Praśna Upaniṣad 1

PrU 1.1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश् च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश् चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस् ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठा परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादम् उपसन्नाः

sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaś ca satyakāmaḥ sauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaś cāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanas te haite brahmaparā brahmaniṣṭhā paraṃ brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādam upasannāḥ

Sukesas Bhâradvâga, and Saivya Satyakâma, and Sauryâyanin Gârgya, and Kausalya Âsvalâyana, and Bhârgava Vaidarbhi, and Kabandhin Kâtyâyana, these were devoted to Brahman, firm in Brahman, seeking for the Highest Brahman. They thought that the venerable Pippalâda could tell them all that, and they therefore took fuel in their hands (like pupils), and approached him.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.2

तान् ह स ऋषिर् उवाच । भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ । यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत । यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

tān ha sa ṛṣir uvāca | bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha | yathākāmaṃ praśnān pṛcchata | yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo vakṣyāma iti

That Rishi said to them: "Stay here a year longer, with penance, abstinence, and faith; then you may ask questions according to your pleasure, and if we know them, we shall tell you all."

Translated by F. Max Müller

PrU 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha | bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti

Then Kabandhin Kâtyâyana approached him and asked: "Sir, from whence may these creatures be born?"

Translated by F. Max Müller

PrU 1.4

तस्मै स होवाच । प्रजाकामो वै प्रजापतिः । स तपो ऽतप्यत । स तपस् तप्त्वा स मिथुनम् उत्पादयते रयिं च प्राणं चेति । एतौ मे बहुधाः प्रजाः करिष्यत इति

tasmai sa hovāca | prajākāmo vai prajāpatiḥ | sa tapo 'tapyata | sa tapas taptvā sa mithunam utpādayate rayiṃ ca prāṇaṃ ceti | etau me bahudhāḥ prajāḥ kariṣyata iti

He replied: "Pragâpati (the lord of creatures) was desirous of creatures (pragâh). He performed penance, and having performed penance, he produces a pair, matter (rayi) and spirit (prâna), thinking that they together should produce creatures for him in many ways.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिर् एव चन्द्रमाः । रयिर् वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च । तस्मान् मूर्तिर् एव रयिः

ādityo ha vai prāṇo rayir eva candramāḥ | rayir vā etat sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca | tasmān mūrtir eva rayiḥ

The sun is spirit, matter is the moon. All this, what has body and what has no body, is matter, and therefore body indeed is matter.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.6

अथादित्य उदयन् यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते । यद् दक्षिणं यत् प्रतीचीं यद् उदीचीं यद् अधो यद् ऊर्ध्वं यद् अन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते

athāditya udayan yatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān prāṇān raśmiṣu saṃnidhatte | yad dakṣiṇaṃ yat pratīcīṃ yad udīcīṃ yad adho yad ūrdhvaṃ yad antarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati tena sarvān prāṇān raśmiṣu saṃnidhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

PrU 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणो ऽग्निरुदयते । तद् एतद् दचाभ्युक्तम्

sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo 'gnirudayate | tad etad dacābhyuktam

Thus he rises, as Vaisvânara, (belonging to all men,) assuming all forms, as spirit, as fire. This has been said in the following verse:

Translated by F. Max Müller

PrU 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिर् एकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानाम् उदयत्य् एष सूर्यः

viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotir ekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānām udayaty eṣa sūryaḥ

(They knew) him who assumes all forms, the golden, who knows all things, who ascends highest, alone in his splendour, and warms us; the thousand-rayed, who abides in a hundred places, the spirit of all creatures, the Sun, rises.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिः । तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद् ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतिम् इत्य् उपासते ते चान्द्रमसम् एव लोकम् अभिजयन्ते । त एव पुनर् आवर्तन्ते । तस्माद् एत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर् यः पितृयाणः

The year indeed is Pragâpati, and there are two paths thereof, the Southern and the Northern. Now those who here believe in sacrifices and pious gifts as work done, gain the moon only as their (future) world, and return again. Therefore the Rishis who desire offspring, go to the South, and that path of the Fathers is matter (rayi).

Translated by F. Max Müller

PrU 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानम् अन्विष्यादित्यम् अभिजयन्ते । एतद् वै प्राणानाम् आयतनम् एतद् अमृतम् अयम् एतत् परायणम् । एतस्मान् न पुनरावर्तन्त इति । एष निरोधः । तद् एष श्लोकः

athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānam anviṣyādityam abhijayante | etad vai prāṇānām āyatanam etad amṛtam ayam etat parāyaṇam | etasmān na punarāvartanta iti | eṣa nirodhaḥ | tad eṣa ślokaḥ

But those who have sought the Self by penance, abstinence, faith, and knowledge, gain by the Northern path Âditya, the sun. This is the home of the spirits, the immortal, free from danger, the highest. From thence they do not return, for it is the end. Thus says the Sloka:

Translated by F. Max Müller

PrU 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśakṛtiṃ diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam / atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti

Some call him the father with five feet (the five seasons), and with twelve shapes (the twelve months), the giver of rain in the highest half of heaven; others again say that the sage is placed in the lower half, in the chariot with seven wheels and six spokes.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.12

मासो वै प्रजापतिः । तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणः । तस्माद् एत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

māso vai prajāpatiḥ | tasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ śuklaḥ prāṇaḥ | tasmād eta ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara itarasmin

The month is Pragâpati; its dark half is matter, its bright half spirit. Therefore some Rishis perform sacrifice in the bright half, others in the other half.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः । तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः । प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते । ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

ahorātro vai prajāpatiḥ | tasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ | prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante | brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante

Day and Night are Pragâpati; its day is spirit, its night matter. Those who unite in love by day waste their spirit, but to unite in love by night is right.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.14

अन्नं वै प्रजापतिस् ततो ह वै तद्रेतः । तस्माद् इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

annaṃ vai prajāpatis tato ha vai tadretaḥ | tasmād imāḥ prajāḥ prajāyanta iti

Food is Pragâpati. Hence proceeds seed, and from it these creatures are born.

Translated by F. Max Müller

PrU 1.15

तद् ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति । ते मिथुनम् उत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोकः । येषां तपो ब्रह्मचर्यं । येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्

tad ye ha vai tatprajāpativrataṃ caranti | te mithunam utpādayante | teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ | yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ | yeṣu satyaṃ pratiṣṭhitam

Those therefore who observe this rule of Pragâpati (as laid down in §13), produce a pair, and to them belongs this Brahma-world here. But those in whom dwell penance, abstinence, and truth,

Translated by F. Max Müller

PrU 1.16

तेषाम् असौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्वम् अनृतं न माया चेति

teṣām asau virajo brahmaloko na yeṣu jihvam anṛtaṃ na māyā ceti

To them belongs that pure Brahma-world, to them, namely, in whom there is nothing crooked, nothing false, and no guile."

Translated by F. Max Müller