अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·1·1.35
Suśruta-saṃhitā 1.35
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽयुरादावेव परीक्षितव्यं सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत
āturamupakramamāṇena bhiṣajā'yurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वो-च्छ्वासप्रेक्षणबाहुं विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं गम्भीरस-त्त्वस्वरनाभिम् अनुच्चैर्बद्धस्तनम् उपचितमहारोमशकर्णं पश्चान्मस्तिष्कं स्न-तानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति तमेकान्तेनोपक्रमेत् एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः मिश्रैर्मध्यमायुरिति
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvo-cchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasa-ttvasvaranābhim anuccairbaddhastanam upacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ sna-tānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti tamekāntenopakramet ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ miśrairmadhyamāyuriti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्रगूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रि यः उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते
bhavanti cātragūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendri yaḥ uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः
garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः
dve vā tisro'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे
yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम्
hrasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम्
ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः तत्राङ्गान्यन्तरा-धिसक्थिबाहुशिरांसि तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति तत्र स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गु-ष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायत्प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले पञ्चचतु-रङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः चतुर्दशाङ्गुलपरि-णाहानि पादगुल्फजङ्घजानुमध्यानि अष्टादशाङ्गुला जङ्घा जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम् एते पञ्चाशत् जङ्घायामसमावूरू द्व्यङ्गुलानिवृषणचि-बुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि चतुरङ्गुलानि मेहनवदना-न्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्टयन्तराणि द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तार-मेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि इन्द्र ब-स्तिपरिणाहांस पीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः चतुर्विंशत्यङ्गुलो ह-स्तः द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम् अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रव-णापाङ्गान्तरमध्यमङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले अर्धपञ्चाङ्गुले प्रेदेशिन्यनामिके सार्धत्र्! यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं त्रिभा-गाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा नयनत्रिभागपरिणाहा तारका नवमस्तार-कांशो दृष्टिः केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङगुलः कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं पुरुषोरः प्रमाणविस्तीर्णा स्त्री-श्रोणिः अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी सविंशम-ङ्गुलशतंपुरुषायाम इति
atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ tatrāṅgānyantarā-dhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅgu-ṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyatpradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacatu-raṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapari-ṇāhāni pādagulphajaṅghajānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam ete pañcāśat jaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulānivṛṣaṇaci-bukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanā-ntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭayantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāra-mehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indra ba-stipariṇāhāṃsa pīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo ha-staḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram aṅguṣṭhamūlapradeśinīśrava-ṇāpāṅgāntaramadhyamaṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule predeśinyanāmike sārdhatr! yaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhā-gāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastāra-kāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅagulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥ pramāṇavistīrṇā strī-śroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśama-ṅgulaśataṃpuruṣāyāma iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र श्लोकाः पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक्
bhavanti cātra ślokāḥ pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना
dehaḥ svairaṅgulaireṣa yathāvadanukīrtitaḥ yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम्
dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सारान् वक्ष्यामःस्मृतिभक्तिप्रज्ञाशैचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्व-सारं विद्यात् स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण अकृशमु-त्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपय्ननं महानेत्रं च मज्ज्ञा महाशिरः स्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमाया-सासहिष्णुं मेदसा अच्छिद्र गात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन स्नि-ग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुः सौभाग्ययोरिति
atha sārān vakṣyāmaḥsmṛtibhaktiprajñāśaicaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattva-sāraṃ vidyāt snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamu-ttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapaynanaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥ skandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyā-sāsahiṣṇuṃ medasā acchidra gātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena sni-gdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥ saubhāgyayoriti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु
viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः सर्व एवैते त्रिविधाः साध्या याप्याः प्रत्या-ख्येयाश्च तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेतकिमयमौपसर्गिकः प्राक्केवलः अन्य-लक्षण इति तत्र औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्र वसंज्ञः प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्र वश्च अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः स पूर्वरूपसंज्ञः तत्र सोपद्र वमन्योन्या विरोधेनोपक्रमेत बलवन्तमुपद्र वं वा प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyā-khyeyāśca tatraitān bhūyastridhā parīkṣetakimayamaupasargikaḥ prākkevalaḥ anya-lakṣaṇa iti tatra aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadra vasaṃjñaḥ prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadra vaśca anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ tatra sopadra vamanyonyā virodhenopakrameta balavantamupadra vaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्
bhavati cātra nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागभिहिता ऋतवः
prāgabhihitā ṛtavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः स चतुर्विधो भवति दोषानभिपन्न एकः वि-क्रियामापन्नस्त्रिविधो भवतिविषमो वातेन तीक्ष्णः पित्तेन मन्दः श्लेष्मणा चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति तत्र यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः समैर्दोषैः यः कदाचित् सम्यक् पचति कदाचिदाध्मानशूलोदाव-र्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा स विषमः यः प्रभूतमप्यु-पयुक्तमन्नमाशुपचति स तीक्ष्णः स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदा-हसंतापाञ्जनयति यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महताकालेन पचति स मन्दः
prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vi-kriyāmāpannastrividho bhavativiṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi tatra yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ samairdoṣaiḥ yaḥ kadācit samyak pacati kadācidādhmānaśūlodāva-rtātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtamapyu-payuktamannamāśupacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadā-hasaṃtāpāñjanayati yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatākālena pacati sa mandaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकरान्कफसंभवान्
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān karotyagnistathā mando vikarānkaphasaṃbhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र समे परिरक्षणं कुर्वीत विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकु-र्वीत तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च एवमेवात्यग्नौ विशेषेण माहिषैश्च क्षी-रदधिसर्पिर्भिः मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च
tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratiku-rvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣī-radadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः सौक्ष्म्याद्र सानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते
jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ saukṣmyādra sānādadāno vivektuṃ naiva śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः
prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयस्तु त्रिविधंबाल्यं मध्यं वृद्धमिति तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः ते त्रिवि-धाःक्षीरपाः क्षीरान्नादा अन्नादा इति तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः द्विसंवत्सर-पराः क्षीरान्नादाः परतोऽन्नादा इति षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः तस्य विकल्पोवृद्धिः यौवनं संपूर्णता परिहाणिरिति तत्र आविंशतेर्वृद्धिः आत्रिं-शतो यौवनम् आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रि यबलवीर्यसंपूर्णता अत ऊर्ध्व-मीषत्परिहाणिर्यावत्सप्ततिरिति सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रि यबलवी-र्योत्साहमहन्यहनि वलीपलित खालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्र वैरभि-भूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते २९ तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति ऋते च परिहाणेः तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत
vayastu trividhaṃbālyaṃ madhyaṃ vṛddhamiti tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ te trivi-dhāḥkṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsara-parāḥ kṣīrānnādāḥ parato'nnādā iti ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ tasya vikalpovṛddhiḥ yauvanaṃ saṃpūrṇatā parihāṇiriti tatra āviṃśatervṛddhiḥ ātriṃ-śato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindri yabalavīryasaṃpūrṇatā ata ūrdhva-mīṣatparihāṇiryāvatsaptatiriti saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindri yabalavī-ryotsāhamahanyahani valīpalita khālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadra vairabhi-bhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate 29 tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpekṣayā pratikurvīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्रबाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत्
bhavanti cātrabāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः
agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहः स्थूलः कृशो मध्य इति प्रागुपदिष्टः
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadiṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक्
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलमभिहितगुणं दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम्
balamabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत्
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ tasmāt sthiratvaṃ vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम्
sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना राजसः स्तभ्यमानोऽन्यै सहते नैव तामसः
sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā rājasaḥ stabhyamāno'nyai sahate naiva tāmasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृ-तिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति
sātmyāni tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛ-tiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत्
yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः
prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति तत्र बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृ-दुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफ-वातरोगभूयिष्ठश्चानूपः आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्ष प्रायोऽल्पव-र्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरी-रमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः उभयदेशलक्षणः साधारण इति ४२ भवन्ति चात्रसमाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः
deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti tatra bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛ-duśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kapha-vātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣa prāyo'lpava-rṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarī-ramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti 42 bhavanti cātrasamāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः
na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति
ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः संपत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा
deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः
kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरो हितः
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि
guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān sa mṛtyupāśāñjagato gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.