Visnusarma: Pancatantra 2

निर्दोषम् अपि वित्ताढ्य दोषैर् योजयते नृपः । निधनः प्राप्त-दोषो ऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

nirdoṣam api vittāḍhya doṣair yojayate nṛpaḥ | nidhanaḥ prāpta-doṣo 'pi sarvatra nirupadravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थानाम् अर्जनं कार्यं वर्धनं रक्षणं तथा । भक्ष्यमाणो निरादायः सुमेरुरपि हीयते

arthānām arjanaṃ kāryaṃ vardhanaṃ rakṣaṇaṃ tathā | bhakṣyamāṇo nirādāyaḥ sumerurapi hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढो ऽयं सहते जनः । शतांशेनापि मोक्षार्थी तानि चेन् मोक्षम् आप्नुयात्

arthārthī yāni kaṣṭāni mūḍho 'yaṃ sahate janaḥ | śatāṃśenāpi mokṣārthī tāni cen mokṣam āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को धीरस्य मनस्विनः स्व-विषयः को वा विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहु-प्रतापार्जितम् । यद् दंष्ट्रानखलाङ्गुल-प्रहरणैः सिंहो वनं गाहते तस्मिन् एव हत-द्विपेन्द्र-रुधिरैस् तृष्णां छिनत्त्य् आत्मनः

ko dhīrasya manasvinaḥ sva-viṣayaḥ ko vā videśaḥ smṛto yaṃ deśaṃ śrayate tam eva kurute bāhu-pratāpārjitam | yad daṃṣṭrānakhalāṅgula-praharaṇaiḥ siṃho vanaṃ gāhate tasmin eva hata-dvipendra-rudhirais tṛṣṇāṃ chinatty ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थ-हीनः परे देशे गतो ऽपि यः प्रज्ञावान् भवति स कथञ्चिद् अपि न सीदति । उक्तं च- को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुव्द्यानां कः परः प्रिय-वादिनाम्

artha-hīnaḥ pare deśe gato 'pi yaḥ prajñāvān bhavati sa kathañcid api na sīdati | uktaṃ ca- ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām | ko videśaḥ suvdyānāṃ kaḥ paraḥ priya-vādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रज्ञा-निधिर् भवान् न प्राकृत-पुरुष-तुल्यः । अथवा- उत्साह-सम्पन्नम् अदीर्घ-सूत्रं क्रिया-विधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढ-सौहृदं च- लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वास-हेतोः

tat prajñā-nidhir bhavān na prākṛta-puruṣa-tulyaḥ | athavā- utsāha-sampannam adīrgha-sūtraṃ kriyā-vidhijñaṃ vyasaneṣv asaktam | śūraṃ kṛtajñaṃ dṛḍha-sauhṛdaṃ ca- lakṣmīḥ svayaṃ vāñchati vāsa-hetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं प्राप्तो ऽप्य् अर्थः कर्म-प्राप्त्या नश्यति । तद् एतावन्ति दिनानि त्वदीयम् आसीत् । मुहूर्तम् अप्य् अनात्मीयं भोक्तुं न लभ्यते । स्वयम् आगतम् अपि विधिनापह्रियते । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैवाभाग्यः समश्नुते । अरण्यं महदासाद्य मूढः सोमिलको यथा

aparaṃ prāpto 'py arthaḥ karma-prāptyā naśyati | tad etāvanti dināni tvadīyam āsīt | muhūrtam apy anātmīyaṃ bhoktuṃ na labhyate | svayam āgatam api vidhināpahriyate | arthasyopārjanaṃ kṛtvā naivābhāgyaḥ samaśnute | araṇyaṃ mahadāsādya mūḍhaḥ somilako yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यक आह--कथम् एतत् ? स आह- कथा ५ सोमिलक-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिको वसति स्म । सो ऽनेक-विध-पट्ट-रचनारञ्जितानि पार्थिवोचितानि सदैव वस्त्राण्य् उत्पादयति । परं तस्य चानेक-विध-पट्ट-रचन-निपुणस्यापि न भोजनाच्छादनाभ्यधिकं कथम् अप्य् अर्थ-मात्रं सम्पद्यते । अथान्ये तत्र सामान्य-कौलिकाः स्थूल-वस्त्र-सम्पादन-विज्ञानिनो महर्धि-सम्पन्नाः । तान् अवलोक्य स स्व-भार्याम् आह-प्रिये ! पश्यैतान् स्थूल-पट्ट-कारकान् धन-कनक-समृद्धान् । तद् अधारणकं ममैतत् स्थानम् । तद् अन्यत्रोपार्जनाय गच्छामि । सा प्राह-भोः प्रियतम ! मिथ्या प्रलपितम् एतद् यद् अन्यत्र-गतानां धनं भवति, स्व-स्थाने न भवति । उक्तं च- उत्पतन्ति यद् आकाशे निपतन्ति महीतले । पक्षिणां तद् अपि प्राप्त्या नादत्तम् उपतिष्ठति

hiraṇyaka āha--katham etat ? sa āha- kathā 5 somilaka-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne somilako nāma kauliko vasati sma | so 'neka-vidha-paṭṭa-racanārañjitāni pārthivocitāni sadaiva vastrāṇy utpādayati | paraṃ tasya cāneka-vidha-paṭṭa-racana-nipuṇasyāpi na bhojanācchādanābhyadhikaṃ katham apy artha-mātraṃ sampadyate | athānye tatra sāmānya-kaulikāḥ sthūla-vastra-sampādana-vijñānino mahardhi-sampannāḥ | tān avalokya sa sva-bhāryām āha-priye ! paśyaitān sthūla-paṭṭa-kārakān dhana-kanaka-samṛddhān | tad adhāraṇakaṃ mamaitat sthānam | tad anyatropārjanāya gacchāmi | sā prāha-bhoḥ priyatama ! mithyā pralapitam etad yad anyatra-gatānāṃ dhanaṃ bhavati, sva-sthāne na bhavati | uktaṃ ca- utpatanti yad ākāśe nipatanti mahītale | pakṣiṇāṃ tad api prāptyā nādattam upatiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- न हि भवति यन् न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । कर-तल-गतम् अपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नास्ति

tathā ca- na hi bhavati yan na bhāvyaṃ bhavati ca bhāvyaṃ vināpi yatnena | kara-tala-gatam api naśyati yasya tu bhavitavyatā nāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा धेनु-सहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरं । तथा पूर्व-कृतं कर्म कर्तारम् अनुगच्छति

yathā dhenu-sahasreṣu vatso vindati mātaraṃ | tathā pūrva-kṛtaṃ karma kartāram anugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेते सह शयानेन गच्छन्तम् अनुगच्छति । नराणां प्राक्तनं कर्म तिष्ठति तु सहात्मना

śete saha śayānena gacchantam anugacchati | narāṇāṃ prāktanaṃ karma tiṣṭhati tu sahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा छाया-तपौ नित्यं सुसम्बद्धौ परस्परं । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टाव् इतरेतरम्

yathā chāyā-tapau nityaṃ susambaddhau parasparaṃ | evaṃ karma ca kartā ca saṃśliṣṭāv itaretaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौलिक आह-प्रिये ! न सम्यग् अभिहितं भवत्या । व्यवसायं विना न कर्म फलति । उक्तं च- यथैकेन न हस्तेन तालिका संप्रपद्यते । तथोद्यम-परित्यक्तं न फलं कर्मणः स्मृतम्

kaulika āha-priye ! na samyag abhihitaṃ bhavatyā | vyavasāyaṃ vinā na karma phalati | uktaṃ ca- yathaikena na hastena tālikā saṃprapadyate | tathodyama-parityaktaṃ na phalaṃ karmaṇaḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य कर्म-वशात् प्राप्तं भोज्यकालेऽपि भोजनम् । हस्तोद्यमं विना वक्त्रे प्रविशेन् न कथञ्चन

paśya karma-vaśāt prāptaṃ bhojyakāle'pi bhojanam | hastodyamaṃ vinā vaktre praviśen na kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- उद्योगिनं पुरुष-सिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म-शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः

tathā ca- udyoginaṃ puruṣa-siṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti | daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātma-śaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य विशन्ति वदने मृगाः ॥पन्च् २।१३६॥ उद्यमेन विना राजन् न सिध्यन्ति मनोरथाः । कातरा इति जल्पन्ति यद् भाव्यं तद् भविष्यति

tathā ca- udyamena hi sidhyanti kāryāṇi na manorathaiḥ | na hi suptasya siṃhasya viśanti vadane mṛgāḥ ||Panc 2.136|| udyamena vinā rājan na sidhyanti manorathāḥ | kātarā iti jalpanti yad bhāvyaṃ tad bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-शक्त्या कुर्वतः कर्म न चेत् सिद्धिं प्रयच्छति । नोपालभ्यः पुमांस् तत्र दैवान्तरित-पौरुषः

sva-śaktyā kurvataḥ karma na cet siddhiṃ prayacchati | nopālabhyaḥ pumāṃs tatra daivāntarita-pauruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मयावश्यं देशान्तरं गन्तव्यम् । इति निश्चित्य वर्धमान-पुरं गत्वा तत्र वर्ष-त्रयं स्थित्वा सुवर्ण-शत-त्रयोपार्जनं कृत्वा भूयः स्व-गृहं प्रस्थितः । अथार्ध-पथे गच्छतस् तस्य कदाचिद् अटव्यां पर्यटतो भगवान् रविर् अस्तम् उपागतः । तत्र च व्याल-भयात् स्थूलतर-वट-स्कन्ध आरूह्य प्रसुप्तो यावत् तिष्ठति तावन् निशीथे द्वौ पुरुषौ रौद्राकारौ परस्परं जल्पन्ताव् अशृणोत् । तत्रैक आह-भोः कर्तः त्वं किं सम्यङ् न वेत्सि यद् अस्य सोमिलकस्य भोजनाच्छादनाद् ऋतेऽधिका समृद्धिर् नास्ति । तत् किं त्वयास्य सुवर्ण-शत-त्रयं दत्तम् । स आह-भोः कर्मन् मयावश्यं दातव्यं व्यवसायिनां तत्र च तस्य परिणतिस् त्वद् आयत्तेति । अथ यावद् असौ कौलिकः प्रबुद्धः सुवर्ण-ग्रन्थिम् अवलोकयति तावद् रिक्तं पश्यति । ततः साक्षेपं चिन्तयामास । अहो किम् एतत् ? महता कष्टेनोपार्जितं वित्तं हेलया क्वापि गतम् । यद् व्यर्थ-श्रमो ऽकिञ्चनः कथं स्व-पत्न्या मित्राणां च मुखं दर्शयिष्यामि । इति निश्चित्य तद् एव पत्तनं गतः । तत्र च वर्ष-मात्रेणापि सुवर्ण-शत-पञ्चकम् उपार्ज्य भूयो ऽपि स्व-स्थानं प्रति प्रस्थितः । यावद् अर्ध-पथे भूयो ऽटवी-गतस्य भगवान् भानुर् अस्तंजगामाथ सुवर्ण-नाश-भयात् सुश्रान्तो ऽपि न विश्राम्यति केवलं कृत-गृहोत्कण्ठः सत्वरं व्रजति । अत्रान्तरे द्वौ पुरुषौ तादृषौ दृष्टि-देशे समागच्छन्तौ जल्पन्तौ च शृणोति । तत्रैकः प्राह-भोः कर्तः ! किं त्वयैतस्य सुवर्ण-शत-पञ्चकं दत्तम् ? तत् किं न वेत्सि यद् भोजनाच्छादनाभ्यधिकम् अस्य किंचिन् नास्ति । स आह-भोः कर्मन् ! मयावश्यं देयं व्यवसायिनाम् । तस्य परिणामस् त्वद्-आयत्तः । तत् किं माम् उपालम्भयसि ? तच् छ्रुत्वा सोमिलको यावद् ग्रन्थिम् अवलोकयति तावत् सुवर्णं नास्ति । ततः परं दुःखम् आपन्नो व्यचिन्तयत्-अहो किं मम धन-रहितस्य जीवितेन ? तद् अत्र वट-वृक्ष आत्मानम् उद्बध्य प्राणांस् त्यजामि । एवं निश्चित्य दर्भ-मयीं रज्जुं विधाय स्व-कण्ठे पाशं नियोज्य शाखायाम् आत्मानं निबध्य यावत् प्रक्षिपति तावद् एकः पुमान् आकाश-स्थ एवेदम् आह-भो भोः सोमिलक ! मैवं साहसं कुरु । अहं ते वित्तापहारको न ते भोजनाच्छादनाभ्यधिकं वराटिकाम् अपि सहामि । तद् गच्छ स्व-गृहं प्रति । अन्यच् च भवदीय-साहसेनाहं तुष्टः । तथा मे न स्याद् व्यर्थं दर्शनम् । तत् प्रार्थ्यताम् अभीष्टो वरः कश्चित् । सोमिलक आह-यद्य् एवं तद् देहि मे प्रभूतं धनम् । स आह-भोः ! किं करिष्यसि भोग-रहितेन धनेन यतस् तव भोजनाच्छादनाभ्यधिका प्राप्तिर् अपि नास्ति ? उक्तं च- किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूर् इव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैर् उपभुज्यते

tan mayāvaśyaṃ deśāntaraṃ gantavyam | iti niścitya vardhamāna-puraṃ gatvā tatra varṣa-trayaṃ sthitvā suvarṇa-śata-trayopārjanaṃ kṛtvā bhūyaḥ sva-gṛhaṃ prasthitaḥ | athārdha-pathe gacchatas tasya kadācid aṭavyāṃ paryaṭato bhagavān ravir astam upāgataḥ | tatra ca vyāla-bhayāt sthūlatara-vaṭa-skandha ārūhya prasupto yāvat tiṣṭhati tāvan niśīthe dvau puruṣau raudrākārau parasparaṃ jalpantāv aśṛṇot | tatraika āha-bhoḥ kartaḥ tvaṃ kiṃ samyaṅ na vetsi yad asya somilakasya bhojanācchādanād ṛte'dhikā samṛddhir nāsti | tat kiṃ tvayāsya suvarṇa-śata-trayaṃ dattam | sa āha-bhoḥ karman mayāvaśyaṃ dātavyaṃ vyavasāyināṃ tatra ca tasya pariṇatis tvad āyatteti | atha yāvad asau kaulikaḥ prabuddhaḥ suvarṇa-granthim avalokayati tāvad riktaṃ paśyati | tataḥ sākṣepaṃ cintayāmāsa | aho kim etat ? mahatā kaṣṭenopārjitaṃ vittaṃ helayā kvāpi gatam | yad vyartha-śramo 'kiñcanaḥ kathaṃ sva-patnyā mitrāṇāṃ ca mukhaṃ darśayiṣyāmi | iti niścitya tad eva pattanaṃ gataḥ | tatra ca varṣa-mātreṇāpi suvarṇa-śata-pañcakam upārjya bhūyo 'pi sva-sthānaṃ prati prasthitaḥ | yāvad ardha-pathe bhūyo 'ṭavī-gatasya bhagavān bhānur astaṃjagāmātha suvarṇa-nāśa-bhayāt suśrānto 'pi na viśrāmyati kevalaṃ kṛta-gṛhotkaṇṭhaḥ satvaraṃ vrajati | atrāntare dvau puruṣau tādṛṣau dṛṣṭi-deśe samāgacchantau jalpantau ca śṛṇoti | tatraikaḥ prāha-bhoḥ kartaḥ ! kiṃ tvayaitasya suvarṇa-śata-pañcakaṃ dattam ? tat kiṃ na vetsi yad bhojanācchādanābhyadhikam asya kiṃcin nāsti | sa āha-bhoḥ karman ! mayāvaśyaṃ deyaṃ vyavasāyinām | tasya pariṇāmas tvad-āyattaḥ | tat kiṃ mām upālambhayasi ? tac chrutvā somilako yāvad granthim avalokayati tāvat suvarṇaṃ nāsti | tataḥ paraṃ duḥkham āpanno vyacintayat-aho kiṃ mama dhana-rahitasya jīvitena ? tad atra vaṭa-vṛkṣa ātmānam udbadhya prāṇāṃs tyajāmi | evaṃ niścitya darbha-mayīṃ rajjuṃ vidhāya sva-kaṇṭhe pāśaṃ niyojya śākhāyām ātmānaṃ nibadhya yāvat prakṣipati tāvad ekaḥ pumān ākāśa-stha evedam āha-bho bhoḥ somilaka ! maivaṃ sāhasaṃ kuru | ahaṃ te vittāpahārako na te bhojanācchādanābhyadhikaṃ varāṭikām api sahāmi | tad gaccha sva-gṛhaṃ prati | anyac ca bhavadīya-sāhasenāhaṃ tuṣṭaḥ | tathā me na syād vyarthaṃ darśanam | tat prārthyatām abhīṣṭo varaḥ kaścit | somilaka āha-yady evaṃ tad dehi me prabhūtaṃ dhanam | sa āha-bhoḥ ! kiṃ kariṣyasi bhoga-rahitena dhanena yatas tava bhojanācchādanābhyadhikā prāptir api nāsti ? uktaṃ ca- kiṃ tayā kriyate lakṣmyā yā vadhūr iva kevalā | yā na veśyeva sāmānyā pathikair upabhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमिलक आह-यद्य् अपि भोगो नास्ति तथापि भवतु मे धनम् । उक्तं च- कृपणो ऽप्य् अकुलीनो ऽपि सदा संश्रित-मानुषैः । सेव्यते स नरो लोके यस्य स्याद् वित्त-सञ्चयः

somilaka āha-yady api bhogo nāsti tathāpi bhavatu me dhanam | uktaṃ ca- kṛpaṇo 'py akulīno 'pi sadā saṃśrita-mānuṣaiḥ | sevyate sa naro loke yasya syād vitta-sañcayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च

tathā ca- śithilau ca subaddhau ca patataḥ patato na vā | nirīkṣitau mayā bhadre daśa varṣāṇi pañca ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुष आह-किम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा ६ तीक्ष्ण-विषाण-शृगाल-कथा कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने तीक्ष्णविषाणो नाम महा-वृषभो वसति । स च मदातिरेकात् परित्यक्त-निज-यूठः शृङ्गाभ्यां नदी-तटानि विदारयन् स्वेच्छया मरकत-सदृशानि शष्पाणि भक्षयन्न् अरण्य-चरो बभूव । अथ तत्रैव वने प्रलोभको नाम शृगालः प्रतिवसति स्म । स कदाचित् स्व-भार्यया सह नदी-तीरे सुखोपविष्टस् तिष्ठति । अत्रान्तरे स तीक्ष्णविषाणो जलार्थं तद् एव पुलिनम् अवतीर्णः । ततश् च तस्य लम्बमानौ वृषणाव् आलोक्य शृगाल्या शृगालो ऽभिहितः-स्वामिन् ! पश्यास्य वृषभस्य मांस-पिण्डौ लम्बमानौ यथा स्थितौ । ततः क्षणेन प्रहरेण वा पतिष्यतः । एवं ज्ञात्वा भवता पृष्ठ-यायिना भाव्यं । शृगाल आह-प्रिये ! न ज्ञायते कदाचिद् एतयोः पतनं भविष्यति वा न वा । तत् किं वृथा श्रमाय मां नियोजयसि ? अत्र-स्थस् तावज् जलार्थम् आगतान् मूषकान् भक्षयिष्यामि समं त्वया । मार्गो ऽयं यतस् तेषाम् । अथ यदा त्वां मुक्त्वास्य तीक्ष्णविषाणस्य वृषभस्य पृष्ठे गमिष्यामि तदागत्यान्यः कश्चिद् एतत् स्थानं समाश्रयिष्यति । नैतद् युज्यते कर्तुम् । उक्तं च- यो ध्रुवाणि परित्यज्याध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव च

puruṣa āha-kim etat ? so 'bravīt- kathā 6 tīkṣṇa-viṣāṇa-śṛgāla-kathā kasmiṃścid adhiṣṭhāne tīkṣṇaviṣāṇo nāma mahā-vṛṣabho vasati | sa ca madātirekāt parityakta-nija-yūṭhaḥ śṛṅgābhyāṃ nadī-taṭāni vidārayan svecchayā marakata-sadṛśāni śaṣpāṇi bhakṣayann araṇya-caro babhūva | atha tatraiva vane pralobhako nāma śṛgālaḥ prativasati sma | sa kadācit sva-bhāryayā saha nadī-tīre sukhopaviṣṭas tiṣṭhati | atrāntare sa tīkṣṇaviṣāṇo jalārthaṃ tad eva pulinam avatīrṇaḥ | tataś ca tasya lambamānau vṛṣaṇāv ālokya śṛgālyā śṛgālo 'bhihitaḥ-svāmin ! paśyāsya vṛṣabhasya māṃsa-piṇḍau lambamānau yathā sthitau | tataḥ kṣaṇena prahareṇa vā patiṣyataḥ | evaṃ jñātvā bhavatā pṛṣṭha-yāyinā bhāvyaṃ | śṛgāla āha-priye ! na jñāyate kadācid etayoḥ patanaṃ bhaviṣyati vā na vā | tat kiṃ vṛthā śramāya māṃ niyojayasi ? atra-sthas tāvaj jalārtham āgatān mūṣakān bhakṣayiṣyāmi samaṃ tvayā | mārgo 'yaṃ yatas teṣām | atha yadā tvāṃ muktvāsya tīkṣṇaviṣāṇasya vṛṣabhasya pṛṣṭhe gamiṣyāmi tadāgatyānyaḥ kaścid etat sthānaṃ samāśrayiṣyati | naitad yujyate kartum | uktaṃ ca- yo dhruvāṇi parityajyādhruvāṇi niṣevate | dhruvāṇi tasya naśyanti adhruvaṃ naṣṭam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृगाल्य् आह-भोः कापुरुषस् त्वं यत् किंचित् प्राप्तं तेनापि सन्तोषं करोषि । उक्तं च- सुपूरा स्यात् कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । सुसन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति

śṛgāly āha-bhoḥ kāpuruṣas tvaṃ yat kiṃcit prāptaṃ tenāpi santoṣaṃ karoṣi | uktaṃ ca- supūrā syāt kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ | susantuṣṭaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पुरुषेण सदैवोत्साहवता भाव्यम् । उक्तं च- यत्रोत्साह-समारम्भो यत्रालस्य-विनिग्रहः । नय-विक्रम-संयोगस् तत्र श्रीर् अचला ध्रुवं

tasmāt puruṣeṇa sadaivotsāhavatā bhāvyam | uktaṃ ca- yatrotsāha-samārambho yatrālasya-vinigrahaḥ | naya-vikrama-saṃyogas tatra śrīr acalā dhruvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् दैवम् इति सञ्चिन्त्य त्यजेन् नोद्योगम् आत्मनः । अनुयोगं विना तैलं तिलानां नोपजायते

tad daivam iti sañcintya tyajen nodyogam ātmanaḥ | anuyogaṃ vinā tailaṃ tilānāṃ nopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- यः स्तोकेनापि सन्तोषं कुरुते मन्दधीर् जनः । तस्य भाग्य-विहीनस्य दत्ता श्रीर् अपि मार्ज्यते

anyac ca- yaḥ stokenāpi santoṣaṃ kurute mandadhīr janaḥ | tasya bhāgya-vihīnasya dattā śrīr api mārjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् च त्वं वदसि । एतौ पतिष्यतो न वेति । तद् अप्य् अयुक्तम् । उक्तं च- कृत-निश्चयिनो वन्द्यास् तुङ्गिमा नोपभुज्यते । चातकः को वराको ऽयं यस्येन्द्रो वारिवाहकः

yac ca tvaṃ vadasi | etau patiṣyato na veti | tad apy ayuktam | uktaṃ ca- kṛta-niścayino vandyās tuṅgimā nopabhujyate | cātakaḥ ko varāko 'yaṃ yasyendro vārivāhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं मूषक-मांसस्य निर्विण्णाहम् । एतौ च मांस-पिण्डौ पतन-प्रायौ दृश्येते । तत् सर्वथा नान्यथा कर्तव्यम् इति । अथासौ तद् आकर्ण्य मूषक-प्राप्ति-स्थानं परित्यज्य तीक्ष्णविषाणस्य पृष्ठम् अन्वगच्छत् । अथ वा साध्व् इदम् उच्यते- तावत् स्यात् सर्व-कृत्येषु पुरुषो ऽत्र स्वयं प्रभुः । स्त्री-वाक्याङ्कुश-विक्षुण्णो यावन् नो ध्रियते बलात्

aparaṃ mūṣaka-māṃsasya nirviṇṇāham | etau ca māṃsa-piṇḍau patana-prāyau dṛśyete | tat sarvathā nānyathā kartavyam iti | athāsau tad ākarṇya mūṣaka-prāpti-sthānaṃ parityajya tīkṣṇaviṣāṇasya pṛṣṭham anvagacchat | atha vā sādhv idam ucyate- tāvat syāt sarva-kṛtyeṣu puruṣo 'tra svayaṃ prabhuḥ | strī-vākyāṅkuśa-vikṣuṇṇo yāvan no dhriyate balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृत्यं मन्यते कृत्यं अगम्यं मन्यते सुगम् । अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्री-वाक्य-प्रेरितो नरः

akṛtyaṃ manyate kṛtyaṃ agamyaṃ manyate sugam | abhakṣyaṃ manyate bhakṣyaṃ strī-vākya-prerito naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स तस्य पृष्ठतः स-भार्यः परिभ्रमंश् चिर-कालम् अनयत् । न च तयोः पतनम् अभूत् । ततश् च निर्वेदात् पञ्चदशे वर्षे शृगालः स्वभार्याम् आह-शिथिलौ च सुबद्धौ च (१४१) इत्यादि । तयोस् तत्-पश्चाद् अपि पातो न भविष्यति । तत् तद् एव स्व-स्थानं गच्छावः । अतो ऽहं ब्रवीमि-शिथिलौ च सुबद्धौ च (१४१) इति । पुरुष आह-यद्य् एवं तद् गच्छ भूयो ऽपि वर्धमान-पुरम् । तत्र द्वौ वणिक्-पुत्रौ वसतः । एको गुप्त-धनः । द्वितीय उपभुक्त-धनः । ततस् तयोः स्वरूपं बुद्ध्वैकस्य वरः प्रार्थनीयः । यदि ते धनेन प्रयोजनम् अभक्षितेन ततस् त्वाम् अपि गुप्त-धनं करोमि । अथवा दत्त-भोग्येन धनेन ते प्रयोजनं तद् उपभुक्त-धनं करोमीति । एवम् उक्त्वादर्शनं गतः । सोमिलको ऽपि विस्मित-मना भूयो ऽपि वर्धमान-पुरं गतः । अथ सन्ध्या-समये श्रान्तः कथम् अपि तत्-पुरं प्राप्तो गुप्तधन-गृहं पृच्छन् कृच्छ्राल् लब्ध्वास्तमित-सूर्ये प्रविष्टः । अथासौ भार्या-पुत्र-समेतेन गुप्तधनेन निर्भर्त्स्यमानो हठाद् गृहं प्रविश्योपविष्टः । ततश् च भोजन-वेलायां तस्यापि भक्ति-वर्जितं किंचिद् अशनं दत्तम् । ततश् च भुक्त्वा तत्रैव यावत् सुप्तो निशीथे पश्यति तावत् ताव् अपि द्वौ पुरुषौ परस्परं मन्त्रयतः । तत्रैक आह-भोः कर्तः ! किं त्वयास्य गुप्तधनस्यान्यो ऽधिको व्ययो निर्मितो यत् सोमिलकस्यानेन भोजनं दत्तम् । तद् अयुक्तं त्वया कृतम् । स आह-भोः कर्मन् ! न ममात्र दोषः । मया पुरुषस्य लाभ-प्राप्तिर् दातव्या । तत्-परिणतिः पुनस् त्वद्-आयत्तेति । अथासौ यावद् उत्तिष्ठति तावद् गुप्तधनो विसूचिकया खिद्यमानो रुजाभिभूतः क्षणं तिष्ठति । ततो द्वितीयेऽह्नि तद्-दोषेण कृतोपवासः सञ्जातः । सोमिलको ऽपि प्रभाते तद्-गृहान् निष्क्रम्य उपभुक्तधन-गृहं गतः । तेनापि चाभ्युत्थादिना सत्-कृतो विहित-भोजनाच्छादन-संमानस् तस्यैव गृहे भव्य-शय्याम् आरुह्य सुष्वाप । ततश् च निशीथे यावत् पश्यति तावत् ताव् एव द्वौ पुरुषौ मिथो मन्त्रयतः । अत्र तयोर् एक आह-भोः कर्तः ! अनेन सोमिलकस्योपकारं कुर्वता प्रभूतो व्ययः कृतः । तत् कथय कथम् अस्योद्धारक-विधिर् भविष्यति । अनेन सर्वम् एतद् व्यवहारक-गृहात् समानीतम् । स आह-भोः कर्मन् ! मम कृत्यम् एतत् । परिणतिस् त्वद्-आयत्तेति । अथ प्रभात-समये राज-पुरुषो राज-प्रसादजं वित्तम् आदाय समायात उपभुक्त-धनाय समर्पयाम् आस । तद् दृष्ट्वा सोमिलकश् चिन्तयामास । सञ्चय-रहितो ऽपि वरम् एष उपभुक्तधनो नासौ कदर्यो गुप्तधनः । उक्तं च- अग्निहोत्र-फला वेदाः शील-वृत्त-फलं श्रुतम् । रति-पुत्र-फला दारा दत्त-भुक्त-फलं धनम्

evaṃ sa tasya pṛṣṭhataḥ sa-bhāryaḥ paribhramaṃś cira-kālam anayat | na ca tayoḥ patanam abhūt | tataś ca nirvedāt pañcadaśe varṣe śṛgālaḥ svabhāryām āha-śithilau ca subaddhau ca (141) ityādi | tayos tat-paścād api pāto na bhaviṣyati | tat tad eva sva-sthānaṃ gacchāvaḥ | ato 'haṃ bravīmi-śithilau ca subaddhau ca (141) iti | puruṣa āha-yady evaṃ tad gaccha bhūyo 'pi vardhamāna-puram | tatra dvau vaṇik-putrau vasataḥ | eko gupta-dhanaḥ | dvitīya upabhukta-dhanaḥ | tatas tayoḥ svarūpaṃ buddhvaikasya varaḥ prārthanīyaḥ | yadi te dhanena prayojanam abhakṣitena tatas tvām api gupta-dhanaṃ karomi | athavā datta-bhogyena dhanena te prayojanaṃ tad upabhukta-dhanaṃ karomīti | evam uktvādarśanaṃ gataḥ | somilako 'pi vismita-manā bhūyo 'pi vardhamāna-puraṃ gataḥ | atha sandhyā-samaye śrāntaḥ katham api tat-puraṃ prāpto guptadhana-gṛhaṃ pṛcchan kṛcchrāl labdhvāstamita-sūrye praviṣṭaḥ | athāsau bhāryā-putra-sametena guptadhanena nirbhartsyamāno haṭhād gṛhaṃ praviśyopaviṣṭaḥ | tataś ca bhojana-velāyāṃ tasyāpi bhakti-varjitaṃ kiṃcid aśanaṃ dattam | tataś ca bhuktvā tatraiva yāvat supto niśīthe paśyati tāvat tāv api dvau puruṣau parasparaṃ mantrayataḥ | tatraika āha-bhoḥ kartaḥ ! kiṃ tvayāsya guptadhanasyānyo 'dhiko vyayo nirmito yat somilakasyānena bhojanaṃ dattam | tad ayuktaṃ tvayā kṛtam | sa āha-bhoḥ karman ! na mamātra doṣaḥ | mayā puruṣasya lābha-prāptir dātavyā | tat-pariṇatiḥ punas tvad-āyatteti | athāsau yāvad uttiṣṭhati tāvad guptadhano visūcikayā khidyamāno rujābhibhūtaḥ kṣaṇaṃ tiṣṭhati | tato dvitīye'hni tad-doṣeṇa kṛtopavāsaḥ sañjātaḥ | somilako 'pi prabhāte tad-gṛhān niṣkramya upabhuktadhana-gṛhaṃ gataḥ | tenāpi cābhyutthādinā sat-kṛto vihita-bhojanācchādana-saṃmānas tasyaiva gṛhe bhavya-śayyām āruhya suṣvāpa | tataś ca niśīthe yāvat paśyati tāvat tāv eva dvau puruṣau mitho mantrayataḥ | atra tayor eka āha-bhoḥ kartaḥ ! anena somilakasyopakāraṃ kurvatā prabhūto vyayaḥ kṛtaḥ | tat kathaya katham asyoddhāraka-vidhir bhaviṣyati | anena sarvam etad vyavahāraka-gṛhāt samānītam | sa āha-bhoḥ karman ! mama kṛtyam etat | pariṇatis tvad-āyatteti | atha prabhāta-samaye rāja-puruṣo rāja-prasādajaṃ vittam ādāya samāyāta upabhukta-dhanāya samarpayām āsa | tad dṛṣṭvā somilakaś cintayāmāsa | sañcaya-rahito 'pi varam eṣa upabhuktadhano nāsau kadaryo guptadhanaḥ | uktaṃ ca- agnihotra-phalā vedāḥ śīla-vṛtta-phalaṃ śrutam | rati-putra-phalā dārā datta-bhukta-phalaṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् विधाता मां दत्त-भुक्त-धनं करोतु । न कार्यं मे गुप्तधनेन । ततः सोमिलको दत्तभुक्तधनः संजातः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अर्थस्योपार्जनं कृत्वा इति । गृह-मध्य-निखातेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयं

tad vidhātā māṃ datta-bhukta-dhanaṃ karotu | na kāryaṃ me guptadhanena | tataḥ somilako dattabhuktadhanaḥ saṃjātaḥ | ato 'haṃ bravīmi-arthasyopārjanaṃ kṛtvā iti | gṛha-madhya-nikhātena dhanena dhanino yadi | bhavāmaḥ kiṃ na tenaiva dhanena dhanino vayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भद्र ! हिरण्यकैवं ज्ञात्वा धन-विषये सन्तापो न कार्यः । अथ विद्यमानम् अपि धनं भोज्य-बन्ध्यतया तद्-अविद्यमानं मन्तव्यम् । उक्तं च- उपार्जितानाम् अर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर-संस्थानां परीवाह इवाम्भसाम्

tad bhadra ! hiraṇyakaivaṃ jñātvā dhana-viṣaye santāpo na kāryaḥ | atha vidyamānam api dhanaṃ bhojya-bandhyatayā tad-avidyamānaṃ mantavyam | uktaṃ ca- upārjitānām arthānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam | taḍāgodara-saṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- उपार्जितानाम् अर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर-संस्थानां परिवाह इवाम्भसाम्

tathā ca- upārjitānām arthānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam | taḍāgodara-saṃsthānāṃ parivāha ivāmbhasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- दानं भोगो नाशस् तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर् भवति

anyac ca- dānaṃ bhogo nāśas tisro gatayo bhavanti vittasya | yo na dadāti na bhuṅkte tasya tṛtīyā gatir bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञात्वा विवेकिना न स्थित्य्-अर्थं वित्तोपार्जनं कर्तव्यं यतो दुःखाय तत् । उक्तं च- धनादिकेषु विद्यन्ते येऽत्र मूर्खाः सुखाशयाः । तप्त-ग्रीष्मेण सेवन्ते शैत्यार्थं ते हुताशनम्

evaṃ jñātvā vivekinā na sthity-arthaṃ vittopārjanaṃ kartavyaṃ yato duḥkhāya tat | uktaṃ ca- dhanādikeṣu vidyante ye'tra mūrkhāḥ sukhāśayāḥ | tapta-grīṣmeṇa sevante śaityārthaṃ te hutāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास् ते शुष्कैस् तृणैर् वन-गजा बलिनो भवन्ति । कन्दैः फलैर् मुनि-वरा गमयन्ति कालं सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम्

sarpāḥ pibanti pavanaṃ na ca durbalās te śuṣkais tṛṇair vana-gajā balino bhavanti | kandaiḥ phalair muni-varā gamayanti kālaṃ santoṣa eva puruṣasya paraṃ nidhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तोषामृत-तृप्तानां यत् सुखं शान्त-चेतसाम् । कुतस् तद्-धन-लुब्धानाम् इतश् चेतश् च धावताम्

santoṣāmṛta-tṛptānāṃ yat sukhaṃ śānta-cetasām | kutas tad-dhana-lubdhānām itaś cetaś ca dhāvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीयूषम् इव संतोषं पिबतां निर्वृतिः परा । दुःखं निरन्तरं पुंसाम् असंतोषवतां पुनः

pīyūṣam iva saṃtoṣaṃ pibatāṃ nirvṛtiḥ parā | duḥkhaṃ nirantaraṃ puṃsām asaṃtoṣavatāṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरोधाच् चेतसो ऽक्षाणि निरुद्धान्य् अखिलान्य् अपि । आच्छादिते रवौ मेघैः सञ्छन्नाः स्युर् गभस्तयः

nirodhāc cetaso 'kṣāṇi niruddhāny akhilāny api | ācchādite ravau meghaiḥ sañchannāḥ syur gabhastayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाञ्छा-विच्छेदनं प्राहुः स्वास्थ्यं शान्ता मह-र्षयः । वाञ्छा निवर्तते नार्थैः पिपासेवाग्नि-सेवनैः ॥पन्च् २।१६०॥ अनिन्द्यम् अपि निन्दन्ति स्तुवन्त्य् अस्तुत्यम् उच्चकैः । स्वापतेय-कृते मर्त्याः किं किं नाम न कुर्वते

vāñchā-vicchedanaṃ prāhuḥ svāsthyaṃ śāntā maha-rṣayaḥ | vāñchā nivartate nārthaiḥ pipāsevāgni-sevanaiḥ ||Panc 2.160|| anindyam api nindanti stuvanty astutyam uccakaiḥ | svāpateya-kṛte martyāḥ kiṃ kiṃ nāma na kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थं यस्य वित्तेहा तस्यापि न शुभावहा । प्रक्षालनाद्द् हि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम्

dharmārthaṃ yasya vittehā tasyāpi na śubhāvahā | prakṣālanādd hi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानेन तुल्यो निधिर् अस्ति नान्यो लोभाच् च नान्यो ऽस्ति परः पृथिव्याम् । विभूषणं शील-समं न चान्यत् सन्तोष-तुल्यं धनम् अस्ति नान्यत्

dānena tulyo nidhir asti nānyo lobhāc ca nānyo 'sti paraḥ pṛthivyām | vibhūṣaṇaṃ śīla-samaṃ na cānyat santoṣa-tulyaṃ dhanam asti nānyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर् यन् मान-द्रविणाल्पता । जरद्-गव-धनः शर्वस् तथापि परमेश्वरः

dāridryasya parā mūrtir yan māna-draviṇālpatā | jarad-gava-dhanaḥ śarvas tathāpi parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञात्वा भद्र त्वया सन्तोषः कार्य इति । मन्थरकवचनम् आकर्ण्य वायस आह-भद्र मन्थरको यद् एवं वदति तत् त्वया चित्ते कर्तव्यम् । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रिय-वादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

evaṃ jñātvā bhadra tvayā santoṣaḥ kārya iti | mantharakavacanam ākarṇya vāyasa āha-bhadra mantharako yad evaṃ vadati tat tvayā citte kartavyam | athavā sādhv idam ucyate- sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priya-vādinaḥ | apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियाण्य् अपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणाम् इह । त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर् नाम-धारकाः

apriyāṇy api pathyāni ye vadanti nṛṇām iha | ta eva suhṛdaḥ proktā anye syur nāma-dhārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवं जल्पतां तेषां चित्राङ्गो नाम हरिणो लुब्धक-त्रासितस् तस्मिन्न् एव सरसि प्रविष्टः । अथायान्तं स-सम्भ्रमम् अवलोक्य लघुपतनको वृक्षम् आरूढः । हिरण्यकः शरस्तम्बं प्रविष्टः । मन्थरकः सलिलाशयम् आस्थितः । अथ लघुपतनको मृगं सम्यक् परिज्ञाय मन्थरकम् उवाच-एह्य् एहि सखे मन्थरक ! मृगो ऽयं तृषार्तो ऽत्र समायातः सरसि प्रविष्टः । तस्य शब्दो ऽयं न मानुष-सम्भव इति । तच् छ्रुत्वा मन्थरको देश-कालोचितम् आह-भो लघुपतनक ! यथायं मृगो दृश्यते प्रभूतम् उच्छ्वासम् उद्वहन्न् उद्भ्रान्त-दृष्ट्या पृष्ठतो ऽवलोकयति तन् न तृषार्त एष नूनं लुब्धक-त्रासितः । तज् ज्ञायताम् अस्य पृष्ठे लुब्धका आगच्छन्ति न वेति । उक्तं च- भय-त्रस्तो नरः श्वासं प्रभूतं कुरुते मुहुः । दिशो ऽवलोकयत्य् एव न स्वास्थ्यं व्रजति क्वचित्

athaivaṃ jalpatāṃ teṣāṃ citrāṅgo nāma hariṇo lubdhaka-trāsitas tasminn eva sarasi praviṣṭaḥ | athāyāntaṃ sa-sambhramam avalokya laghupatanako vṛkṣam ārūḍhaḥ | hiraṇyakaḥ śarastambaṃ praviṣṭaḥ | mantharakaḥ salilāśayam āsthitaḥ | atha laghupatanako mṛgaṃ samyak parijñāya mantharakam uvāca-ehy ehi sakhe mantharaka ! mṛgo 'yaṃ tṛṣārto 'tra samāyātaḥ sarasi praviṣṭaḥ | tasya śabdo 'yaṃ na mānuṣa-sambhava iti | tac chrutvā mantharako deśa-kālocitam āha-bho laghupatanaka ! yathāyaṃ mṛgo dṛśyate prabhūtam ucchvāsam udvahann udbhrānta-dṛṣṭyā pṛṣṭhato 'valokayati tan na tṛṣārta eṣa nūnaṃ lubdhaka-trāsitaḥ | taj jñāyatām asya pṛṣṭhe lubdhakā āgacchanti na veti | uktaṃ ca- bhaya-trasto naraḥ śvāsaṃ prabhūtaṃ kurute muhuḥ | diśo 'valokayaty eva na svāsthyaṃ vrajati kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा चित्राङ्ग आह-भो मन्थरक ! ज्ञातं त्वया सम्यङ् मे त्रास-कारणम् । अहं लुब्धक-शर-प्रहाराद् उद्धारितः कृच्छ्रेणात्र समायातः । मम यूथं तैर् लुब्धकैर् व्यापादितं भविष्यति । तच् छरणागतस्य मे दर्शय किंचिद् अगम्यं स्थानं लुब्धकानाम् । तद् आकर्ण्य मन्थरक आह-भोश् चित्राङ्ग ! श्रूयतां नीति-शास्त्रम् । द्वाव् उपायाव् इह प्रोक्तौ विमुक्तौ शत्रु-दर्शने । हस्तयोश् चालनाद् एको द्वितीयः पाद-वेग-जः

tac chrutvā citrāṅga āha-bho mantharaka ! jñātaṃ tvayā samyaṅ me trāsa-kāraṇam | ahaṃ lubdhaka-śara-prahārād uddhāritaḥ kṛcchreṇātra samāyātaḥ | mama yūthaṃ tair lubdhakair vyāpāditaṃ bhaviṣyati | tac charaṇāgatasya me darśaya kiṃcid agamyaṃ sthānaṃ lubdhakānām | tad ākarṇya mantharaka āha-bhoś citrāṅga ! śrūyatāṃ nīti-śāstram | dvāv upāyāv iha proktau vimuktau śatru-darśane | hastayoś cālanād eko dvitīyaḥ pāda-vega-jaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् गम्यतां शीघ्रं घनं वनं यावद् अद्यापि नागच्छन्ति ते दुरात्मानो लुब्धकाः । अत्रान्तरे लघुपतनकः सत्वरम् अभ्युपेत्योवाच-भो मन्थरक ! गतास् ते लुब्धकाः स्व-गृहोन्मुखाः प्रचुर-मांस-पिण्ड-धारिणः । तच् चित्राङ्ग ! त्वं विश्रब्धो जलाद् बहिर् भव । ततस् ते चत्वारो ऽपि मित्र-भावम् आश्रितास् तस्मिन् सरसि मध्याह्न-समये वृक्ष-च्छायाधस्तात् सुभाषित-गोष्ठी-सुखम् अनुभवन्तः सुखेन कालं नयन्ति । अथवा युक्तम् एतद् उच्यते- सुभाषित-रसास्वाद-बद्ध-रोमाञ्च-कञ्चुकं । विनापि संगमं स्त्रीणां कवीनां सुखम् एधते

tad gamyatāṃ śīghraṃ ghanaṃ vanaṃ yāvad adyāpi nāgacchanti te durātmāno lubdhakāḥ | atrāntare laghupatanakaḥ satvaram abhyupetyovāca-bho mantharaka ! gatās te lubdhakāḥ sva-gṛhonmukhāḥ pracura-māṃsa-piṇḍa-dhāriṇaḥ | tac citrāṅga ! tvaṃ viśrabdho jalād bahir bhava | tatas te catvāro 'pi mitra-bhāvam āśritās tasmin sarasi madhyāhna-samaye vṛkṣa-cchāyādhastāt subhāṣita-goṣṭhī-sukham anubhavantaḥ sukhena kālaṃ nayanti | athavā yuktam etad ucyate- subhāṣita-rasāsvāda-baddha-romāñca-kañcukaṃ | vināpi saṃgamaṃ strīṇāṃ kavīnāṃ sukham edhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुभाषित-मय-द्रव्य-सङ्ग्रहं न करोति यः । स तु प्रस्ताव-यज्ञेषु कां प्रदास्यति दक्षिणाम्

subhāṣita-maya-dravya-saṅgrahaṃ na karoti yaḥ | sa tu prastāva-yajñeṣu kāṃ pradāsyati dakṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सकृद् उक्तं न गृह्णाति स्वयं वा न करोति यः । यस्य संपुटिका नास्ति कुतस् तस्य सुभाषितम्

tathā ca- sakṛd uktaṃ na gṛhṇāti svayaṃ vā na karoti yaḥ | yasya saṃpuṭikā nāsti kutas tasya subhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैकस्मिन्न् अहनि गोष्ठी-समये मृगो नायातः । अथ ते व्याकुलीभूताः परस्परं जल्पितुम् आरब्धाः । अहो किम् अद्य सुहृन् न समायातः । किं सिंहादिभिः क्वचिद् व्यापादित उत लुब्धकैर् अथ वानले प्रपतितो गर्ता-विषमे वा नव-तृण-लौल्याद् इति । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- स्व-गृहोद्यान-गतेऽपि स्निग्धैः पापं विशङ्क्यते मोहात् । किम् उ दृष्ट-बह्व्-अपाय-प्रतिभय-कान्तार-मध्य-स्थे

athaikasminn ahani goṣṭhī-samaye mṛgo nāyātaḥ | atha te vyākulībhūtāḥ parasparaṃ jalpitum ārabdhāḥ | aho kim adya suhṛn na samāyātaḥ | kiṃ siṃhādibhiḥ kvacid vyāpādita uta lubdhakair atha vānale prapatito gartā-viṣame vā nava-tṛṇa-laulyād iti | athavā sādhv idam ucyate- sva-gṛhodyāna-gate'pi snigdhaiḥ pāpaṃ viśaṅkyate mohāt | kim u dṛṣṭa-bahv-apāya-pratibhaya-kāntāra-madhya-sthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मन्थरको वायसम् आह-भो लघुपतनकाहं हिरण्यकश् च तावद् द्वाव् अप्य् अशक्तौ तस्यान्वेषणं कर्तुं मन्दगतित्वात् । तद् गत्वा त्वम् अरण्यं शोधय यदि कुत्रचित् तं जीवन्तं पश्यसीति । तद् आकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे यावद् गच्छति तावत् पल्वल-तीरे चित्राङ्गः कूट-पाश-नियन्त्रितस् तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोक-व्याकुलित-मनास् तम् अवोचत् । भद्र किम् इदम् ? चित्राङ्गो ऽपि वायसम् अवलोक्य विशेषेण दुःखित-मना बभूव । अथवा युक्तम् एतत्- अपि मन्दत्वम् आपन्नो नष्टो वापीष्ट-दर्शनात् । प्रायेण प्राणिनां भूयो दुःखावेगो ऽधिको भवेत्

atha mantharako vāyasam āha-bho laghupatanakāhaṃ hiraṇyakaś ca tāvad dvāv apy aśaktau tasyānveṣaṇaṃ kartuṃ mandagatitvāt | tad gatvā tvam araṇyaṃ śodhaya yadi kutracit taṃ jīvantaṃ paśyasīti | tad ākarṇya laghupatanako nātidūre yāvad gacchati tāvat palvala-tīre citrāṅgaḥ kūṭa-pāśa-niyantritas tiṣṭhati | taṃ dṛṣṭvā śoka-vyākulita-manās tam avocat | bhadra kim idam ? citrāṅgo 'pi vāyasam avalokya viśeṣeṇa duḥkhita-manā babhūva | athavā yuktam etat- api mandatvam āpanno naṣṭo vāpīṣṭa-darśanāt | prāyeṇa prāṇināṃ bhūyo duḥkhāvego 'dhiko bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च वाष्पावसाने चित्राङ्गो लघुपतनकम् आह-भो मित्र संजातो ऽयं तावन् मम मृत्युः । तद् युक्तं सम्पन्नं यद् भवता सह मे दर्शनं सञ्जातम् । उक्तं च- प्राणात्यये समुत्पन्ने यदि स्यान् मित्र-दर्शनं । तद् द्वाभ्यां सुख-दं पश्चाज् जीवतो ऽपि मृतस्य च

tataś ca vāṣpāvasāne citrāṅgo laghupatanakam āha-bho mitra saṃjāto 'yaṃ tāvan mama mṛtyuḥ | tad yuktaṃ sampannaṃ yad bhavatā saha me darśanaṃ sañjātam | uktaṃ ca- prāṇātyaye samutpanne yadi syān mitra-darśanaṃ | tad dvābhyāṃ sukha-daṃ paścāj jīvato 'pi mṛtasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् क्षन्तव्यं यन् मया प्रणयात् सुभाषित-गोष्ठीष्व् अभिहितं । तथा हिरण्यक-मन्थरकौ मम वाक्याद् वाच्यौ । अज्ञानाज् ज्ञानतो वापि दुरुक्तं यद् उदाहृतम् । मया तत् क्षम्यताम् अद्य द्वाभ्याम् अपि प्रसादतः

tat kṣantavyaṃ yan mayā praṇayāt subhāṣita-goṣṭhīṣv abhihitaṃ | tathā hiraṇyaka-mantharakau mama vākyād vācyau | ajñānāj jñānato vāpi duruktaṃ yad udāhṛtam | mayā tat kṣamyatām adya dvābhyām api prasādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा लघुपतनक आह-भद्र न भेतव्यम् अस्मद्-विधैर् मित्रैर् विद्यमानैः । यावद् अहं द्रुततरं हिरण्यकं गृहीत्वागच्छामि । अपरं ये सत्-पुरुषा भवन्ति ते व्यसने न व्याकुलत्वम् उपयान्ति । उक्तं च- सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे न भीरुत्वं । तं भुवन-त्रय-तिलकं जनयति जननी सुतं विरलं

tac chrutvā laghupatanaka āha-bhadra na bhetavyam asmad-vidhair mitrair vidyamānaiḥ | yāvad ahaṃ drutataraṃ hiraṇyakaṃ gṛhītvāgacchāmi | aparaṃ ye sat-puruṣā bhavanti te vyasane na vyākulatvam upayānti | uktaṃ ca- sampadi yasya na harṣo vipadi viṣādo raṇe na bhīrutvaṃ | taṃ bhuvana-traya-tilakaṃ janayati jananī sutaṃ viralaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा लघुपतनकश् चित्राङ्गम् आश्वास्य यत्र हिरण्यक-मन्थरकौ तिष्ठतस् तत्र गत्वा सर्वं चित्राङ्ग-पाश-पतनं कथितवान् । हिरण्यकं च चित्राङ्ग-पाश-मोक्षणं प्रति कृत-निश्चयं पृष्ठम् आरोप्य भूयो ऽपि सत्वरं चित्राङ्ग-समीपे गतः । सो ऽपि मूषकम् अवलोक्य किंचिज् जीविताशया संश्लिष्ट आह- आपन्-नाशाय विबुधैः कर्तव्याः सुहृदो ऽमलाः । न तरत्य् आपदं कश्चिद् यो ऽत्र मित्र-विवर्जितः

evam uktvā laghupatanakaś citrāṅgam āśvāsya yatra hiraṇyaka-mantharakau tiṣṭhatas tatra gatvā sarvaṃ citrāṅga-pāśa-patanaṃ kathitavān | hiraṇyakaṃ ca citrāṅga-pāśa-mokṣaṇaṃ prati kṛta-niścayaṃ pṛṣṭham āropya bhūyo 'pi satvaraṃ citrāṅga-samīpe gataḥ | so 'pi mūṣakam avalokya kiṃcij jīvitāśayā saṃśliṣṭa āha- āpan-nāśāya vibudhaiḥ kartavyāḥ suhṛdo 'malāḥ | na taraty āpadaṃ kaścid yo 'tra mitra-vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यक आह-भद्र त्वं तावन् नीति-शास्त्र-ज्ञो दक्ष इति । तत् कथम् अत्र कूट-पाशे पतितः ? स आह-भो न कालो ऽयं विवादस्य । तन् न यावत् स पापात्मा लुब्धकः समभ्येति तावद् द्रुततरं कर्तयेमं मत्-पाद-पाशं । तद् आकर्ण्य विहस्याह हिरण्यकः-किं मय्य् अपि समायाते लुब्धकाद् बिभेषि ततः शास्त्रं प्रति महती मे विरक्तिः सम्पन्ना यद् भवद्-विधा अपि नीति-शास्त्र-विद एताम् अवस्थां प्राप्नुवन्ति । तेन त्वां पृच्छामि । स आह-भद्र कर्मणा बुद्धिर् अपि हन्यते । उक्तं च- कृतान्त-पाश-बद्धानां दैवोपहत-चेतसां । बुद्धयः कुब्ज-गामिन्यो भवन्ति महताम् अपि

hiraṇyaka āha-bhadra tvaṃ tāvan nīti-śāstra-jño dakṣa iti | tat katham atra kūṭa-pāśe patitaḥ ? sa āha-bho na kālo 'yaṃ vivādasya | tan na yāvat sa pāpātmā lubdhakaḥ samabhyeti tāvad drutataraṃ kartayemaṃ mat-pāda-pāśaṃ | tad ākarṇya vihasyāha hiraṇyakaḥ-kiṃ mayy api samāyāte lubdhakād bibheṣi tataḥ śāstraṃ prati mahatī me viraktiḥ sampannā yad bhavad-vidhā api nīti-śāstra-vida etām avasthāṃ prāpnuvanti | tena tvāṃ pṛcchāmi | sa āha-bhadra karmaṇā buddhir api hanyate | uktaṃ ca- kṛtānta-pāśa-baddhānāṃ daivopahata-cetasāṃ | buddhayaḥ kubja-gāminyo bhavanti mahatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधात्रा रचिता या सा ललाटेऽक्षर-मालिका । न तां मार्जयितुं शक्ताः स्व-शक्त्याप्य् अतिपण्डिताः

vidhātrā racitā yā sā lalāṭe'kṣara-mālikā | na tāṃ mārjayituṃ śaktāḥ sva-śaktyāpy atipaṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तयोः प्रवदतोः सुहृद्-व्यसन-सन्तप्त-हृदयो मन्थरकः शनैः शनैस् तं प्रदेशम् आजगाम । तं दृष्ट्वा लघुपतनको हिरण्यकम् आह-अहो न शोभनम् आपतितम् । हिरण्यक आह-किं स लुब्धकः समायाति ? स आह-आस्तां तावल् लुब्धक-वार्ता । एष मन्थरकः समागच्छति । तद् अनीतिर् अनुष्ठितानेन यतो वयम् अप्य् अस्य कारणान् नूनं व्यापादनं यास्यामो यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति । तद् अहं तावत् खम् उत्पतिष्यामि । त्वं पुनर् बिलं प्रविष्यात्मानं रक्षयिष्यसि । चित्राङ्गो ऽपि वेगेन दिग्-अन्तरं यास्यति । एष पुनर् जलचरः स्थले कथं भविष्यतीति व्याकुलो ऽस्मि । अत्रान्तरे प्राप्तो ऽयं मन्थरकः । हिरण्यक आह-भद्र, न युक्तम् अनुष्ठितं भवता यद् अत्र समायातः । तद् भूयो ऽपि द्रुततरं गम्यतां यावद् असौ लुब्धको न समायाति । मन्थरक आह-भद्र, किं करोमि ? न शक्नोमि तत्र-स्थो मित्र-व्यसनाग्नि-दाघं सोढुम् । तेनाहम् अत्रागतः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- दयित-जन-विप्रयोगो वित्त-वियोगश् च सह्याः स्युः । यदि सुमहौषध-कल्पो वयस्य-जन-संगमो न स्यात्

evaṃ tayoḥ pravadatoḥ suhṛd-vyasana-santapta-hṛdayo mantharakaḥ śanaiḥ śanais taṃ pradeśam ājagāma | taṃ dṛṣṭvā laghupatanako hiraṇyakam āha-aho na śobhanam āpatitam | hiraṇyaka āha-kiṃ sa lubdhakaḥ samāyāti ? sa āha-āstāṃ tāval lubdhaka-vārtā | eṣa mantharakaḥ samāgacchati | tad anītir anuṣṭhitānena yato vayam apy asya kāraṇān nūnaṃ vyāpādanaṃ yāsyāmo yadi sa pāpātmā lubdhakaḥ samāgamiṣyati | tad ahaṃ tāvat kham utpatiṣyāmi | tvaṃ punar bilaṃ praviṣyātmānaṃ rakṣayiṣyasi | citrāṅgo 'pi vegena dig-antaraṃ yāsyati | eṣa punar jalacaraḥ sthale kathaṃ bhaviṣyatīti vyākulo 'smi | atrāntare prāpto 'yaṃ mantharakaḥ | hiraṇyaka āha-bhadra, na yuktam anuṣṭhitaṃ bhavatā yad atra samāyātaḥ | tad bhūyo 'pi drutataraṃ gamyatāṃ yāvad asau lubdhako na samāyāti | mantharaka āha-bhadra, kiṃ karomi ? na śaknomi tatra-stho mitra-vyasanāgni-dāghaṃ soḍhum | tenāham atrāgataḥ | athavā sādhv idam ucyate- dayita-jana-viprayogo vitta-viyogaś ca sahyāḥ syuḥ | yadi sumahauṣadha-kalpo vayasya-jana-saṃgamo na syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं प्राण-परित्यागो न वियोगो भवादृशैः । प्राणा जन्मान्तरे भूयो न भवन्ति भवद्-विधाः

varaṃ prāṇa-parityāgo na viyogo bhavādṛśaiḥ | prāṇā janmāntare bhūyo na bhavanti bhavad-vidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तस्य प्रवदत आकर्ण-पूरित-शरासनो लुब्धको ऽप्य् उपागतः । तं दृष्ट्वा मूषकेण तस्य स्नायु-पाशस् तत्-क्षणात् खण्डितः । अत्रान्तरे चित्राङ्गः सत्वरं पृष्ठम् अवलोकयन् प्रधावितः । लघुपतनको वृक्षम् आरूढः । हिरण्यकश् च समीप-वर्ति बिलं प्रविष्टः । अथासौ लुब्धको मृग-गमनाद् विषण्ण-वदनो व्यर्थ-श्रमस् तं मन्थरकं मन्दं मन्दं स्थल-मध्ये गच्छन्तं दृष्टवान् । अचिन्तयच् च-यद्य् अपि कुरङ्गो धात्रापहृतस् तथाप्य् अयं कूर्म आहारार्थं सम्पादितः । तद् अद्यास्यामिषेण मे कुटुम्बस्याहार-निर्वृत्तिर् भविष्यति । एवं विचिन्त्य तं दर्भैः सञ्छाद्य धनुषु समारोप्य स्कन्धे कृत्वा गृहं प्रति प्रस्थितः । अत्रान्तरे तं नीयमानम् अवलोक्य हिरण्यको दुःखाकुलः पर्यदेवयत्-कष्टं भोः कष्टम् आपतितम् । एकस्य दुःखस्य न यावद् अन्तं गच्छाम्य् अहं पारम् इवार्णवस्य । तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्व् अनर्था बहुली-भवन्ति

evaṃ tasya pravadata ākarṇa-pūrita-śarāsano lubdhako 'py upāgataḥ | taṃ dṛṣṭvā mūṣakeṇa tasya snāyu-pāśas tat-kṣaṇāt khaṇḍitaḥ | atrāntare citrāṅgaḥ satvaraṃ pṛṣṭham avalokayan pradhāvitaḥ | laghupatanako vṛkṣam ārūḍhaḥ | hiraṇyakaś ca samīpa-varti bilaṃ praviṣṭaḥ | athāsau lubdhako mṛga-gamanād viṣaṇṇa-vadano vyartha-śramas taṃ mantharakaṃ mandaṃ mandaṃ sthala-madhye gacchantaṃ dṛṣṭavān | acintayac ca-yady api kuraṅgo dhātrāpahṛtas tathāpy ayaṃ kūrma āhārārthaṃ sampāditaḥ | tad adyāsyāmiṣeṇa me kuṭumbasyāhāra-nirvṛttir bhaviṣyati | evaṃ vicintya taṃ darbhaiḥ sañchādya dhanuṣu samāropya skandhe kṛtvā gṛhaṃ prati prasthitaḥ | atrāntare taṃ nīyamānam avalokya hiraṇyako duḥkhākulaḥ paryadevayat-kaṣṭaṃ bhoḥ kaṣṭam āpatitam | ekasya duḥkhasya na yāvad antaṃ gacchāmy ahaṃ pāram ivārṇavasya | tāvad dvitīyaṃ samupasthitaṃ me chidreṣv anarthā bahulī-bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद् अस्खलितं यावत् सुखं याति समे पथि । स्खलिते च समुत्पन्ने विषमे च पदे पदे

tāvad askhalitaṃ yāvat sukhaṃ yāti same pathi | skhalite ca samutpanne viṣame ca pade pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् नम्रं सरलं चापि यच् चापत्सु न सीदति । धनुर् मित्रं कलत्रं च दुर्लभं शुद्ध-वंशजम्

yan namraṃ saralaṃ cāpi yac cāpatsu na sīdati | dhanur mitraṃ kalatraṃ ca durlabhaṃ śuddha-vaṃśajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्रम्भस् तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे निरन्तरे

na mātari na dāreṣu na sodarye na cātmaje | viśrambhas tādṛśaḥ puṃsāṃ yādṛṅ mitre nirantare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तावत् कृतान्तेन मे धन-नाशो विहितस् तन्-मार्ग-श्रान्तस्य मे विश्राम-भूतं मित्रं कस्माद् अपहृतं । अपरम् अपि मित्रं परं मन्थरक-समं न स्यात् । उक्तं च- असम्पत्तौ परो लाभो गुह्यस्य कथनं तथा । आपद्-विमोक्षणं चैव मित्रस्यैतत् फल-त्रयम्

yadi tāvat kṛtāntena me dhana-nāśo vihitas tan-mārga-śrāntasya me viśrāma-bhūtaṃ mitraṃ kasmād apahṛtaṃ | aparam api mitraṃ paraṃ mantharaka-samaṃ na syāt | uktaṃ ca- asampattau paro lābho guhyasya kathanaṃ tathā | āpad-vimokṣaṇaṃ caiva mitrasyaitat phala-trayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्य पश्चान् नान्यः सुहृन् मे । तत् किं ममोपर्य् अनवरतं व्यसन-शरैर् वर्षति हन्त विधिः । यत आदौ तावद् वित्त-नाशस् ततः परिवार-भ्रंशस् ततो देश-त्यागस् ततो मित्र-वियोग इति । अथवा स्वरूपम् एतत् सर्वेषाम् एव जन्तूनां जीवित-धर्मस्य । उक्तं च- कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्

tad asya paścān nānyaḥ suhṛn me | tat kiṃ mamopary anavarataṃ vyasana-śarair varṣati hanta vidhiḥ | yata ādau tāvad vitta-nāśas tataḥ parivāra-bhraṃśas tato deśa-tyāgas tato mitra-viyoga iti | athavā svarūpam etat sarveṣām eva jantūnāṃ jīvita-dharmasya | uktaṃ ca- kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām | samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- क्षते प्रहारा निपतन्त्य् अभीक्ष्णं धन-क्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति च्छिद्रेष्व् अनर्था बहुली-भवन्ति

tathā ca- kṣate prahārā nipatanty abhīkṣṇaṃ dhana-kṣaye vardhati jāṭharāgniḥ | āpatsu vairāṇi samudbhavanti cchidreṣv anarthā bahulī-bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो साधूक्तं केनापि । प्राप्ते भये परित्राणं प्रीति-विश्रम्भ-भाजनं । केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षर-द्वयं

aho sādhūktaṃ kenāpi | prāpte bhaye paritrāṇaṃ prīti-viśrambha-bhājanaṃ | kena ratnam idaṃ sṛṣṭaṃ mitram ity akṣara-dvayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे आक्रन्द-परौ चित्राङ्ग-लघुपतनकौ तत्रैव समायातौ । अथ हिरण्यक आह-अहो किं वृथा-प्रलपितेन । तद् यावद् एष मन्थरको दृष्टि-गोचरान् न नीयते तावद् अस्य मोक्षोपायश् चिन्त्यताम् इति । उक्तं च- व्यसनं प्राप्य यो मोहात् केवलं परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्धयत्य् एव तस्यान्तं नाधिगच्छति

atrāntare ākranda-parau citrāṅga-laghupatanakau tatraiva samāyātau | atha hiraṇyaka āha-aho kiṃ vṛthā-pralapitena | tad yāvad eṣa mantharako dṛṣṭi-gocarān na nīyate tāvad asya mokṣopāyaś cintyatām iti | uktaṃ ca- vyasanaṃ prāpya yo mohāt kevalaṃ paridevayet | krandanaṃ vardhayaty eva tasyāntaṃ nādhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नय-पण्डितैः । तस्योच्छेद-समारम्भो विषाद-परिवर्जनं

kevalaṃ vyasanasyoktaṃ bheṣajaṃ naya-paṇḍitaiḥ | tasyoccheda-samārambho viṣāda-parivarjanaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अतीत-लाभस्य सुरक्षणार्थं भविष्य-लाभस्य च सङ्गमार्थम् । आपत्-प्रपन्नस्य च मोक्षणार्थं यन् मन्त्र्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः

anyac ca- atīta-lābhasya surakṣaṇārthaṃ bhaviṣya-lābhasya ca saṅgamārtham | āpat-prapannasya ca mokṣaṇārthaṃ yan mantryate'sau paramo hi mantraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा वायस आह-भो यद्य् एवं तत् क्रियतां मद्-वचः । एष चित्राङ्गो ऽस्य मार्गे गत्वा किंचित् पल्वलम् आसाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा पततु । अहम् अप्य् अस्य शिरसि समारुह्य मन्दैश् चञ्चु-प्रहारैः शिर उल्लेखिष्यामि येनासौ लुब्धको ऽमुं मृतं मत्वा मम चञ्चु-प्रहार-प्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थे धावति । अत्रान्तरे त्वया दर्भ-मय-बन्धन-वेष्टनानि खण्डनीयानि येनासौ मन्थरको द्रुततरं पल्वलं प्रविशति । चित्राङ्गः प्राह-भो भद्रो ऽयं दृष्टो मन्त्रस् त्वया । नूनं मन्थरको मुक्तो मन्तव्यः । उक्तं च- सिद्धिं वा यदि वासिद्धिं चित्तोत्साहो निवेदयेत् । प्रथमं सर्व-जन्तूनां प्राज्ञो वेत्ति न चेतरः

tac chrutvā vāyasa āha-bho yady evaṃ tat kriyatāṃ mad-vacaḥ | eṣa citrāṅgo 'sya mārge gatvā kiṃcit palvalam āsādya tasya tīre niścetano bhūtvā patatu | aham apy asya śirasi samāruhya mandaiś cañcu-prahāraiḥ śira ullekhiṣyāmi yenāsau lubdhako 'muṃ mṛtaṃ matvā mama cañcu-prahāra-pratyayena mantharakaṃ bhūmau kṣiptvā mṛgārthe dhāvati | atrāntare tvayā darbha-maya-bandhana-veṣṭanāni khaṇḍanīyāni yenāsau mantharako drutataraṃ palvalaṃ praviśati | citrāṅgaḥ prāha-bho bhadro 'yaṃ dṛṣṭo mantras tvayā | nūnaṃ mantharako mukto mantavyaḥ | uktaṃ ca- siddhiṃ vā yadi vāsiddhiṃ cittotsāho nivedayet | prathamaṃ sarva-jantūnāṃ prājño vetti na cetaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तद् एवं क्रियताम् । तथानुष्ठिते स लुब्धकस् तथैव मार्गासन्न-पल्वल-तीरस्थं चित्राङ्गं वायस-सनाथम् अद्राक्षीत् । तं दृष्ट्वा हर्षित-मना व्यचिन्तयत् । नूनं पाश-वेदनया वराको ऽयं मृगो गत्वायुः-शेष-जीवितः पाशं त्रोटयित्वा कथम् अप्य् एतद् वनान्तरं प्रविष्टो यावन् मृतः । तद् वश्यो ऽयं मे कच्छपः सुयन्त्रितत्वात् । तद् एनम् अपि तावद् गृह्णामीत्य् अवर्धाय कच्छपं भू-तले प्रक्षिप्य मृगम् उपाद्रवत् । अत्रान्तरे हिरण्यकेन वज्रोपम-दंष्ट्रा-प्रहारेण तद् दर्भ-वेष्टनं तत्-क्षणात् खण्डशः कृतं । मन्थरको ऽपि तृण-मध्यान् निष्क्रम्य पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गो ऽप्य् अप्राप्तस्यापि तस्योत्थाय वायसेन सह द्रुतं प्रनष्टः । अत्रान्तरे विलक्षो विषाद-परो निवृत्तो लुब्धको यावत् पश्यति तावत् कच्छपो ऽपि गतः । ततश् च तत्रोपविश्येमं श्लोकम् अपठत्- प्राप्तो बन्धनम् अप्य् अयं गुरु-मृगस् तावत् त्वया मे हृतः सम्प्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस् तवादेशतः । क्षुत्-क्षामो ऽत्र वने भ्रमामि शिशुकैस् त्यक्तः समं भार्यया यच् चान्यन् न कृतं कृतान्त कुरुते तच् चापि सह्यं मया

tat tad evaṃ kriyatām | tathānuṣṭhite sa lubdhakas tathaiva mārgāsanna-palvala-tīrasthaṃ citrāṅgaṃ vāyasa-sanātham adrākṣīt | taṃ dṛṣṭvā harṣita-manā vyacintayat | nūnaṃ pāśa-vedanayā varāko 'yaṃ mṛgo gatvāyuḥ-śeṣa-jīvitaḥ pāśaṃ troṭayitvā katham apy etad vanāntaraṃ praviṣṭo yāvan mṛtaḥ | tad vaśyo 'yaṃ me kacchapaḥ suyantritatvāt | tad enam api tāvad gṛhṇāmīty avardhāya kacchapaṃ bhū-tale prakṣipya mṛgam upādravat | atrāntare hiraṇyakena vajropama-daṃṣṭrā-prahāreṇa tad darbha-veṣṭanaṃ tat-kṣaṇāt khaṇḍaśaḥ kṛtaṃ | mantharako 'pi tṛṇa-madhyān niṣkramya palvalaṃ praviṣṭaḥ | citrāṅgo 'py aprāptasyāpi tasyotthāya vāyasena saha drutaṃ pranaṣṭaḥ | atrāntare vilakṣo viṣāda-paro nivṛtto lubdhako yāvat paśyati tāvat kacchapo 'pi gataḥ | tataś ca tatropaviśyemaṃ ślokam apaṭhat- prāpto bandhanam apy ayaṃ guru-mṛgas tāvat tvayā me hṛtaḥ samprāptaḥ kamaṭhaḥ sa cāpi niyataṃ naṣṭas tavādeśataḥ | kṣut-kṣāmo 'tra vane bhramāmi śiśukais tyaktaḥ samaṃ bhāryayā yac cānyan na kṛtaṃ kṛtānta kurute tac cāpi sahyaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बहु-विधं विलप्य स्व-गृहं गतः । अथ तस्मिन् दूरी-भूते सर्वेऽपि ते काक-कूर्म-मृगाखवः परमानन्द-भाजो मिलित्वा परस्परम् आलिङ्ग्य पुनर् जातान् इवात्मनो मन्यमानस् तद् एव सरः प्राप्य महा-सुखेन सुभाषित-गोष्ठी-विनोदं कुर्वन्तः कालं नयन्ति स्म । एवं ज्ञात्वा विवेकिना मित्र-सङ्ग्रहः कार्यः । तथा मित्रेण सहाव्याजेन वर्तितव्यम् । उक्तं च- यो मित्राणि करोत्य् अत्र न कौटिल्येन वर्तते । तैः समं न पराभूतिं सम्प्राप्नोति कथञ्चन

evaṃ bahu-vidhaṃ vilapya sva-gṛhaṃ gataḥ | atha tasmin dūrī-bhūte sarve'pi te kāka-kūrma-mṛgākhavaḥ paramānanda-bhājo militvā parasparam āliṅgya punar jātān ivātmano manyamānas tad eva saraḥ prāpya mahā-sukhena subhāṣita-goṣṭhī-vinodaṃ kurvantaḥ kālaṃ nayanti sma | evaṃ jñātvā vivekinā mitra-saṅgrahaḥ kāryaḥ | tathā mitreṇa sahāvyājena vartitavyam | uktaṃ ca- yo mitrāṇi karoty atra na kauṭilyena vartate | taiḥ samaṃ na parābhūtiṃ samprāpnoti kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.