopo'naḥ iti allopaḥ prāpnoti . anaḥ tu prakṛtibhāve matubgrahaṇam chandasi . anaḥ tu prakṛtibhāve matubgrahaṇam chandasi vaktavyam . iha tarhi supathintaraḥ nāntasya ṭiḥ taddhite lupyate iti lopaḥ prāpnoti . ghagrahaṇam ca . ghagrahaṇam ca kartavyam . tat tarhi idam bahu vaktavyam . nuk vaktavyaḥ . bhasañjñā ca vaktavyā . anaḥ tu prakṛtibhāve matubgrahaṇam chandasi vaktavyam . ghagrahaṇam ca kartavyam iti . na kartavyam . yat tāvat ucyate nuk vaktavyaḥ iti nukaḥ eṣaḥ parihāraḥ bhatvāt siddham iti . bhasañjñā vaktavyā iti kriyate nyāse eva ayasmayādīni chandasi iti . yat api ucyate anaḥ tu prakṛtibhāve matubgrahaṇam chandasi ghagrahaṇam ca kartavyam iti na kartavyam . ubhayasañjñāni api hi chandāṃsi dṛśyante . tat yathā . saḥ suṣṭubhā sa ṛkvatā gaṇena . padatvāt kutvam bhatvāt jaśtvam na bhavati . evam iha api padatvāt allopaṭilopau na bhatvāt vināmaruvidhipratiṣedhau bhaviṣyataḥ . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam parādau vatvapratiṣedhaḥ avagrahaḥ ca iti . yat tāvat ucyate vatvapratiṣedhaḥ iti nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyati . yaḥ tarhi nirdiśyate tasya na prāpnoti . kim kāraṇam . nuṭā vyavahitatvāt . asiddhaḥ nuṭ tasya asiddhatvāt bhaviṣyati . avagrahe api na lakṣaṇena padakārāḥ anuvartyāḥ padakāraiḥ nāma lakṣaṇam anuvartyam . yathālakṣaṇam padam kartavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९८।११-१५ रो व्,३८२ ईत् रथिनः । रथिनः ईत् वक्तव्यः । रथीतरः । भूरिदाव्नः तुट् । भुरिदाव्नः तुट् वक्तव्यः । भूरिदावत्तरः जनः ।
KA III,398.11-15 Ro V,382 īt rathinaḥ . rathinaḥ īt vaktavyaḥ . rathītaraḥ . bhūridāvnaḥ tuṭ . bhuridāvnaḥ tuṭ vaktavyaḥ . bhūridāvattaraḥ janaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९८।१६-२३ रो व्,३८२-३८३ कृपणादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । कृपणः कृपाणः कृपीटम् । वालमूललघ्वलमड्गुलीनाम् वा लः रम् आपद्यते इति वक्तव्यम् । अश्ववालः अश्ववारः । मूलदेवः मूरदेवः । वरुणस्य लघुस्यदः वरुणस्य रघुस्यदः । अलम् भक्ताय अरम् भक्ताय । सुबाहुः स्वङ्गुलिः सुबाहुः स्वङ्गुरिः । सञ्ज्ञाछन्दसोः वा कपिलकादीनाम् इति वक्तव्यम् । कपिरकः कपिलकः । तिल्विरीकः तिल्विलीकः । रोमाणि लोमानि । पांसुरम् पांसुलम् । कर्म कल्म । शुक्रः शुक्लः ।
KA III,398.16-23 Ro V,382-383 kṛpaṇādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kṛpaṇaḥ kṛpāṇaḥ kṛpīṭam . vālamūlalaghvalamaḍgulīnām vā laḥ ram āpadyate iti vaktavyam . aśvavālaḥ aśvavāraḥ . mūladevaḥ mūradevaḥ . varuṇasya laghusyadaḥ varuṇasya raghusyadaḥ . alam bhaktāya aram bhaktāya . subāhuḥ svaṅguliḥ subāhuḥ svaṅguriḥ . sañjñāchandasoḥ vā kapilakādīnām iti vaktavyam . kapirakaḥ kapilakaḥ . tilvirīkaḥ tilvilīkaḥ . romāṇi lomāni . pāṃsuram pāṃsulam . karma kalma . śukraḥ śuklaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९९।१-१९ रो व्,३८३-३८४ किम् इदम् अयतिग्रहणम् रेफविशेषणम् : अयतिपरस्य रेफस्य लः भवति सः चेत् उपसर्गस्य भवति इति । आहोस्वित् उपसर्गविशेषणम् : अयतिपरस्य उपसर्गस्य यः रेफः तस्य लः भवति इति । कः च अत्र विशेषः । रेफस्य अयतौ इति चेत् परेः उपसङ्ख्यानम् । रेफस्य अयतौ इति चेत् परेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पल्ययते । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । प्लायते पलायते । अस्तु तर्हि उपसर्गविशेषणम् । उपसर्गस्य इति चेत् एकादेशे अप्रसिद्धिः । उपसर्गस्य इति चेत् एकादेशे अप्रसिद्धिः भवति । प्लायते पलायते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवत् भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । एवम् तर्हि एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यपवर्गः । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । दोषाः एव एते तस्याः परिभाषायाः तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु इति । अथ वा पुनः अस्तु रेफविशेषणम् । ननु च उक्तम् रेफस्य अयतौ इति चेत् परेः उपसङ्ख्यानम् इति । वचनात् भविष्यति । ननु च उक्तम् अस्ति वचने प्रयोजनम् किम् प्लायते पलायते इति । अत्र अपि अकारेण व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । दोषाः एव एते तस्याः परिभाषायाः तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु इति ।
KA III,399.1-19 Ro V,383-384 kim idam ayatigrahaṇam rephaviśeṣaṇam : ayatiparasya rephasya laḥ bhavati saḥ cet upasargasya bhavati iti . āhosvit upasargaviśeṣaṇam : ayatiparasya upasargasya yaḥ rephaḥ tasya laḥ bhavati iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . rephasya ayatau iti cet pareḥ upasaṅkhyānam . rephasya ayatau iti cet pareḥ upasaṅkhyānam kartavyam . palyayate . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . plāyate palāyate . astu tarhi upasargaviśeṣaṇam . upasargasya iti cet ekādeśe aprasiddhiḥ . upasargasya iti cet ekādeśe aprasiddhiḥ bhavati . plāyate palāyate . ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivat bhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . evam tarhi ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyapavargaḥ . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . doṣāḥ eva ete tasyāḥ paribhāṣāyāḥ tasya doṣaḥ saṃyogādilopalatvaṇatveṣu iti . atha vā punaḥ astu rephaviśeṣaṇam . nanu ca uktam rephasya ayatau iti cet pareḥ upasaṅkhyānam iti . vacanāt bhaviṣyati . nanu ca uktam asti vacane prayojanam kim plāyate palāyate iti . atra api akāreṇa vyavahitatvāt na prāpnoti . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . doṣāḥ eva ete tasyāḥ paribhāṣāyāḥ tasya doṣaḥ saṃyogādilopalatvaṇatveṣu iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,३९९।२०-४००।२ रो व्,३८५ णौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । निगार्यते निगाल्यते । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अचि इति उच्यते न च अत्र अजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । एवम् तर्हि स्थानिवद्भावात् भविष्यति । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । अतः उत्तरम् पठति । गिरतेः लत्वे णौ उक्तम् । किम् उक्तम् । तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु इति ।
KA III,399.20-400.2 Ro V,385 ṇau upasaṅkhyānam kartavyam . iha api yathā syāt . nigāryate nigālyate . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . aci iti ucyate na ca atra ajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . evam tarhi sthānivadbhāvāt bhaviṣyati . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . ataḥ uttaram paṭhati . girateḥ latve ṇau uktam . kim uktam . tasya doṣaḥ saṃyogādilopalatvaṇatveṣu iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४००।३-४ रो व्,३८५ योगे च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । परियोगः पलियोगः ।
KA III,400.3-4 Ro V,385 yoge ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt . pariyogaḥ paliyogaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४००।५-२४ रो व्,३८५-३८७ सङि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि । सङि इति प्रकृत्य लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि वक्तव्यानि । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् गिरौ गिरः पयः धावति द्विष्टराम् दृषत्स्थानम् काष्ठशक्स्थाता क्रुञ्चा धुर्यः इति । गिऋऔ गिरः इति अत्र अचिविभाषा इति लत्वम् प्राप्नोति । सङि इति वचनात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उक्तम् एतत् धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् सिद्धम् इति । पयः धावति इति अत्र धिच इति सलोपः प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् धिसकारे सिचः लोपः इति । द्विष्टराम् इति अत्र ह्रस्वात् अङ्गात् इति सलोपः प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्र अपि सिचः इति एव अनुवर्तिष्यते । दृषत्स्थानम् इति अत्र झलोझलि इति सलोपः प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्र अपि सिचः इति एव अनुवर्तिष्यते । काष्ठशक्स्थाता इति अत्र स्कोःसंयोगाद्योरन्तेच इति ककारलोपः प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । काष्ठशक् एव न अस्ति कुतः यः काष्ठशकि तिष्ठेत् । क्रुञ्चा इति अत्र चोःकुः झलि इति कुत्वम् प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चाम् इति । धुर्यः इति अत्र हलिच इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति सङि इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । नभकुर्छुराम् इति प्रतिषेधः भविष्यति ।
KA III,400.5-24 Ro V,385-387 saṅi latvasalopasaṃyogādilopakutvadīrghatvāni . saṅi iti prakṛtya latvasalopasaṃyogādilopakutvadīrghatvāni vaktavyāni . kim prayojanam . prayojanam girau giraḥ payaḥ dhāvati dviṣṭarām dṛṣatsthānam kāṣṭhaśaksthātā kruñcā dhuryaḥ iti . giṛau giraḥ iti atra acivibhāṣā iti latvam prāpnoti . saṅi iti vacanāt na bhavati . na etat asti prayojanam . uktam etat dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānāt siddham iti . payaḥ dhāvati iti atra dhica iti salopaḥ prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . vakṣyati etat dhisakāre sicaḥ lopaḥ iti . dviṣṭarām iti atra hrasvāt aṅgāt iti salopaḥ prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . atra api sicaḥ iti eva anuvartiṣyate . dṛṣatsthānam iti atra jhalojhali iti salopaḥ prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . atra api sicaḥ iti eva anuvartiṣyate . kāṣṭhaśaksthātā iti atra skoḥsaṃyogādyoranteca iti kakāralopaḥ prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . kāṣṭhaśak eva na asti kutaḥ yaḥ kāṣṭhaśaki tiṣṭhet . kruñcā iti atra coḥkuḥ jhali iti kutvam prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcuyujikruñcām iti . dhuryaḥ iti atra halica iti dīrghatvam prāpnoti saṅi iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . nabhakurchurām iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०१।१-९ रो व्,३८७-३८८ संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधः । संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधः वक्तव्यः । दधि अत्र मधु अत्र इति । संयोगादिलोपे च यणः प्रतिषेधः वक्तव्यः । काकी अर्थम् वासी अर्थम् । न वा झलः लोपात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । झलः लोपात् । झलः लोपः संयोगान्तलोपः वक्तव्यः । बहिरङ्गलक्षणत्वात् वा । अथ वा बहिरङ्गः यणादेशः अन्तरङ्गः लोपः असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।
KA III,401.1-9 Ro V,387-388 saṃyogāntasya lope yaṇaḥ pratiṣedhaḥ . saṃyogāntasya lope yaṇaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dadhi atra madhu atra iti . saṃyogādilope ca yaṇaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kākī artham vāsī artham . na vā jhalaḥ lopāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . jhalaḥ lopāt . jhalaḥ lopaḥ saṃyogāntalopaḥ vaktavyaḥ . bahiraṅgalakṣaṇatvāt vā . atha vā bahiraṅgaḥ yaṇādeśaḥ antaraṅgaḥ lopaḥ asiddham bahiraṅgam antaraṅge .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०१।१०-४०२।२ रो व्,३८८-३८९ संयोगान्तलोपे सग्रहणम् । संयोगान्तलोपे सग्रहणम् कर्तव्यम् । संयोगान्तलोपः सस्य च इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । श्रेयान् भूयान् ज्यायान् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । परत्वात् रुः प्राप्नोति । असिद्धः रुः तस्य असिद्धत्वात् लोपः भविष्यति । न सिध्यति । किम् कारणम् । रुविधानस्य अनवकाशत्वात् । अनवकासः रुः लोपम् बाधेत । सावकाशः रुः । कः अवकाशः । पयः शिरः । ननु च अत्र अपि जश्त्वम् प्राप्नोति । सः यथा एव रुः जश्त्वम् बाधते एवम् लोपम् अपि बाधेत । न बाधते । किम् कारणम् । येन नाप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति न च अप्राप्ते जश्त्वे रुः आरभ्यते लोपे पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । योगविभागात् सिद्धम् । अथ वा योगविभागः करिष्यते । एवम् वक्ष्यामि । संयोगान्तस्य लोपः अरात् । संयोगान्तस्य लोपः भवति अरात् । ततः सस्य । सस्य च लोपः भवति संयोगान्तस्य । किम् अर्थम् पुनः इदम् उच्यते । प्रतिषिद्धार्थम् रुबाधनार्थम् च । अथ वा यत् एतत् रात् सस्य इति सग्रहणम् तत् पुरस्तात् अपक्रक्ष्यते । संयोगान्तस्य लोपः । ततः सस्य । सस्य च संयोगान्तस्य लोपः भवति । ततः रात् । रात् सस्य एव संयोगान्तस्य लोपः भवति । अथ वा रात् सस्य इति अत्र संयोगान्तस्य लोपः इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।
KA III,401.10-402.2 Ro V,388-389 saṃyogāntalope sagrahaṇam . saṃyogāntalope sagrahaṇam kartavyam . saṃyogāntalopaḥ sasya ca iti vaktavyam . iha api yathā syāt . śreyān bhūyān jyāyān . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . paratvāt ruḥ prāpnoti . asiddhaḥ ruḥ tasya asiddhatvāt lopaḥ bhaviṣyati . na sidhyati . kim kāraṇam . ruvidhānasya anavakāśatvāt . anavakāsaḥ ruḥ lopam bādheta . sāvakāśaḥ ruḥ . kaḥ avakāśaḥ . payaḥ śiraḥ . nanu ca atra api jaśtvam prāpnoti . saḥ yathā eva ruḥ jaśtvam bādhate evam lopam api bādheta . na bādhate . kim kāraṇam . yena nāprāpte tasya bādhanam bhavati na ca aprāpte jaśtve ruḥ ārabhyate lope punaḥ prāpte ca aprāpte ca . yogavibhāgāt siddham . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate . evam vakṣyāmi . saṃyogāntasya lopaḥ arāt . saṃyogāntasya lopaḥ bhavati arāt . tataḥ sasya . sasya ca lopaḥ bhavati saṃyogāntasya . kim artham punaḥ idam ucyate . pratiṣiddhārtham rubādhanārtham ca . atha vā yat etat rāt sasya iti sagrahaṇam tat purastāt apakrakṣyate . saṃyogāntasya lopaḥ . tataḥ sasya . sasya ca saṃyogāntasya lopaḥ bhavati . tataḥ rāt . rāt sasya eva saṃyogāntasya lopaḥ bhavati . atha vā rāt sasya iti atra saṃyogāntasya lopaḥ iti etat anuvartiṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०२।३-४०३।२४ रो व्,३८९-३९१ धि सकारे सिचः लोपः । धि सकारे सिचः लोपः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । चकाद्धि इति प्रयोजनम् । इह मा भूत् । चकाद्धि पलितम् शिरः । यदि तर्हि सिचः लोपः इति उच्यते । आशाध्वम् तु कथम् ते स्यात् । आशाध्वम् इति अत्र न प्राप्नोति । जश्त्वम् सस्य भविष्यति । जश्त्वम् अत्र सकारस्य भविष्यति । सर्वत्र एवम् प्रसिद्धम् स्यात् । सर्वत्र एवम् जश्त्वेन सिद्धम् स्यात् । इह अपि आयन्ध्वम् अरन्ध्वम् इति जश्त्वेन एव सिद्धम् । श्रुतिः च अपि न भिद्यते । श्रुतिकृतः च अपि न कः चित् भेदः भवति । लुङः च अपि न मूर्धन्ये ग्रहणम् । तत्र अयम् अपि अर्थः इणःषीध्वंलुङ्लिटान्धोऽङ्गात् इति अत्र लुङ्ग्रहणम् न कर्तव्यम् । इह अपि अच्योड्ढ्वम् अप्लोड्ढ्वम् इति षत्वे सिचः धस्य ष्टुत्वे च कृते जश्त्वेन सिद्धम् । सेटि दुष्यति । सेटि दोषः भवति । इदम् एव रूपम् स्यात् अलविड्ढ्वम् इदम् न स्यात् अलविध्वम् इति । तस्मात् सिचः ग्रहणम् कर्तव्यम् । यदि तर्हि सिचः ग्रहणम् क्रियते । घसिभस्योः न सिध्येत् तु । घसिभस्योः न सिध्यति । सग्धिः च मे सपीतिः च मे, बब्धाम् ते हरी धानाः इति अत्र न प्राप्नोति । तस्मात् सिज्ग्रहणम् न तत् । तस्मात् धिच इति अत्र सिचः ग्रहणम् न कर्तव्यम् । कथम् चकाद्धि पलितम् शिरः इति । एवम् तर्हि सिज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । कथम् सग्धिः च मे सपीतिः च मे , बब्धम् ते हरी धानाः इति । इह तावत् सग्धिः इति न एतत् घसेः रूपम् । किम् तर्हि सघेः एतत् रूपम् । बब्धाम् ते हरी धानाः इति न एतत् भसेः रूपम् । किम् तर्हि बन्धेः एतत् रूपम् । छान्दसः वर्णलोपः वा यथा इष्कर्तारमध्वरे । अथ वा छान्दसः वर्णलोपः भविष्यति यथा इष्कर्तारमध्वरे । तत् यथा । तुभ्येदम् अग्ने । तुभ्यम् इदम् अग्ने इति प्राप्ते । आम्बानाम् चरुः । नाम्बानाम् चरुः इति प्राप्ते । आव्याधिनीः उगणाः । आव्याधिनीः सुगणाः इति प्राप्ते । इष्कर्तारम् अध्वरस्य । निष्कर्तारम् इति प्राप्ते । शिवा उद्रस्य भेषजी । शिवा रुद्रस्य भेषजीति प्राप्ते । तस्मात् सिज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । यत् एतत् रात्सस्य इति सकारग्रहणम् तत् सिचः ग्रहणम् विज्ञास्यते । कथम् । रात्सस्य इति उच्यते न च अन्यः रेफात् परः सकारः अस्ति अन्यत् अतः सिचः । ननु च अयम् अस्ति मातुः पितुः इति । तस्मात् सिचः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कस्मात् न भवति चकाद्धि पलितम् शिरः इति । इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । चकाधि इति एव भवितव्यम् । धि सकारे सिचः लोपः । चकाद्धि इति प्रयोजनम् । आशाध्वम् तु कथम् ते स्यात् । जश्त्वम् सस्य भविष्यति । सर्वत्र एवम् प्रसिद्धम् स्यात् । श्रुतिः च अपि न भिद्यते । लुङः च अपि न मूर्धन्ये ग्रहणम् । सेटि दुष्यति । घसिभस्योः न सिध्येत् तु । तस्मात् सिज्ग्रहणम् न तत् । छान्दसः वर्णलोपः वा यथा इष्कर्तारमध्वरे । दादेर् धातोर् घः
KA III,402.3-403.24 Ro V,389-391 dhi sakāre sicaḥ lopaḥ . dhi sakāre sicaḥ lopaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . cakāddhi iti prayojanam . iha mā bhūt . cakāddhi palitam śiraḥ . yadi tarhi sicaḥ lopaḥ iti ucyate . āśādhvam tu katham te syāt . āśādhvam iti atra na prāpnoti . jaśtvam sasya bhaviṣyati . jaśtvam atra sakārasya bhaviṣyati . sarvatra evam prasiddham syāt . sarvatra evam jaśtvena siddham syāt . iha api āyandhvam arandhvam iti jaśtvena eva siddham . śrutiḥ ca api na bhidyate . śrutikṛtaḥ ca api na kaḥ cit bhedaḥ bhavati . luṅaḥ ca api na mūrdhanye grahaṇam . tatra ayam api arthaḥ iṇaḥṣīdhvaṃluṅliṭāndho'ṅgāt iti atra luṅgrahaṇam na kartavyam . iha api acyoḍḍhvam aploḍḍhvam iti ṣatve sicaḥ dhasya ṣṭutve ca kṛte jaśtvena siddham . seṭi duṣyati . seṭi doṣaḥ bhavati . idam eva rūpam syāt alaviḍḍhvam idam na syāt alavidhvam iti . tasmāt sicaḥ grahaṇam kartavyam . yadi tarhi sicaḥ grahaṇam kriyate . ghasibhasyoḥ na sidhyet tu . ghasibhasyoḥ na sidhyati . sagdhiḥ ca me sapītiḥ ca me, babdhām te harī dhānāḥ iti atra na prāpnoti . tasmāt sijgrahaṇam na tat . tasmāt dhica iti atra sicaḥ grahaṇam na kartavyam . katham cakāddhi palitam śiraḥ iti . evam tarhi sijgrahaṇam kartavyam . katham sagdhiḥ ca me sapītiḥ ca me , babdham te harī dhānāḥ iti . iha tāvat sagdhiḥ iti na etat ghaseḥ rūpam . kim tarhi sagheḥ etat rūpam . babdhām te harī dhānāḥ iti na etat bhaseḥ rūpam . kim tarhi bandheḥ etat rūpam . chāndasaḥ varṇalopaḥ vā yathā iṣkartāramadhvare . atha vā chāndasaḥ varṇalopaḥ bhaviṣyati yathā iṣkartāramadhvare . tat yathā . tubhyedam agne . tubhyam idam agne iti prāpte . āmbānām caruḥ . nāmbānām caruḥ iti prāpte . āvyādhinīḥ ugaṇāḥ . āvyādhinīḥ sugaṇāḥ iti prāpte . iṣkartāram adhvarasya . niṣkartāram iti prāpte . śivā udrasya bheṣajī . śivā rudrasya bheṣajīti prāpte . tasmāt sijgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . yat etat rātsasya iti sakāragrahaṇam tat sicaḥ grahaṇam vijñāsyate . katham . rātsasya iti ucyate na ca anyaḥ rephāt paraḥ sakāraḥ asti anyat ataḥ sicaḥ . nanu ca ayam asti mātuḥ pituḥ iti . tasmāt sicaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . kasmāt na bhavati cakāddhi palitam śiraḥ iti . iṣṭam eva etat saṅgṛhītam . cakādhi iti eva bhavitavyam . dhi sakāre sicaḥ lopaḥ . cakāddhi iti prayojanam . āśādhvam tu katham te syāt . jaśtvam sasya bhaviṣyati . sarvatra evam prasiddham syāt . śrutiḥ ca api na bhidyate . luṅaḥ ca api na mūrdhanye grahaṇam . seṭi duṣyati . ghasibhasyoḥ na sidhyet tu . tasmāt sijgrahaṇam na tat . chāndasaḥ varṇalopaḥ vā yathā iṣkartāramadhvare . dāder dhātor ghaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०३।२५-४०४।२ रो व्,३९२ इह दोग्धा दोग्धुम् इति घत्वस्य असिद्धत्वात् ढत्वम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् अपवादः वचनप्रामाण्यात् इति । अथ वा एवम् वक्ष्यामि । हः ढः अदादेः । हः ढः भवति अदादेः । ततः धातोः घः इति । दादेः इति अनुवर्तते न इति निवृत्तम् ।
KA III,403.25-404.2 Ro V,392 iha dogdhā dogdhum iti ghatvasya asiddhatvāt ḍhatvam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat apavādaḥ vacanaprāmāṇyāt iti . atha vā evam vakṣyāmi . haḥ ḍhaḥ adādeḥ . haḥ ḍhaḥ bhavati adādeḥ . tataḥ dhātoḥ ghaḥ iti . dādeḥ iti anuvartate na iti nivṛttam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०४।३-८ रो व्,३९२-३९३ दादेः इति उच्यते तत्र इदम् न सिध्यति । अधोक् । क्व तर्हि स्यात् । मा स्म धोक्। न एषः दोषः । धातोः इति न एषा दादिसमानाधिकरणा षष्ठी । दादेः धातोः इति । का तर्हि । अवयवयोगा एषा षष्ठी । धातोः यः दादिः अवयवः इति । सा च अवश्यम् अवयवयोगा षष्ठी विज्ञेया उत्तरार्था । किम् प्रयोजनम् । एकाचः बशः भष् झषन्तस्य स्ध्वोः इति इह अपि यथा स्यात् : गर्दभयतेः अप्रत्ययः गर्धप् इति । यदि अवयवयोगा षष्ठी दोग्धा दोग्धुम् इति अत्र न प्राप्नोति । एषः अपि व्यपदेशिवद्भावेन धातोः दादिः अवयवः भवति ।
KA III,404.3-8 Ro V,392-393 dādeḥ iti ucyate tatra idam na sidhyati . adhok . kva tarhi syāt . mā sma dhok. na eṣaḥ doṣaḥ . dhātoḥ iti na eṣā dādisamānādhikaraṇā ṣaṣṭhī . dādeḥ dhātoḥ iti . kā tarhi . avayavayogā eṣā ṣaṣṭhī . dhātoḥ yaḥ dādiḥ avayavaḥ iti . sā ca avaśyam avayavayogā ṣaṣṭhī vijñeyā uttarārthā . kim prayojanam . ekācaḥ baśaḥ bhaṣ jhaṣantasya sdhvoḥ iti iha api yathā syāt : gardabhayateḥ apratyayaḥ gardhap iti . yadi avayavayogā ṣaṣṭhī dogdhā dogdhum iti atra na prāpnoti . eṣaḥ api vyapadeśivadbhāvena dhātoḥ dādiḥ avayavaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०४।९-११ रो व्,३९३ हृग्रहोः भः छन्दसि हस्य । हृग्रहोः छन्दसि हस्य भत्वम् वक्तव्यम् । गर्दभेन सम्भरति । मरुत् अस्य ग्रभीता । सामिधेन्यः जभ्रिरे । उद्ग्राभम् च निग्राभम् च ब्रह्म देवाः अवीवृधन् ।
KA III,404.9-11 Ro V,393 hṛgrahoḥ bhaḥ chandasi hasya . hṛgrahoḥ chandasi hasya bhatvam vaktavyam . gardabhena sambharati . marut asya grabhītā . sāmidhenyaḥ jabhrire . udgrābham ca nigrābham ca brahma devāḥ avīvṛdhan .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०४।१२-२४ रो व्,३९३ किमर्थः चकारः । स्ध्वोः इति एतत् अनुकृष्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सिद्धम् स्ध्वोः पूर्वेण एव । न सिध्यति । किम् कारणम् । अबशादित्वात् । ननु च जश्त्वे कृते बशादिः । असिद्धम् जश्त्वम् तस्य असिद्धत्वात् न बशादिः । एवम् तर्हि सिद्धकाण्डे पठितम् अभ्यासजश्त्वचर्त्वम् एत्त्वतुकोः इति । एत्त्वतुकोः ग्रहणम् न करिष्यते । अभ्यासजश्त्वचर्त्वम् सिद्धम् इति एव । एवम् अपि अझषन्तत्वात् न प्राप्नोति । लोपे कृते झषन्तः । स्थानिवद्भावात् न झषन्तः । अतः उत्तरम् पठति । दधः तथोः अनुकर्षणानर्थक्यम् स्थानिवत्प्रतिषेधात् । दधः तथोः अनुकर्षणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । स्थानिवत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते अत्र स्थनिवद्भावः पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । स च अवश्यम् प्रतिषेधः आश्रयितव्यः । इतरथा हि अलोपे प्रतिषेधः । यः हि मन्यते अनुकर्षणसामर्थ्यात् मे अत्र भवति अलोपे तेन प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् : दधाति दधासि ।
KA III,404.12-24 Ro V,393 kimarthaḥ cakāraḥ . sdhvoḥ iti etat anukṛṣyate . na etat asti prayojanam . siddham sdhvoḥ pūrveṇa eva . na sidhyati . kim kāraṇam . abaśāditvāt . nanu ca jaśtve kṛte baśādiḥ . asiddham jaśtvam tasya asiddhatvāt na baśādiḥ . evam tarhi siddhakāṇḍe paṭhitam abhyāsajaśtvacartvam ettvatukoḥ iti . ettvatukoḥ grahaṇam na kariṣyate . abhyāsajaśtvacartvam siddham iti eva . evam api ajhaṣantatvāt na prāpnoti . lope kṛte jhaṣantaḥ . sthānivadbhāvāt na jhaṣantaḥ . ataḥ uttaram paṭhati . dadhaḥ tathoḥ anukarṣaṇānarthakyam sthānivatpratiṣedhāt . dadhaḥ tathoḥ anukarṣaṇam anarthakam . kim kāraṇam . sthānivatpratiṣedhāt . pratiṣidhyate atra sthanivadbhāvaḥ pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . sa ca avaśyam pratiṣedhaḥ āśrayitavyaḥ . itarathā hi alope pratiṣedhaḥ . yaḥ hi manyate anukarṣaṇasāmarthyāt me atra bhavati alope tena pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt : dadhāti dadhāsi .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०५।१-२ रो व्,३९४ तथोः च अपि ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । झलि झषन्तस्य इति उच्यते तथोः च अयम् झलि झषन्तः भवति न अन्यत्र ।
KA III,405.1-2 Ro V,394 tathoḥ ca api grahaṇam śakyam akartum . katham . jhali jhaṣantasya iti ucyate tathoḥ ca ayam jhali jhaṣantaḥ bhavati na anyatra .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०५।३-७ रो व्,३९४ अथ अपि एतत् न अस्ति पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति एवम् अपि न एव अर्थः अनुकर्षणार्थेन चकारेण न अपि तथोः ग्रहणेन । आनन्तर्यम् इह आश्रीयते झलि झषन्तस्य इति । क्व चित् च सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् शास्त्रकृतम् अनानन्तर्यम् क्व चित् न एव सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । लोपे सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् शास्त्रकृतम् अनानन्तर्यम् अलोपे न एव सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतः चित् एव आनन्तर्यम् तत् आश्रयिष्यामः ।
KA III,405.3-7 Ro V,394 atha api etat na asti pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti evam api na eva arthaḥ anukarṣaṇārthena cakāreṇa na api tathoḥ grahaṇena . ānantaryam iha āśrīyate jhali jhaṣantasya iti . kva cit ca sannipātakṛtam ānantaryam śāstrakṛtam anānantaryam kva cit na eva sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . lope sannipātakṛtam ānantaryam śāstrakṛtam anānantaryam alope na eva sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . yatra kutaḥ cit eva ānantaryam tat āśrayiṣyāmaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०५।८-१२ रो व्,३९४ अधः इति किमर्थम् । धत्तः । धत्थः । अधः इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति धत्तः धत्थः इति । जश्त्वे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति दधस्तथोश्च इति । ततः वक्ष्यामि झलाम् जशः । झलाम् जशः भवन्ति दधः तथोः । ततः अन्ते । अन्ते च झलाम् जशः भवन्ति । तत्र जश्त्वे कृते अझषन्तत्वात् न भविष्यति ।
KA III,405.8-12 Ro V,394 adhaḥ iti kimartham . dhattaḥ . dhatthaḥ . adhaḥ iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati dhattaḥ dhatthaḥ iti . jaśtve yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti dadhastathośca iti . tataḥ vakṣyāmi jhalām jaśaḥ . jhalām jaśaḥ bhavanti dadhaḥ tathoḥ . tataḥ ante . ante ca jhalām jaśaḥ bhavanti . tatra jaśtve kṛte ajhaṣantatvāt na bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०६।१-१० रो व्,३९५ रदाभ्याम् इति किमर्थम् । चरितम् मुदितम् । ननु च रदाभ्याम् इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति । अत्र अपि रेफदकाराभ्याम् परा निष्ठा । न रेफदकाराभ्याम् निष्ठा विशेष्यते । किम् तर्हि । तकारः विशेष्यते । रफदकाराभ्याम् उत्तरस्य तकारस्य नः भवति स चेत् निष्ठायाः इति । अथ पूर्वग्रहणम् किमर्थम् । निष्ठादेशे पूर्वग्रहणम् परस्य आदेशप्रतिषेधार्थम् । निष्ठादेशे पूर्वग्रहणम् क्रियते परस्य आदेशः मा भूत् इति । भिन्नवद्भ्याम् भिन्नवद्भिः । पञ्चमीनिर्दिष्टात् हि परस्य । पञ्चमीनिर्दिष्टात् हि परस्य इति परस्य प्राप्नोति ।
KA III,406.1-10 Ro V,395 radābhyām iti kimartham . caritam muditam . nanu ca radābhyām iti ucyamāne api atra prāpnoti . atra api rephadakārābhyām parā niṣṭhā . na rephadakārābhyām niṣṭhā viśeṣyate . kim tarhi . takāraḥ viśeṣyate . raphadakārābhyām uttarasya takārasya naḥ bhavati sa cet niṣṭhāyāḥ iti . atha pūrvagrahaṇam kimartham . niṣṭhādeśe pūrvagrahaṇam parasya ādeśapratiṣedhārtham . niṣṭhādeśe pūrvagrahaṇam kriyate parasya ādeśaḥ mā bhūt iti . bhinnavadbhyām bhinnavadbhiḥ . pañcamīnirdiṣṭāt hi parasya . pañcamīnirdiṣṭāt hi parasya iti parasya prāpnoti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०६।११-४०७।७ रो व्,३९६-३९७ वृद्धिनिमित्तात् प्रतिषेधः । वृद्धिनिमित्तात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् कार्तिक्षैतिफौल्लयः । कार्तिः इति वृद्धौ कृतायाम् रदाभ्याम् इति नत्वम् प्राप्नोति । क्षैतिः इति वृद्धौ कृतायाम् क्षियोदीर्घात् इति नत्वम् प्राप्नोति । फौल्लिः इति वृद्धौ कृतायाम् उदुपधत्वसन्नियोगेन लत्वम् उच्यमानम् न प्राप्नोति । अथ उच्यमाने अपि प्रतिषेधे वृद्धिनिमित्तात् इति कथम् इदम् विज्ञायते । वृद्धिः एव निमित्तम् वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तात् इति । आहोस्वित् वृद्धिः निमित्तम् अस्य सः अयम् वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तात् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते वृद्धिः एव निमित्तम् वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तात् इति क्षैतिः सङ्गृहीतः कार्तिः असङ्गृहीतः । अथ विज्ञायते वृद्धिः निमित्तम् अस्य सः अयम् वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तात् इति कार्तिः सङ्गृहीतः क्षैतिः असङ्गृहीतः । उभयथा च फौल्लिः असङ्गृहीतः । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् वृद्धिः एव निमित्तम् वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तात् इति । ननु च उक्तम् क्षैतिः सङ्ग्र्हीतः कार्तिः असङ्गृहीतः इति । कार्तिः च सङ्गृहीतः । कथम् । वृद्धिः भवति गुणः भवति इति रेफशिराः गुणवृद्धिसञ्ज्ञकः अभिनिर्वर्तते । अथ वा पुनः अस्तु वृद्धिः निमित्तम् अस्य सः अयम् वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तात् इति । ननु च उक्तम् कार्तिः सङ्गृहीतः क्षैतिः असङ्गृहीतः इति । क्षैतिः च सङ्गृहीतः । कथम् । यत् तत् वृद्धिशास्त्रम् तस्मिन् वृद्धिशब्दः वर्तते । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गा वृद्धिः । अन्तरङ्गम् नत्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । एवम् च कृत्वा लत्वम् अपि सिद्धम् भवति फौल्लिः इति ।
KA III,406.11-407.7 Ro V,396-397 vṛddhinimittāt pratiṣedhaḥ . vṛddhinimittāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . prayojanam kārtikṣaitiphaullayaḥ . kārtiḥ iti vṛddhau kṛtāyām radābhyām iti natvam prāpnoti . kṣaitiḥ iti vṛddhau kṛtāyām kṣiyodīrghāt iti natvam prāpnoti . phaulliḥ iti vṛddhau kṛtāyām udupadhatvasanniyogena latvam ucyamānam na prāpnoti . atha ucyamāne api pratiṣedhe vṛddhinimittāt iti katham idam vijñāyate . vṛddhiḥ eva nimittam vṛddhinimittam vṛddhinimittāt iti . āhosvit vṛddhiḥ nimittam asya saḥ ayam vṛddhinimittaḥ vṛddhinimittāt iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate vṛddhiḥ eva nimittam vṛddhinimittam vṛddhinimittāt iti kṣaitiḥ saṅgṛhītaḥ kārtiḥ asaṅgṛhītaḥ . atha vijñāyate vṛddhiḥ nimittam asya saḥ ayam vṛddhinimittaḥ vṛddhinimittāt iti kārtiḥ saṅgṛhītaḥ kṣaitiḥ asaṅgṛhītaḥ . ubhayathā ca phaulliḥ asaṅgṛhītaḥ . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat vṛddhiḥ eva nimittam vṛddhinimittam vṛddhinimittāt iti . nanu ca uktam kṣaitiḥ saṅgrhītaḥ kārtiḥ asaṅgṛhītaḥ iti . kārtiḥ ca saṅgṛhītaḥ . katham . vṛddhiḥ bhavati guṇaḥ bhavati iti rephaśirāḥ guṇavṛddhisañjñakaḥ abhinirvartate . atha vā punaḥ astu vṛddhiḥ nimittam asya saḥ ayam vṛddhinimittaḥ vṛddhinimittāt iti . nanu ca uktam kārtiḥ saṅgṛhītaḥ kṣaitiḥ asaṅgṛhītaḥ iti . kṣaitiḥ ca saṅgṛhītaḥ . katham . yat tat vṛddhiśāstram tasmin vṛddhiśabdaḥ vartate . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgā vṛddhiḥ . antaraṅgam natvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . evam ca kṛtvā latvam api siddham bhavati phaulliḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०७।८-१८ रो व्,३९७-३९८ ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावत् । ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावत् भवति इति वक्तव्यम् । कीर्णिः गीर्णिः । लूनिः धूनिः । दुग्वोः दीर्घः च । दुग्वोः दीर्घः च इति वक्तव्यम् । आदूनः विगूनः । पूञः विनाशे । पूञः विनाशे इति वक्तव्यम् । पूनाः यवाः । विनाशे इति किमर्थम् । पूतम् धान्यम् । सिनोतेः ग्रासकर्मकर्तृकस्य । सिनोतेः ग्रासकर्मकर्तृकस्य इति वक्तव्यम् । सिनः ग्रासः । ग्रासकर्मकर्तृकस्य इति किमर्थम् । सिता पाशेन सूकरी ।
KA III,407.8-18 Ro V,397-398 ṛkāralvādibhyaḥ ktinniṣṭhāvat . ṛkāralvādibhyaḥ ktin niṣṭhāvat bhavati iti vaktavyam . kīrṇiḥ gīrṇiḥ . lūniḥ dhūniḥ . dugvoḥ dīrghaḥ ca . dugvoḥ dīrghaḥ ca iti vaktavyam . ādūnaḥ vigūnaḥ . pūñaḥ vināśe . pūñaḥ vināśe iti vaktavyam . pūnāḥ yavāḥ . vināśe iti kimartham . pūtam dhānyam . sinoteḥ grāsakarmakartṛkasya . sinoteḥ grāsakarmakartṛkasya iti vaktavyam . sinaḥ grāsaḥ . grāsakarmakartṛkasya iti kimartham . sitā pāśena sūkarī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०७।१९-४०८।१० रो व्,३९८-३९९ दीर्घात् इति किमर्थम् । अक्षितम् असि मा मे क्षेष्ठाः । दीर्घात् इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति अक्षितम् असि मा मे क्षेष्ठाः इति । निर्देशात् एव इदम् अभिव्यक्तम् दीर्घस्य ग्रहणम् इति । यदि ह्रस्वस्य ग्रहणम् स्यात् क्षेः इति एव ब्रूयात् । न अत्र निर्देशः प्रमाणं शक्यम् कर्तुम् । यथा एव अत्र अप्राप्ता विभक्तिः एवम् इयङादेशः अपि । न अत्र अप्राप्ता विभक्तिः । सिद्धा अत्र विभक्तिः प्रातिपदिकात् इति । कथम् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा । अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति । ननु च अधातुः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः धातुः धातोः एषः अनुकरणः । यदि अनुकरणः इयङादेशः न प्राप्नोति । प्रकृतिवत् अनुकरणम् भवति इति एवम् इयङादेशः भविष्यति । यदि प्रकृतिवत् अनुकरणम् भवति इति उच्यते स्वाद्युत्पत्तिः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि आतिदेशिकानाम् स्वाश्रयाणि अपि न निवर्तन्ते । अथ अपि एतत् न अस्ति आतिदेशिकानाम् स्वाश्रयाणि अपि न निवर्तन्ते इति एवम् अपि न दोषः । अवश्यम् अत्र सर्वतः नैर्देशिकी विभक्तिः वक्तव्या । तत् यथा । नेर्विशः परिव्यवेभ्यःक्रियः विपराभ्याञ्जेः इति । अथ अपि एतत् न अस्ति प्रकृतिवत् अनुकरणम् भवति इति एवम् अपि न दोषः । धातोः अजादौ यत् रूपम् तत् अनुक्रियते ।
KA III,407.19-408.10 Ro V,398-399 dīrghāt iti kimartham . akṣitam asi mā me kṣeṣṭhāḥ . dīrghāt iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati akṣitam asi mā me kṣeṣṭhāḥ iti . nirdeśāt eva idam abhivyaktam dīrghasya grahaṇam iti . yadi hrasvasya grahaṇam syāt kṣeḥ iti eva brūyāt . na atra nirdeśaḥ pramāṇaṃ śakyam kartum . yathā eva atra aprāptā vibhaktiḥ evam iyaṅādeśaḥ api . na atra aprāptā vibhaktiḥ . siddhā atra vibhaktiḥ prātipadikāt iti . katham prātipadikasañjñā . arthavat prātipadikam iti . nanu ca adhātuḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ dhātuḥ dhātoḥ eṣaḥ anukaraṇaḥ . yadi anukaraṇaḥ iyaṅādeśaḥ na prāpnoti . prakṛtivat anukaraṇam bhavati iti evam iyaṅādeśaḥ bhaviṣyati . yadi prakṛtivat anukaraṇam bhavati iti ucyate svādyutpattiḥ na prāpnoti . evam tarhi ātideśikānām svāśrayāṇi api na nivartante . atha api etat na asti ātideśikānām svāśrayāṇi api na nivartante iti evam api na doṣaḥ . avaśyam atra sarvataḥ nairdeśikī vibhaktiḥ vaktavyā . tat yathā . nerviśaḥ parivyavebhyaḥkriyaḥ viparābhyāñjeḥ iti . atha api etat na asti prakṛtivat anukaraṇam bhavati iti evam api na doṣaḥ . dhātoḥ ajādau yat rūpam tat anukriyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०८।११-४०९।२ रो व्,४००-४०१ अञ्चेः नत्वे व्यक्तप्रतिषेधः । अञ्चेः नत्वे व्यक्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । व्यक्तम् अनृतम् कथयति इति । अञ्जिविज्ञानात् सिद्धम् । न एतत् अञ्चेः रूपम् । अञ्जेः एतत् रूपम् । अञ्चत्यर्थः वै गम्यते । कः पुनः अञ्चत्यर्थः । अञ्चतिः प्रकाशने वर्तते । अञ्चितम् गच्छति । प्रकाशयति आत्मानम् इति गम्यते । न वै लोके अञ्चितम् गच्छति इति प्रकाशनम् गम्यते । किम् तर्हि । समाधानम् गम्यते । समाहितः भूत्वा गच्छति इति । एवम् तर्हि अञ्चतेः अङ्कः अङ्कः च प्रकाशनम् । अङ्किताः गावः इति उच्यते अन्याभ्यः गोभ्यः प्रकाश्यन्ते । अञ्चत्यर्थः इति चेत् अञ्जेः तदर्थत्वात् सिद्धम् । अञ्चत्यर्थः इति चेत् अञ्जिः अपि अञ्चत्यर्थे वर्तते । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । कथम् अञ्जिः अञ्चत्यर्थे वर्तते । अनेकार्थाः अपि धातवः भवन्ति । अस्ति पुनः क्व चित् अन्यत्र अपि अञ्जिः अञ्चत्यर्थे वर्तते । अस्ति इति आह । अञ्जेः अञ्जनम् अञ्जनम् च प्रकाशनम् । अङ्क्तेषिणी इति उच्यते यत् तत् सितम् च असितम् च एतत् प्रकाशयति । तथा अञ्जेः व्यञ्जनम् व्यञ्जनम् च प्रकाशनम् । यत् तत् स्नेहेन मधुरेण च जडीकृतानाम् इन्द्रियाणाम् स्वस्मिन् आत्मनि व्यवस्थापनम् सः रागः तत् व्यञ्जनम् । अन्वर्थम् खलु अपि निर्वचनम् । व्यज्यते अनेन इति व्यञ्जनम् इति ।
KA III,408.11-409.2 Ro V,400-401 añceḥ natve vyaktapratiṣedhaḥ . añceḥ natve vyaktasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vyaktam anṛtam kathayati iti . añjivijñānāt siddham . na etat añceḥ rūpam . añjeḥ etat rūpam . añcatyarthaḥ vai gamyate . kaḥ punaḥ añcatyarthaḥ . añcatiḥ prakāśane vartate . añcitam gacchati . prakāśayati ātmānam iti gamyate . na vai loke añcitam gacchati iti prakāśanam gamyate . kim tarhi . samādhānam gamyate . samāhitaḥ bhūtvā gacchati iti . evam tarhi añcateḥ aṅkaḥ aṅkaḥ ca prakāśanam . aṅkitāḥ gāvaḥ iti ucyate anyābhyaḥ gobhyaḥ prakāśyante . añcatyarthaḥ iti cet añjeḥ tadarthatvāt siddham . añcatyarthaḥ iti cet añjiḥ api añcatyarthe vartate . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . katham añjiḥ añcatyarthe vartate . anekārthāḥ api dhātavaḥ bhavanti . asti punaḥ kva cit anyatra api añjiḥ añcatyarthe vartate . asti iti āha . añjeḥ añjanam añjanam ca prakāśanam . aṅkteṣiṇī iti ucyate yat tat sitam ca asitam ca etat prakāśayati . tathā añjeḥ vyañjanam vyañjanam ca prakāśanam . yat tat snehena madhureṇa ca jaḍīkṛtānām indriyāṇām svasmin ātmani vyavasthāpanam saḥ rāgaḥ tat vyañjanam . anvartham khalu api nirvacanam . vyajyate anena iti vyañjanam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०९।३-६ रो व्,४०१-४०२ अवाताभिधाने । अवाताभिधाने इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । निर्वाणः अग्निः वातेन । निर्वाणः प्रदीपः वातेन इति ।
KA III,409.3-6 Ro V,401-402 avātābhidhāne . avātābhidhāne iti vaktavyam . iha api yathā syāt . nirvāṇaḥ agniḥ vātena . nirvāṇaḥ pradīpaḥ vātena iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०९।७-१६ रो व्,४०२-४०३ अनुपसर्गात् इति उच्यते तत्र इदम् न सिध्यति परिकृशम् इति । कृशेः कः एषः विहितः इगुपधात् । न एतत् निष्ठान्तम् । किम् तर्हि कृशः एषः इगुपधात् कः विहितः । स्वरे हि दोषः भवति परिकृशे । न एवम् शक्यम् । इह हि परिकृशः इति स्वरे दोषः स्यात् । अन्तस्थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् । इति एषः स्वरः प्रसज्येत । पदस्य लोपः विहितः इति मतम् । एवम् तर्हि पदस्य लोपः द्रष्टव्यः । पर्यागतः कार्श्येन परिकृशः । जगती अनूना भवति हि रुचिरा ।
KA III,409.7-16 Ro V,402-403 anupasargāt iti ucyate tatra idam na sidhyati parikṛśam iti . kṛśeḥ kaḥ eṣaḥ vihitaḥ igupadhāt . na etat niṣṭhāntam . kim tarhi kṛśaḥ eṣaḥ igupadhāt kaḥ vihitaḥ . svare hi doṣaḥ bhavati parikṛśe . na evam śakyam . iha hi parikṛśaḥ iti svare doṣaḥ syāt . antasthāthaghañktājabitrakāṇām . iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . padasya lopaḥ vihitaḥ iti matam . evam tarhi padasya lopaḥ draṣṭavyaḥ . paryāgataḥ kārśyena parikṛśaḥ . jagatī anūnā bhavati hi rucirā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४०९।१७-२४ रो व्,४०३ फलेः लत्वे उत्पूर्वस्य उपसङ्ख्यानम् । फलेः लत्वे उत्पूर्वस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : उत्फुल्लः अनृतम् कथयति । अत्यल्पम् इदम् उच्यते उत्पूर्वात् इति । उत्फुल्लसम्फुल्लयोः इति वक्तव्यम् : उत्फुल्लः , सम्फुल्लः । कृशेः कः एषः विहितः इगुपधात् । स्वरे हि दोषः भवति परिकृशे । पदस्य लोपः विहितः इति मतम् । जगति अनूना भवति हि रुचिरा ।
KA III,409.17-24 Ro V,403 phaleḥ latve utpūrvasya upasaṅkhyānam . phaleḥ latve utpūrvasya upasaṅkhyānam kartavyam : utphullaḥ anṛtam kathayati . atyalpam idam ucyate utpūrvāt iti . utphullasamphullayoḥ iti vaktavyam : utphullaḥ , samphullaḥ . kṛśeḥ kaḥ eṣaḥ vihitaḥ igupadhāt . svare hi doṣaḥ bhavati parikṛśe . padasya lopaḥ vihitaḥ iti matam . jagati anūnā bhavati hi rucirā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१०।१-११ रो व्,४०३-४०४ किम् अयम् विधिः आहोस्वित् प्रतिषेधः । किम् च अतः । यदि तावत् विधिः नकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । रदाभ्यान्निष्ठातोनःपूर्वस्यचदः इति । तत् वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नम् न शक्यम् अनुवर्तयितुम् । अथ प्रतिषेधः ह्रीग्रहणम् अनर्थकम् न हि एतस्मात् विधिः अस्ति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् विधिः । ननु च उक्तम् नकारग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । रदाभ्यान्निष्ठातोनःपूर्वस्यचदः इति । तत् वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नम् न शक्यम् अनुवर्तयितुम् इति । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । अथ वा क्रियते न्यासे एव । द्विनकारकः निर्देशः । नुदविदोन्दत्राघ्राह्रीभ्यः अन्यतरस्याम् न् न ध्याख्यापॄमूर्छिमदाम् इति । अथ वा पुनः अस्तु प्रतिषेधः । ननु च उक्तम् ह्रीग्रहणम् अनर्थकम् न हि एतस्मात् विधिः अस्ति इति । न अनर्थकम् । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति एतस्मात् विधिः इति यत् अयम् ह्रीग्रहणम् करोति ।
KA III,410.1-11 Ro V,403-404 kim ayam vidhiḥ āhosvit pratiṣedhaḥ . kim ca ataḥ . yadi tāvat vidhiḥ nakāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . radābhyānniṣṭhātonaḥpūrvasyacadaḥ iti . tat vā anekena nipātanena vyavacchinnam na śakyam anuvartayitum . atha pratiṣedhaḥ hrīgrahaṇam anarthakam na hi etasmāt vidhiḥ asti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat vidhiḥ . nanu ca uktam nakāragrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . radābhyānniṣṭhātonaḥpūrvasyacadaḥ iti . tat vā anekena nipātanena vyavacchinnam na śakyam anuvartayitum iti . sambandham anuvartiṣyate . atha vā kriyate nyāse eva . dvinakārakaḥ nirdeśaḥ . nudavidondatrāghrāhrībhyaḥ anyatarasyām n na dhyākhyāpṝmūrchimadām iti . atha vā punaḥ astu pratiṣedhaḥ . nanu ca uktam hrīgrahaṇam anarthakam na hi etasmāt vidhiḥ asti iti . na anarthakam . etat eva jñāpayati ācāryaḥ bhavati etasmāt vidhiḥ iti yat ayam hrīgrahaṇam karoti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१०।१२-४११।२ रो व्,४०४-४०५ बहवः इमे विदयः पठ्यन्ते । तत्र न ज्ञायते कस्य नित्यम् नत्वम् कस्य विभाषा कस्य प्रतिषेधः कस्य इट् इति । अतः उत्तरम् पठति । यस्य विदेः श्नशकौ तपरत्वे तनवचने तद् उ वाप्रतिषेधौ । श्नविकरणस्य विभाषा शविकरणस्य प्रतिषेधः । श्यविकरणात् नविधिः छिदितुल्यः । श्यन्विकरणात् विदेः नविधिः छिदिना तुल्यः । लुग्विकरणः वलि पर्यवपन्नः । लुग्विकरणः विदिः वलादौ पर्यवपन्नः । एष एवार्थः । ययोः विद्योः श्नशौ उक्तौ तयोः नत्वस्य वानञौ । ययोः तु श्यँल्लुकौ ताभ्याम् छिदिवच् च इट् च इष्यते । अपरः आह : वेत्तेः तु विदितः निष्ठा । विद्यतेः विन्नः इष्यते । विन्त्तेः विन्नः च वित्तः च वित्तः भोगेषु विन्दतेः । भित्तं शकलम् ।
KA III,410.12-411.2 Ro V,404-405 bahavaḥ ime vidayaḥ paṭhyante . tatra na jñāyate kasya nityam natvam kasya vibhāṣā kasya pratiṣedhaḥ kasya iṭ iti . ataḥ uttaram paṭhati . yasya videḥ śnaśakau taparatve tanavacane tad u vāpratiṣedhau . śnavikaraṇasya vibhāṣā śavikaraṇasya pratiṣedhaḥ . śyavikaraṇāt navidhiḥ chiditulyaḥ . śyanvikaraṇāt videḥ navidhiḥ chidinā tulyaḥ . lugvikaraṇaḥ vali paryavapannaḥ . lugvikaraṇaḥ vidiḥ valādau paryavapannaḥ . eṣa evārthaḥ . yayoḥ vidyoḥ śnaśau uktau tayoḥ natvasya vānañau . yayoḥ tu śya~llukau tābhyām chidivac ca iṭ ca iṣyate . aparaḥ āha : vetteḥ tu viditaḥ niṣṭhā . vidyateḥ vinnaḥ iṣyate . vintteḥ vinnaḥ ca vittaḥ ca vittaḥ bhogeṣu vindateḥ . bhittaṃ śakalam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४११।३-८ रो व्,४०५-४०६ भित्तम् शकलम् इति उच्यते तत्र इदम् न सिध्यति भित्तम् भिन्नम् इति । न एषः दोषः । सर्वत्र एव अत्र भिदिः विदारणसामान्ये वर्तते तत्र अवश्यम् विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः । भिन्नम् किम् भित्तम् इति । तत्वम् अभिधायकम् चेत् शकलस्य अनर्थकः प्रयोगः स्यात् । शकलेन च अपि अभिहिते न भवति तत्वम् निगमयामः । क्विन् प्रत्ययस्य कुः ।
KA III,411.3-8 Ro V,405-406 bhittam śakalam iti ucyate tatra idam na sidhyati bhittam bhinnam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sarvatra eva atra bhidiḥ vidāraṇasāmānye vartate tatra avaśyam viśeṣārthinā viśeṣaḥ anuprayoktavyaḥ . bhinnam kim bhittam iti . tatvam abhidhāyakam cet śakalasya anarthakaḥ prayogaḥ syāt . śakalena ca api abhihite na bhavati tatvam nigamayāmaḥ . kvin pratyayasya kuḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४११।९-१८ रो व्,४०७ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् न क्विनः कुः इति एव उच्येत । क्विनः कुः इति इयति उच्यमाने वकारस्य एव कुत्वम् प्रसज्येत । ननु च लोपे कृते न भविष्यति । अनवकाशम् कुत्वम् लोपम् बाधेत । सावकाशम् कुत्वम् । कः अवकाशः । अनन्त्यः । कथम् पुनः सति अन्त्ये अनन्त्यस्य कुत्वम् स्यात् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नान्त्यस्य कुत्वम् भवति इति यत् अयम् क्विनः कुः इति कवर्गनिर्देशम् करोति । इतरथा हि तद्गुणम् एव अयम् निर्दिशेत् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् येभ्यः क्विन्प्रत्ययः विधीयते तेषाम् अन्यप्रत्ययान्तानाम् अपि पदान्ते कुत्वम् यथा स्यात् । मा नः अस्राक् । मा नः अद्राक् । क्विनः कुः इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणम् कृतम् । क्विन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वम् इष्यते ।
KA III,411.9-18 Ro V,407 pratyayagrahaṇam kimartham na kvinaḥ kuḥ iti eva ucyeta . kvinaḥ kuḥ iti iyati ucyamāne vakārasya eva kutvam prasajyeta . nanu ca lope kṛte na bhaviṣyati . anavakāśam kutvam lopam bādheta . sāvakāśam kutvam . kaḥ avakāśaḥ . anantyaḥ . katham punaḥ sati antye anantyasya kutvam syāt . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nāntyasya kutvam bhavati iti yat ayam kvinaḥ kuḥ iti kavarganirdeśam karoti . itarathā hi tadguṇam eva ayam nirdiśet . idam tarhi prayojanam yebhyaḥ kvinpratyayaḥ vidhīyate teṣām anyapratyayāntānām api padānte kutvam yathā syāt . mā naḥ asrāk . mā naḥ adrāk . kvinaḥ kuḥ iti vaktavye pratyayagrahaṇam kṛtam . kvinpratyayasya sarvatra padānte kutvam iṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४११।१९-२२ रो व्,४०८ रुविधौ अह्नः रूपरात्रिरथन्तरेषु उपसङ्ख्यानम् । रुविधौ अह्नः रूपरात्रिरथन्तरेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अहोरूपम् अहोरात्रः अहोरथन्तरम् साम ।
KA III,411.19-22 Ro V,408 ruvidhau ahnaḥ rūparātrirathantareṣu upasaṅkhyānam . ruvidhau ahnaḥ rūparātrirathantareṣu upasaṅkhyānam kartavyam . ahorūpam ahorātraḥ ahorathantaram sāma .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१२।१-९ रो व्,४०८-४०९ असुपि रादेशे उपसर्जनसमासे प्रतिषेधः अलुकि । असुपि रादेशे उपसर्जनसमासे अलुकि प्रतिषेधः वक्तव्यः । दीर्घाहा निदाघः इति । सिद्धम् तु सुपि प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । सुपि प्रतिषेधात् । प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः सुपि न इति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । अहन् ददाति । अहन् भुङ्क्ते इति । लुकि च उक्तम् । किम् उक्तम् । अह्नः रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति ।
KA III,412.1-9 Ro V,408-409 asupi rādeśe upasarjanasamāse pratiṣedhaḥ aluki . asupi rādeśe upasarjanasamāse aluki pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dīrghāhā nidāghaḥ iti . siddham tu supi pratiṣedhāt . siddham etat . katham . supi pratiṣedhāt . prasajya ayam pratiṣedhaḥ supi na iti . iha api tarhi na prāpnoti . ahan dadāti . ahan bhuṅkte iti . luki ca uktam . kim uktam . ahnaḥ ravidhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१२।१०-१५ रो व्,४०९ छन्दसि भाषायाम् च प्रचेतसः राजनि उपसङ्ख्यानम् । छन्दसि भाषायाम् च प्रचेतसः राजनि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रचेतः राजन् । प्रचेतर् राजन् । अहरादीनाम् पत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अहर्पतिः अहःपतिः । अहर्पुत्रः अहःपुत्रः । गीर्पतिः गीःपतिः ।
KA III,412.10-15 Ro V,409 chandasi bhāṣāyām ca pracetasaḥ rājani upasaṅkhyānam . chandasi bhāṣāyām ca pracetasaḥ rājani upasaṅkhyānam kartavyam . pracetaḥ rājan . pracetar rājan . aharādīnām patyādiṣu upasaṅkhyānam kartavyam . aharpatiḥ ahaḥpatiḥ . aharputraḥ ahaḥputraḥ . gīrpatiḥ gīḥpatiḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१२।१६-४१३।१० रो व्,४०९-४१० इह कस्मात् न भवति । पपिवान् तस्थिवान् इति । सस्य इति वर्तते । एवम् अपि अत्र प्राप्नोति । लोपे कृते न भविष्यति । अनवकाशम् दत्वम् लोपम् बाधेत । सावकाशम् दत्वम् । कः अवकाशः । पपिवद्भ्याम् पपिवद्भिः इति । अत्र अपि रुः प्राप्नोति । तत् यथा एव रुम् बाधते एवम् लोपम् अपि बाधेत । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति न च अप्राप्ते रौ दत्वम् आरभ्यते लोपे पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । यदि तर्हि सस्य इति वर्तते अनडुद्भ्याम् अनडुद्भिः इति अत्र न प्राप्नोति । वचनात् अनडुहि भविष्यति । यदि एवम् । अनडुहः दत्वे नकारप्रतिषेधः । अनडुहः दत्वे नकारस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । अनड्वान् । सिद्धम् तु प्रतिपदविधानात् नुमः । सिद्धम् एतत् । कथम् । नुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्यात् दत्वम् न भविष्यति । यदि तर्हि यत् यत् अनडुहः प्राप्तम् तत् तत् नुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्यात् बाध्यते रुत्वम् अपि न प्राप्नोति । अनड्वान् तत्र इति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । दत्वम् च प्रति नुमः प्रतिपदविधिः अनर्थकः रोः पुनः निमित्तम् एव ।
KA III,412.16-413.10 Ro V,409-410 iha kasmāt na bhavati . papivān tasthivān iti . sasya iti vartate . evam api atra prāpnoti . lope kṛte na bhaviṣyati . anavakāśam datvam lopam bādheta . sāvakāśam datvam . kaḥ avakāśaḥ . papivadbhyām papivadbhiḥ iti . atra api ruḥ prāpnoti . tat yathā eva rum bādhate evam lopam api bādheta . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati na ca aprāpte rau datvam ārabhyate lope punaḥ prāpte ca aprāpte ca . yadi tarhi sasya iti vartate anaḍudbhyām anaḍudbhiḥ iti atra na prāpnoti . vacanāt anaḍuhi bhaviṣyati . yadi evam . anaḍuhaḥ datve nakārapratiṣedhaḥ . anaḍuhaḥ datve nakārasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . anaḍvān . siddham tu pratipadavidhānāt numaḥ . siddham etat . katham . numaḥ pratipadavidhānasāmarthyāt datvam na bhaviṣyati . yadi tarhi yat yat anaḍuhaḥ prāptam tat tat numaḥ pratipadavidhānasāmarthyāt bādhyate rutvam api na prāpnoti . anaḍvān tatra iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate yasya tu vidheḥ nimittam eva na asau bādhyate . datvam ca prati numaḥ pratipadavidhiḥ anarthakaḥ roḥ punaḥ nimittam eva .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१३।११-१९ रो व्,४११ किमर्थम् इदम् उच्यते न हलि इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । धातोः इति तत्र वर्तते तत्र रेफवकाराभ्याम् धातुः विशेष्यते । रेफवकारान्तस्य धातोः इति । किम् पुनः कारणम् पूर्वस्मिन् योगे रेफवकाराभ्याम् धातुः विशेष्यते । इह मा भूत् । अग्निः वायुः इति । एवम् तर्हि पूर्वस्मिन् योगे यत् धातुग्रहणम् तत् उत्तरत्र निवृत्तम् । एवम् अपि कुर्कुरः मुर्मुरः इति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि अनुवर्तते तत्र धातुग्रहणम् न तु रेफवकाराभ्याम् धातुः विशेष्यते । किम् तर्हि । इक् विशेष्यते । रेफवकारान्तस्य इकः धातोः इति । एवम् अपि कुर्कुरीयति मुर्मुरीयति इति अत्र प्राप्नोति । तस्मात् धातुः एव विशेष्यः धातौ च विशेष्यमाणे उपधायाम् च इति वक्तव्यम् ।
KA III,413.11-19 Ro V,411 kimartham idam ucyate na hali iti eva siddham . na sidhyati . dhātoḥ iti tatra vartate tatra rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate . rephavakārāntasya dhātoḥ iti . kim punaḥ kāraṇam pūrvasmin yoge rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate . iha mā bhūt . agniḥ vāyuḥ iti . evam tarhi pūrvasmin yoge yat dhātugrahaṇam tat uttaratra nivṛttam . evam api kurkuraḥ murmuraḥ iti atra api prāpnoti . evam tarhi anuvartate tatra dhātugrahaṇam na tu rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate . kim tarhi . ik viśeṣyate . rephavakārāntasya ikaḥ dhātoḥ iti . evam api kurkurīyati murmurīyati iti atra prāpnoti . tasmāt dhātuḥ eva viśeṣyaḥ dhātau ca viśeṣyamāṇe upadhāyām ca iti vaktavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१३।२०-४१४।७ रो व्,४११-४१२ उपधादीर्घत्वे अभ्यासजिव्रिचतुर्णाम् प्रतिषेधः । उपधादीर्घत्वे अभ्यासजिवृइचतुर्णाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । रिर्यतुः रिर्युः । संविव्यतुः संविव्युः । जिव्रः । चतुर्यिता चतुर्यितुम् । उणादिप्रतिषेधः च । उणादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । किर्योः गिर्योः इति । अभ्यासप्रतिषेधः तावत् न वक्तव्यः । हलि इति उच्यते न च अत्र हलादिम् पश्यामः । यणादेशे कृते प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भविष्यति । प्रतिषिध्यते अत्र स्थानिवद्भावः दीर्घविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति । न एषः अस्ति प्रतिषेधः । उक्तम् एतत् प्रतिषेधे स्वरदिर्घयलोपेषु लोपाजादेशः इति । जिव्रिप्रतिषेधः च न वक्तव्यः । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । चतुर्यिता चतुर्यितुम् इति सुपि न इति वर्तते । यदि एवम् गीर्भ्याम् गीर्भिः इति अप्रसिद्धिः । न सुपः विभक्तिविपरिणामात् गीर्भ्याम् गीर्भिः इति अदोषः । उणादिप्रतिषेधः वक्तव्यः इति परिहृतम् एतत् उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि इति ।
KA III,413.20-414.7 Ro V,411-412 upadhādīrghatve abhyāsajivricaturṇām pratiṣedhaḥ . upadhādīrghatve abhyāsajivṛicaturṇām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . riryatuḥ riryuḥ . saṃvivyatuḥ saṃvivyuḥ . jivraḥ . caturyitā caturyitum . uṇādipratiṣedhaḥ ca . uṇādīnām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kiryoḥ giryoḥ iti . abhyāsapratiṣedhaḥ tāvat na vaktavyaḥ . hali iti ucyate na ca atra halādim paśyāmaḥ . yaṇādeśe kṛte prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhaviṣyati . pratiṣidhyate atra sthānivadbhāvaḥ dīrghavidhim prati na sthānivat iti . na eṣaḥ asti pratiṣedhaḥ . uktam etat pratiṣedhe svaradirghayalopeṣu lopājādeśaḥ iti . jivripratiṣedhaḥ ca na vaktavyaḥ . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni . caturyitā caturyitum iti supi na iti vartate . yadi evam gīrbhyām gīrbhiḥ iti aprasiddhiḥ . na supaḥ vibhaktivipariṇāmāt gīrbhyām gīrbhiḥ iti adoṣaḥ . uṇādipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti parihṛtam etat uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१४।८-१९ रो व्,४१२-४१३ अदसः अनोस्रेः । अदसः अनोस्रेः इति वक्तव्यम् । किम् इदम् अनोस्रेः इति । अनोकारस्य असकारस्य अरेफकस्य इति । अनोकारस्य । अदः अत्र । असकारस्य । अदस्यते । अरेफकस्य । अदः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । अविभक्तिकः निर्देशः । अदस् , ओ , इति । ओकारात् परः पतिषेधः पूर्वभूतः । ततः सकारः । ततः रेफः इति । अथ वा न एवम् विज्ञायते अदसः असकारस्य इति । कथम् तर्हि । अकारः अस्य सकारस्य सः अयम् असिः असेः इति । यदि एवम् अमुमुयङ् इति न सिध्यति अदद्र्यङ् इति प्राप्नोति । अदमुयङ् इति भवितव्यम् अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति । अदसः अद्रेः पृथक् मुत्वम् केचित् इच्छन्ति लत्ववत् । केचित् अन्त्यसदेशस्य । न इति एके । असेः हि दृश्यते ।
KA III,414.8-19 Ro V,412-413 adasaḥ anosreḥ . adasaḥ anosreḥ iti vaktavyam . kim idam anosreḥ iti . anokārasya asakārasya arephakasya iti . anokārasya . adaḥ atra . asakārasya . adasyate . arephakasya . adaḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kriyate nyāse eva . avibhaktikaḥ nirdeśaḥ . adas , o , iti . okārāt paraḥ patiṣedhaḥ pūrvabhūtaḥ . tataḥ sakāraḥ . tataḥ rephaḥ iti . atha vā na evam vijñāyate adasaḥ asakārasya iti . katham tarhi . akāraḥ asya sakārasya saḥ ayam asiḥ aseḥ iti . yadi evam amumuyaṅ iti na sidhyati adadryaṅ iti prāpnoti . adamuyaṅ iti bhavitavyam anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti . adasaḥ adreḥ pṛthak mutvam kecit icchanti latvavat . kecit antyasadeśasya . na iti eke . aseḥ hi dṛśyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१४।२०-२४ रो व्,४१३ तत्र पदाधिकारात् अपदान्तस्य अप्राप्तिः । तत्र पदाधिकारात् अपदान्तस्य न प्राप्नोति । अमुया अमुयोः इति । सिद्धम् तु सकारप्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । सकारप्रतिषेधात् । यत् अयम् असेः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अपदान्तस्य अपि भवति इति ।
KA III,414.20-24 Ro V,413 tatra padādhikārāt apadāntasya aprāptiḥ . tatra padādhikārāt apadāntasya na prāpnoti . amuyā amuyoḥ iti . siddham tu sakārapratiṣedhāt . siddham etat . katham . sakārapratiṣedhāt . yat ayam aseḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ apadāntasya api bhavati iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१५।१-४ रो व्,४१४ अथ दाद्ग्रहणम् किमर्थम् । दाद्ग्रहणम् अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । दाद्ग्रहणम् क्रियते अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । अलः अन्त्यस्य मा भूत् इति । अमुया अमुयोः इति ।
KA III,415.1-4 Ro V,414 atha dādgrahaṇam kimartham . dādgrahaṇam antyapratiṣedhārtham . dādgrahaṇam kriyate antyapratiṣedhārtham . alaḥ antyasya mā bhūt iti . amuyā amuyoḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१५।५-१० रो व्,४१४ ईत्त्वम् बहुवचनान्तस्य । ईत्त्वम् बहुवचनान्तस्य इति वक्तव्यम् । बहुवचने इति इयति उच्यमाने इह एव स्यात् । अमीभिः अमीषु। इह न स्यात् । अमी अत्र । अमी आसते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न इदम् पारिभाषिकस्य बहुवचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् एतत् । बहूनाम् अर्थानाम् वचनम् बहुवचनम् बहुवचने इति ।
KA III,415.5-10 Ro V,414 īttvam bahuvacanāntasya . īttvam bahuvacanāntasya iti vaktavyam . bahuvacane iti iyati ucyamāne iha eva syāt . amībhiḥ amīṣu. iha na syāt . amī atra . amī āsate . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na idam pāribhāṣikasya bahuvacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam etat . bahūnām arthānām vacanam bahuvacanam bahuvacane iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१५।११-४१६।६ रो व्,४१४-४१६ वाक्याधिकारः किमर्थः । वाक्याधिकारः पदनिवृत्त्यर्थः । वाक्याधिकारः क्रियते पदनिवृत्त्यर्थः । पदाधिकारः निवर्त्यते । न हि काकः वाश्यते इति अधिकाराः निवर्तन्ते । दोषः खलु अपि स्यात् यदि वाक्याधिकारः पदाधिकारम् निवर्तयेत् । इष्यन्ते एव उत्तरत्र पदकार्याणि तानि न सिध्यन्ति । नश्छव्यप्रशान् इति । पदनिवृत्त्यर्थम् इति न एवम् विज्ञायते पदस्य निवृत्त्यर्थम् पदनिवृत्त्यर्थम् इति । किम् तर्हि। पदे निवृत्त्यर्थम् पदनिवृत्त्यर्थम् इति । वाक्ये यावन्ति पदानि तेषाम् सर्वेषाम् टेः प्लुतः प्राप्नोति । इष्यते च वाक्यपदयोः अन्त्यस्य स्यात् इति तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति एवमर्थः वाक्याधिकारः । अथ टिग्रहणम् किमर्थम् । टिग्रहणम् अलः अन्त्यनियमे व्यञ्जनान्तार्थम् । टिग्रहणम् क्रियते अलः अन्त्यनियमे व्यञ्जनान्तस्य अपि यथा स्यात् । अग्निचि३त् सोमसु३त् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । सर्वादेशप्रसङ्गः तु । सर्वादेशः तु टेः प्लुतः प्राप्नोति । किम् कारणम् । अचः इति वचनात् अन्त्यस्य न अन्त्यस्य इति वचनात् अचः न उच्यते च प्लुतः सः सर्वादेशः प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति यत्र ब्रूयात् अचः इति एतत् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् इति ।
KA III,415.11-416.6 Ro V,414-416 vākyādhikāraḥ kimarthaḥ . vākyādhikāraḥ padanivṛttyarthaḥ . vākyādhikāraḥ kriyate padanivṛttyarthaḥ . padādhikāraḥ nivartyate . na hi kākaḥ vāśyate iti adhikārāḥ nivartante . doṣaḥ khalu api syāt yadi vākyādhikāraḥ padādhikāram nivartayet . iṣyante eva uttaratra padakāryāṇi tāni na sidhyanti . naśchavyapraśān iti . padanivṛttyartham iti na evam vijñāyate padasya nivṛttyartham padanivṛttyartham iti . kim tarhi. pade nivṛttyartham padanivṛttyartham iti . vākye yāvanti padāni teṣām sarveṣām ṭeḥ plutaḥ prāpnoti . iṣyate ca vākyapadayoḥ antyasya syāt iti tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti evamarthaḥ vākyādhikāraḥ . atha ṭigrahaṇam kimartham . ṭigrahaṇam alaḥ antyaniyame vyañjanāntārtham . ṭigrahaṇam kriyate alaḥ antyaniyame vyañjanāntasya api yathā syāt . agnici3t somasu3t . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . sarvādeśaprasaṅgaḥ tu . sarvādeśaḥ tu ṭeḥ plutaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . acaḥ iti vacanāt antyasya na antyasya iti vacanāt acaḥ na ucyate ca plutaḥ saḥ sarvādeśaḥ prāpnoti . uktam vā . kim uktam . hrasvaḥ dīrghaḥ plutaḥ iti yatra brūyāt acaḥ iti etat tatra upasthitam draṣṭavyam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१६।७-१५ रो व्,४१६-४१७ अशूद्रे इति किमर्थम् । कुशली असि तुषजक । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : असूद्रे इति । अशूद्रस्त्र्यसूयकेषु । अशूद्रस्त्र्यसूयकेषु इति वक्तव्यम् । तत्र शूद्रे उदाहृतम् । स्त्रियाम् : गार्गी अहम् , भोः आयुष्मती भव गार्गि । असूयके : स्थाली अहम् , भोः आयुष्मान् एधि स्थालि३न् । न एषा मम सञ्ज्ञा स्थाली इति । किम् तर्हि दण्डिन्यायः मम विवक्षितः । सः वक्तव्यः । स्थाली अहम् भोः आयुष्मान् एधि स्थालिन् । न मम दण्डिन्यायः विवक्षितः । किम् तर्हि सञ्ज्ञा मम एषा । असूयकः त्वम् असि जाल्म न त्वम् प्रत्यभिवादम् अर्हसि भिद्यस्व वृषल स्थालिन् ।
KA III,416.7-15 Ro V,416-417 aśūdre iti kimartham . kuśalī asi tuṣajaka . atyalpam idam ucyate : asūdre iti . aśūdrastryasūyakeṣu . aśūdrastryasūyakeṣu iti vaktavyam . tatra śūdre udāhṛtam . striyām : gārgī aham , bhoḥ āyuṣmatī bhava gārgi . asūyake : sthālī aham , bhoḥ āyuṣmān edhi sthāli3n . na eṣā mama sañjñā sthālī iti . kim tarhi daṇḍinyāyaḥ mama vivakṣitaḥ . saḥ vaktavyaḥ . sthālī aham bhoḥ āyuṣmān edhi sthālin . na mama daṇḍinyāyaḥ vivakṣitaḥ . kim tarhi sañjñā mama eṣā . asūyakaḥ tvam asi jālma na tvam pratyabhivādam arhasi bhidyasva vṛṣala sthālin .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१६।१६-२२ रो व्,४१७ भोराजन्यविशाम् वा । भोराजन्यविशाम् वा इति वक्तव्यम् । देवदत्तः अहम् भोः आयुष्मान् एधि देवदत्त भो३ः । देवदत्त भोः । भोः । राजन्य । इन्द्रवर्मा अहम् भोः आयुष्मान् एधि इन्द्रवर्म३न् । इन्द्रवर्मन् । राजन्य । विट् । इन्द्रपालितः अहम् भोः आयुष्मान् एधि इन्द्रपालित३ । इन्द्रपालित । अपरः आह : । सर्वस्य एव नाम्नः प्रत्यभिवादे भोःशब्दः आदेशः वक्तव्यः । देवदत्तः अहम् भोः आयुष्मान् एधि भो३ः । आयुष्मान् एधि देवदत्त३ इति वा ।
KA III,416.16-22 Ro V,417 bhorājanyaviśām vā . bhorājanyaviśām vā iti vaktavyam . devadattaḥ aham bhoḥ āyuṣmān edhi devadatta bho3ḥ . devadatta bhoḥ . bhoḥ . rājanya . indravarmā aham bhoḥ āyuṣmān edhi indravarma3n . indravarman . rājanya . viṭ . indrapālitaḥ aham bhoḥ āyuṣmān edhi indrapālita3 . indrapālita . aparaḥ āha : . sarvasya eva nāmnaḥ pratyabhivāde bhoḥśabdaḥ ādeśaḥ vaktavyaḥ . devadattaḥ aham bhoḥ āyuṣmān edhi bho3ḥ . āyuṣmān edhi devadatta3 iti vā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१६।२३-४१७।५ रो व्,४१७-४१८ इह कस्मात् न भवति । देवदत्त कुशली असि इति । इह किम् चित् उच्यते किम् चित् प्रत्युच्यते । अप्रधानम् उच्यते प्रधानम् प्रत्युच्यते । तत्र प्रधानस्थस्य टिसञ्ज्ञकस्य प्लुत्या भवितव्यम् न च अत्र प्रधानस्थम् टिसञ्ज्ञम् । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । आधेयः अग्नि३ः न आधेय३ः इति । न एतत् विचार्यते आधेयः न आधेयः अग्निः चेत् भवति इति । किम् तर्हि । इह अग्निसाधना क्रिया विचार्यते आधेयः अग्निः न आधेयः इति । यदि एवम् द्वितीयः अग्निशब्दस्य प्रयोगः प्राप्नोति । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति न भविष्यति । यदि एवम् आधेयशब्दस्य अपि तर्हि द्वितीयस्य प्रयोगः न प्राप्नोति उक्तार्थानाम् अप्रयोगः नाम भवति इति । न एषः दोषः । उक्तार्थानाम् अपि प्रयोगः दृश्यते । तत् यथा । अपूपौ द्वौ आनय । ब्राह्मणौ द्वौ आनय इति ।
KA III,416.23-417.5 Ro V,417-418 iha kasmāt na bhavati . devadatta kuśalī asi iti . iha kim cit ucyate kim cit pratyucyate . apradhānam ucyate pradhānam pratyucyate . tatra pradhānasthasya ṭisañjñakasya plutyā bhavitavyam na ca atra pradhānastham ṭisañjñam . iha api tarhi na prāpnoti . ādheyaḥ agni3ḥ na ādheya3ḥ iti . na etat vicāryate ādheyaḥ na ādheyaḥ agniḥ cet bhavati iti . kim tarhi . iha agnisādhanā kriyā vicāryate ādheyaḥ agniḥ na ādheyaḥ iti . yadi evam dvitīyaḥ agniśabdasya prayogaḥ prāpnoti . uktārthānām aprayogaḥ iti na bhaviṣyati . yadi evam ādheyaśabdasya api tarhi dvitīyasya prayogaḥ na prāpnoti uktārthānām aprayogaḥ nāma bhavati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktārthānām api prayogaḥ dṛśyate . tat yathā . apūpau dvau ānaya . brāhmaṇau dvau ānaya iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१७।६-१४ रो व्,४१९ दूरात् हूते इति उच्यते दूरशब्दः च अयम् अनवस्थितपदार्थकः । तत् एव हि कम् चित् प्रति दूरम् कम् चित् प्रति अन्तिकम् भवति । एवम् हि कः चित् कम् चित् आह । एषः पार्श्वतः करकः तम् आनय इति । सः आह । उत्थाय गृहाण दूरम् न शक्ष्यामि इति । अपरः आह : दूरम् मथुरायाः पाटलिपुत्रम् इति । सः आह । न दूरम् इदम् अन्तिकम् इति । एवम् एषः दूरशब्दः अनवस्थितपदार्थकः तस्य अनवस्थितपदार्थकत्वात् न ज्ञायते कस्याम् अवस्थायाम् प्लुत्या भवितव्यम् इति । एवम् तर्हि ह्वयतिना अयम् निर्देशः क्रियते । ह्वयतिप्रसङ्गे यत् दूरम् । किम् पुनः तत् । तत्र प्राकृतात् प्रयत्नात् प्रयत्नविशेषे उपादीयमाने सन्देहः भवति श्रोष्यति न श्रोष्यति इति तत् दूरम् इह अवगम्यते ।
KA III,417.6-14 Ro V,419 dūrāt hūte iti ucyate dūraśabdaḥ ca ayam anavasthitapadārthakaḥ . tat eva hi kam cit prati dūram kam cit prati antikam bhavati . evam hi kaḥ cit kam cit āha . eṣaḥ pārśvataḥ karakaḥ tam ānaya iti . saḥ āha . utthāya gṛhāṇa dūram na śakṣyāmi iti . aparaḥ āha : dūram mathurāyāḥ pāṭaliputram iti . saḥ āha . na dūram idam antikam iti . evam eṣaḥ dūraśabdaḥ anavasthitapadārthakaḥ tasya anavasthitapadārthakatvāt na jñāyate kasyām avasthāyām plutyā bhavitavyam iti . evam tarhi hvayatinā ayam nirdeśaḥ kriyate . hvayatiprasaṅge yat dūram . kim punaḥ tat . tatra prākṛtāt prayatnāt prayatnaviśeṣe upādīyamāne sandehaḥ bhavati śroṣyati na śroṣyati iti tat dūram iha avagamyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१७।१५-२४ रो व्,४१९-४२० हैहेग्रहणम् किमर्थम् । हैहेप्रयोगे हैहेग्रहणम् हैहयोः प्लुत्यर्थम् । हैहेप्रयोगे ःऐहेग्रहणम् क्रियते हैहयोः प्लुतिः यथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे३ । अक्रियमाणे हि हैहेग्रहणे तयोः प्रयोगे अन्यस्य स्यात् । अथ प्रयोगग्रहणम् किमर्थम् । प्रयोगग्रहणम् अर्थवद्ग्रहणे अनर्थकार्थम् । प्रयोगग्रहणम् क्रियते अर्थवद्ग्रहणे अनर्थकयोः अपि यथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे३ । अथ पुनः हैहेग्रहणम् किमर्थम् । पुनः हैहेग्रहणम् अनन्त्यार्थम् । पुनः हैहेग्रहणम् क्रियते अनन्त्ययोः अपि यथा स्यात् । है३ देवदत्त । हे३ देवदत्त इति ।
KA III,417.15-24 Ro V,419-420 haihegrahaṇam kimartham . haiheprayoge haihegrahaṇam haihayoḥ plutyartham . haiheprayoge ḥaihegrahaṇam kriyate haihayoḥ plutiḥ yathā syāt . devadatta hai3 . devadatta he3 . akriyamāṇe hi haihegrahaṇe tayoḥ prayoge anyasya syāt . atha prayogagrahaṇam kimartham . prayogagrahaṇam arthavadgrahaṇe anarthakārtham . prayogagrahaṇam kriyate arthavadgrahaṇe anarthakayoḥ api yathā syāt . devadatta hai3 . devadatta he3 . atha punaḥ haihegrahaṇam kimartham . punaḥ haihegrahaṇam anantyārtham . punaḥ haihegrahaṇam kriyate anantyayoḥ api yathā syāt . hai3 devadatta . he3 devadatta iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१८।१-१० रो व्,४२०-४२१ गुरोः प्लुतविधाने लघोः अन्त्यस्य प्लुतप्रसङ्गः अन्येन विहितत्वात् । गुरोः प्लुतविधाने लघोः अन्त्यस्य प्लुतः प्राप्नोति । दे३वदत्त । किम् कारणम् । अन्येन विहितत्वात् । अन्येन हि लक्षणेन लघोः अन्त्यस्य प्लुतः विधीयते दूराद्धूतेच इति । न वा अनन्त्यस्य अपि इति वचनम् उभयनिर्देशार्थम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अनन्त्यस्य अपि इति वचनम् उभयनिर्देशार्थम् भविष्यति । अनन्त्यस्य अपि गुरोः अन्त्यस्य अपि टेः इति । ननु च एतत् गुर्वपेक्षम् स्यात् । अनन्त्यस्य अपि गुरोः अन्त्यस्य अपि गुरोः इति । न इति आह । द्व्यपेक्षम् एतत् । अनन्त्यस्य अपि गुरोः अन्त्यस्य अपि टेः इति ।
KA III,418.1-10 Ro V,420-421 guroḥ plutavidhāne laghoḥ antyasya plutaprasaṅgaḥ anyena vihitatvāt . guroḥ plutavidhāne laghoḥ antyasya plutaḥ prāpnoti . de3vadatta . kim kāraṇam . anyena vihitatvāt . anyena hi lakṣaṇena laghoḥ antyasya plutaḥ vidhīyate dūrāddhūteca iti . na vā anantyasya api iti vacanam ubhayanirdeśārtham . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anantyasya api iti vacanam ubhayanirdeśārtham bhaviṣyati . anantyasya api guroḥ antyasya api ṭeḥ iti . nanu ca etat gurvapekṣam syāt . anantyasya api guroḥ antyasya api guroḥ iti . na iti āha . dvyapekṣam etat . anantyasya api guroḥ antyasya api ṭeḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१८।१०-२४ रो व्,४२१-४२२ अथ प्राग्वचनम् किमर्थम् । प्राग्वचनम् विभाषार्थम् । प्राग्वचनम् क्रियते विभाषा यथा स्यात् । प्राग्वचनानर्थक्यम् च एकैकस्य इति वचनात् । प्राग्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । एकैकस्य इति वचनात् । एकैकग्रहणम् क्रियते तत् विभाषार्थम् भविष्यति । अस्ति अन्यत् एकैकग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । युगपत् प्लुतः मा भूत् इति । अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । असिद्धः प्लुतः तस्य असिद्धत्वात् नियमः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । यदि अपि इदम् तत्र असिद्धम् तत् तु इह सिद्धम् । कथम् । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् इति यत्र कार्यम् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् । गुरोः अनृतः अनन्त्यस्य अपि एकैकस्य प्राचाम् । उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तम्पदमेकवर्जम् इति । इह अपि तर्हि समावेशः न प्राप्नोति । देवदत्त३ । सिद्धासिद्धौ एतौ । यौ हि सिद्धौ एव असिद्धौ एव वा तयोः नियमः । यः तर्हि स्वरितप्लुतः तेन समावेशः प्राप्नोति । स्वरितमाम्रेडितेऽसूयासम्मतिकोपकुत्सनेषु इति । स्वरिते अपि उदात्तः अस्ति । यः तर्हि अनुदात्तप्लुतः तेन समावेशः प्राप्नोति । अनुदात्तम्प्रश्नान्ताभिपूजितयोः इति । तस्मात् प्राग्वचनम् कर्तव्यम् ।
KA III,418.10-24 Ro V,421-422 atha prāgvacanam kimartham . prāgvacanam vibhāṣārtham . prāgvacanam kriyate vibhāṣā yathā syāt . prāgvacanānarthakyam ca ekaikasya iti vacanāt . prāgvacanam anarthakam . kim kāraṇam . ekaikasya iti vacanāt . ekaikagrahaṇam kriyate tat vibhāṣārtham bhaviṣyati . asti anyat ekaikagrahaṇasya prayojanam . kim . yugapat plutaḥ mā bhūt iti . anudāttam padam ekavarjam iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ . asiddhaḥ plutaḥ tasya asiddhatvāt niyamaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yadi api idam tatra asiddham tat tu iha siddham . katham . kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti yatra kāryam tatra upasthitam draṣṭavyam . guroḥ anṛtaḥ anantyasya api ekaikasya prācām . upasthitam idam bhavati anudāttampadamekavarjam iti . iha api tarhi samāveśaḥ na prāpnoti . devadatta3 . siddhāsiddhau etau . yau hi siddhau eva asiddhau eva vā tayoḥ niyamaḥ . yaḥ tarhi svaritaplutaḥ tena samāveśaḥ prāpnoti . svaritamāmreḍite'sūyāsammatikopakutsaneṣu iti . svarite api udāttaḥ asti . yaḥ tarhi anudāttaplutaḥ tena samāveśaḥ prāpnoti . anudāttampraśnāntābhipūjitayoḥ iti . tasmāt prāgvacanam kartavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१९।१-५ रो व्,४२२ ये यज्ञकर्मणि इति अतिप्रसङ्गः । ये यज्ञकर्मणि इति अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । ये देवासः दिव्येकादश स्थ इति । सिद्धम् तु ये यजामहे इति ब्रूह्यादिषु उपसङ्ख्यानात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । येयजामहेशब्दः ब्रूह्यादिषु उपसङ्ख्येयः ।
KA III,419.1-5 Ro V,422 ye yajñakarmaṇi iti atiprasaṅgaḥ . ye yajñakarmaṇi iti atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . ye devāsaḥ divyekādaśa stha iti . siddham tu ye yajāmahe iti brūhyādiṣu upasaṅkhyānāt . siddham etat . katham . yeyajāmaheśabdaḥ brūhyādiṣu upasaṅkhyeyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१९।६-९ रो व्,४२३ प्रणवः इति उच्यते कः प्रणवः नाम । पादस्य वा अर्धर्चस्य वा अन्त्यम् अक्षरम् उपसंहृत्य तदाद्यक्षरशेषस्य स्थाने त्रिमात्रम् ओङ्कारम् त्रिमात्रम् ओकारम् वा विदधति तम् प्रणवः इति आचक्षते । अथ टिग्रहणम् किमर्थम् । टिग्रहणम् सर्वादेशार्थम् । यदा ओकारः तदा सर्वादेशः यथा स्यात् । यदा ओङ्कारः तदा अनेकाल्शित्सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति ।
KA III,419.6-9 Ro V,423 praṇavaḥ iti ucyate kaḥ praṇavaḥ nāma . pādasya vā ardharcasya vā antyam akṣaram upasaṃhṛtya tadādyakṣaraśeṣasya sthāne trimātram oṅkāram trimātram okāram vā vidadhati tam praṇavaḥ iti ācakṣate . atha ṭigrahaṇam kimartham . ṭigrahaṇam sarvādeśārtham . yadā okāraḥ tadā sarvādeśaḥ yathā syāt . yadā oṅkāraḥ tadā anekālśitsarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,५१९।१३-१६ रो व्,४२४ अन्तग्रहणम् किमर्थम् । याज्या नाम ऋचः वाक्यसमुदायः तत्र यावन्ति वाक्यानि सर्वेषाम् टेः प्लुतः प्राप्नोति । इष्यते च अन्त्यस्य स्यात् इति तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति एवमर्थम् अन्तग्रहणम् ।
KA III,519.13-16 Ro V,424 antagrahaṇam kimartham . yājyā nāma ṛcaḥ vākyasamudāyaḥ tatra yāvanti vākyāni sarveṣām ṭeḥ plutaḥ prāpnoti . iṣyate ca antyasya syāt iti tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti evamartham antagrahaṇam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४१९।१७-४२०।४ रो व्,४२४ अग्नीत्प्रेषणे इति अतिप्रसङ्गः । अग्नीत्प्रेषणे इति अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति । अग्नीदग्नीन्विहर । सिद्धम् तु ओश्रावये परस्य च इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । ओश्रावये परस्य इति वक्तव्यम् । ओ३ श्रा३वय । आ३ श्रा३वय । अपरः आह : ओश्रावयाश्रावययोः इति वक्तव्यम् । ओ३ श्रा३वय । अ३ श्र३वय ।
KA III,419.17-420.4 Ro V,424 agnītpreṣaṇe iti atiprasaṅgaḥ . agnītpreṣaṇe iti atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti . agnīdagnīnvihara . siddham tu ośrāvaye parasya ca iti vacanāt . siddham etat . katham . ośrāvaye parasya iti vaktavyam . o3 śrā3vaya . ā3 śrā3vaya . aparaḥ āha : ośrāvayāśrāvayayoḥ iti vaktavyam . o3 śrā3vaya . a3 śra3vaya .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२०।५-८ रो व्,४२४-४२५ बहुलम् अन्यत्र इति वक्तव्यम् । उद्धर३ उद्धर । आहर३ आहर । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । अग्नीत्प्रेषणे परस्य च विभाषा । ततः पृष्ठप्रतिवचने हेः । विभाषा इति एव । अपरः आह : सर्वः एव प्लुतः साहसम् अनिच्छता विभाषा वक्तव्यः ।
KA III,420.5-8 Ro V,424-425 bahulam anyatra iti vaktavyam . uddhara3 uddhara . āhara3 āhara . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . agnītpreṣaṇe parasya ca vibhāṣā . tataḥ pṛṣṭhaprativacane heḥ . vibhāṣā iti eva . aparaḥ āha : sarvaḥ eva plutaḥ sāhasam anicchatā vibhāṣā vaktavyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२०।९-१२ रो व्,४२५ भर्त्सने पर्यायेण । भर्त्सने पर्यायेण इति वक्तव्यम् । चौर३ चौर । चौर चौर३ । कुशील३ कुशील । कुशील कुशील३ ।
KA III,420.9-12 Ro V,425 bhartsane paryāyeṇa . bhartsane paryāyeṇa iti vaktavyam . caura3 caura . caura caura3 . kuśīla3 kuśīla . kuśīla kuśīla3 .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२०।१३-१६ रो व्,४२५ असूयादिषु वावचनम् । असूयादिषु वा इति वक्तव्यम् । कन्ये३ कन्ये । कन्ये कन्ये । शक्तिके३ शक्तिके । शक्तिके शक्तिके ।
KA III,420.13-16 Ro V,425 asūyādiṣu vāvacanam . asūyādiṣu vā iti vaktavyam . kanye3 kanye . kanye kanye . śaktike3 śaktike . śaktike śaktike .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२०।१७-४२१।१४ रो व्,४२६-४२७ किमर्थम् इदम् उच्यते । ऐचोः उभयविवृद्धिप्रसङ्गात् इदुतोः प्लुतवचनम् । ऐचोः उभयविऋद्धिप्रसङ्गात् इदुतोः प्लुतः उच्यते । किम् उच्यते उभयविवृद्धिप्रसङ्गात् इति यदा नित्याः शब्दाः नित्येषु च शब्देषु कूटस्थैः अविचालिभिः वर्णैः भवितव्यम् अनपायोपजनविकारिभिः । न एषः दोषः । उभयविवृद्धिप्रसङ्गात् इति न एवम् विज्ञायते उभयोः विवृद्धिः उभयविवृद्धिः उभयविवृद्धिप्रसङ्गात् इति । कथम् तर्हि । उभयोः विवृद्धिः अस्मिन् सः अयम् उभयविवृद्धिः उभयविवृद्धिप्रसङ्गात् इति । इमौ ऐचौ समाहारवर्णौ मात्रा अवर्णस्य मात्रा इवर्णोवर्णयोः इति तयोः प्लुतः उच्यमाने उभयविवृद्धिः प्राप्नोति । तत् यथा । अभिवर्धमानः गर्भः सर्वाङ्गपरिपूर्णः वर्धते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र अयथेष्टप्रसङ्गः । तत्र अयथेष्टम् प्रसज्येत । चतुर्मात्रः प्लुतः प्राप्नोति । सिद्धम् तु इदुतोः दीर्घवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । इदुतोः दीर्घः भवति इति वक्तव्यम् । तत् एतत् कथम् कृत्वा सिद्धम् भवति । यदि समः प्रविभागः मात्रा अवर्णस्य मात्रा इवर्णोवर्णयोः । अथ हि अर्धमात्रा अवर्णस्य अध्यर्धमात्रा इवर्णोवर्णयोः अर्धतृतीयमात्रः प्राप्नोति । अथ हि अध्यर्धमात्रा अवर्णस्य अर्धमात्रा इवर्णोवर्णयोः अर्धचतुर्थमात्रः प्राप्नोति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् तत्र अयथेष्टप्रसङ्गः इति । तत्र सौर्यभगवता उक्तम् अनिष्टिज्ञः वाडवः पठति । इष्यते एव चतुर्मात्रः प्लुतः ।
KA III,420.17-421.14 Ro V,426-427 kimartham idam ucyate . aicoḥ ubhayavivṛddhiprasaṅgāt idutoḥ plutavacanam . aicoḥ ubhayaviṛddhiprasaṅgāt idutoḥ plutaḥ ucyate . kim ucyate ubhayavivṛddhiprasaṅgāt iti yadā nityāḥ śabdāḥ nityeṣu ca śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . ubhayavivṛddhiprasaṅgāt iti na evam vijñāyate ubhayoḥ vivṛddhiḥ ubhayavivṛddhiḥ ubhayavivṛddhiprasaṅgāt iti . katham tarhi . ubhayoḥ vivṛddhiḥ asmin saḥ ayam ubhayavivṛddhiḥ ubhayavivṛddhiprasaṅgāt iti . imau aicau samāhāravarṇau mātrā avarṇasya mātrā ivarṇovarṇayoḥ iti tayoḥ plutaḥ ucyamāne ubhayavivṛddhiḥ prāpnoti . tat yathā . abhivardhamānaḥ garbhaḥ sarvāṅgaparipūrṇaḥ vardhate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra ayatheṣṭaprasaṅgaḥ . tatra ayatheṣṭam prasajyeta . caturmātraḥ plutaḥ prāpnoti . siddham tu idutoḥ dīrghavacanāt . siddham etat . katham . idutoḥ dīrghaḥ bhavati iti vaktavyam . tat etat katham kṛtvā siddham bhavati . yadi samaḥ pravibhāgaḥ mātrā avarṇasya mātrā ivarṇovarṇayoḥ . atha hi ardhamātrā avarṇasya adhyardhamātrā ivarṇovarṇayoḥ ardhatṛtīyamātraḥ prāpnoti . atha hi adhyardhamātrā avarṇasya ardhamātrā ivarṇovarṇayoḥ ardhacaturthamātraḥ prāpnoti . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam tatra ayatheṣṭaprasaṅgaḥ iti . tatra sauryabhagavatā uktam aniṣṭijñaḥ vāḍavaḥ paṭhati . iṣyate eva caturmātraḥ plutaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२१।१५-४२२।२ रो व्,४२७-४२८ एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणम् । एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् : भद्रम् करोषि गौ३ः इति । विषयपरिगणनम् च । विषयपरिगणनम् च कर्तव्यम् । प्रश्नान्ताभिपूजितविचार्यमाणप्रत्यभिवादयाज्यान्तेषु इति वक्तव्यम् । प्रश्नान्त । अगम३ः पूर्व३न् ग्राम३न् अग्निभूत३इ । पट३उ । प्रश्नान्त । अभिपूजित । सिद्धः असि माणवक अग्निभूत३इ । पट३उ । अभिपूजित । विचार्यमाण । होतव्यम् दीक्षितस्य गृह३इ । विचार्यमाण । प्रत्यभिवाद । आयुष्मान् एधि अग्निभूत३इ । प्रत्यभिवाद । याज्यान्त । उक्षन्नाय वशन्नाय सोमपृष्ठाय वेधसे । स्तोमैः विधेम अग्नय३इ ।
KA III,421.15-422.2 Ro V,427-428 ecaḥ plutavikāre padāntagrahaṇam . ecaḥ plutavikāre padāntagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt : bhadram karoṣi gau3ḥ iti . viṣayaparigaṇanam ca . viṣayaparigaṇanam ca kartavyam . praśnāntābhipūjitavicāryamāṇapratyabhivādayājyānteṣu iti vaktavyam . praśnānta . agama3ḥ pūrva3n grāma3n agnibhūta3i . paṭa3u . praśnānta . abhipūjita . siddhaḥ asi māṇavaka agnibhūta3i . paṭa3u . abhipūjita . vicāryamāṇa . hotavyam dīkṣitasya gṛha3i . vicāryamāṇa . pratyabhivāda . āyuṣmān edhi agnibhūta3i . pratyabhivāda . yājyānta . ukṣannāya vaśannāya somapṛṣṭhāya vedhase . stomaiḥ vidhema agnaya3i .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२२।३-५ रो व्,४२८ आमन्त्रिते छन्दसि उपसङ्ख्यानम् । आमन्त्रिते छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अग्न३इ पत्नीव३ः सजुः देवेन त्वष्ट्रा सोमम् पिब ।
KA III,422.3-5 Ro V,428 āmantrite chandasi upasaṅkhyānam . āmantrite chandasi upasaṅkhyānam kartavyam . agna3i patnīva3ḥ sajuḥ devena tvaṣṭrā somam piba .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२२।६-१० रो व्,४२८-४२९ अथ कयोः इमौ य्वौ उच्येते । इदुतोः इति आह । तत् इदुतोः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्र्कृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । पूर्वस्य अर्धस्य अदुत्तरस्य इदुतौ इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । अचि इति एषा सप्तमी इदुतौ इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन्नितिनिर्दिष्टेपूर्वस्य इति ।
KA III,422.6-10 Ro V,428-429 atha kayoḥ imau yvau ucyete . idutoḥ iti āha . tat idutoḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prkṛtam anuvartate . kva prakṛtam . pūrvasya ardhasya aduttarasya idutau iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . aci iti eṣā saptamī idutau iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasminnitinirdiṣṭepūrvasya iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइइ,४२२।११-४२३।४ रो व्,४२९-४३० किमर्थम् इदम् उच्यते न इकः यण् अचि इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । असिद्धः प्लुतः प्लुतविकारौ च इमौ । सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् प्लुतः प्रकृत्या इति प्लुतस्य प्रकृतिभावम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । सतः हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् । दीर्घत्वम् शाकलम् च मा भूत् इति । अग्ना३यिन्द्रम् । पटा३वुदकम् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आरभ्यते प्लुतपूर्वस्य यणादेशः प्लुतपुर्वस्य दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् इति । तत् न वक्तव्यम् भवति । अवश्यम् तत् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् । भो३यिन्द्र । भो३यिह इति । यदि तर्हि तस्य निबन्धनम् अस्ति तत् एव वक्तव्यम् इदम् न वक्तव्यम् । इदम् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् स्वरार्थम् । तेन हि सति उदात्तस्वरितयोर्यणःस्वरितोऽनुदात्तस्य इति एषः स्वरः प्रसज्येत । अनेन पुनः सति असिद्धत्वात् न भविष्यति । यदि तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव वक्तव्यम् तत् न वक्तव्यम् । ननु च उक्तम् तत् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् यौ प्लुतपूर्वौ इदुतौ अप्लुतविकारौ तदर्थम् भो३यिन्द्र भो३यिह इति । छान्दसम् एतत् दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति । यत् तर्हि न छान्दसम् । भो३यिन्द्रम् साम गायति । एषः अपि छन्दसि दृष्टस्य अनुप्रयोगः इति । किम् नु यणा भवति इह न सिद्धम् य्वौ इदुतोः यत् अयम् विदधाति । तौ च मम स्वरसन्धिषु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवर्त्यौ ।१। इक् तु यदा भवति प्लुतपूर्वः तस्य यणम् विदधाति अपवादम् । तेन तयोः च न शाकलदीर्घौ यण्स्वरबाधनम् एव तु हेतुः ।
KA III,422.11-423.4 Ro V,429-430 kimartham idam ucyate na ikaḥ yaṇ aci iti eva siddham . na sidhyati . asiddhaḥ plutaḥ plutavikārau ca imau . siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu . katham jñāyate . yat ayam plutaḥ prakṛtyā iti plutasya prakṛtibhāvam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . sataḥ hi kāryiṇaḥ kāryeṇa bhavitavyam . idam tarhi prayojanam dīrghaśākalapratiṣedhārtham . dīrghatvam śākalam ca mā bhūt iti . agnā3yindram . paṭā3vudakam . etat api na asti prayojanam . ārabhyate plutapūrvasya yaṇādeśaḥ plutapurvasya dīrghaśākalapratiṣedhārtham iti . tat na vaktavyam bhavati . avaśyam tat vaktavyam yau plutapūrvau idutau aplutavikārau tadartham . bho3yindra . bho3yiha iti . yadi tarhi tasya nibandhanam asti tat eva vaktavyam idam na vaktavyam . idam api avaśyam vaktavyam svarārtham . tena hi sati udāttasvaritayoryaṇaḥsvarito'nudāttasya iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . anena punaḥ sati asiddhatvāt na bhaviṣyati . yadi tarhi asya nibandhanam asti idam eva vaktavyam tat na vaktavyam . nanu ca uktam tat api avaśyam vaktavyam yau plutapūrvau idutau aplutavikārau tadartham bho3yindra bho3yiha iti . chāndasam etat dṛṣṭānuvidhiḥ chandasi bhavati . yat tarhi na chāndasam . bho3yindram sāma gāyati . eṣaḥ api chandasi dṛṣṭasya anuprayogaḥ iti . kim nu yaṇā bhavati iha na siddham yvau idutoḥ yat ayam vidadhāti . tau ca mama svarasandhiṣu siddhau śākaladīrghavidhī tu nivartyau .1. ik tu yadā bhavati plutapūrvaḥ tasya yaṇam vidadhāti apavādam . tena tayoḥ ca na śākaladīrghau yaṇsvarabādhanam eva tu hetuḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.