वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते । यस्याहिताग्नेरग्निर्मथ्यमानो न जायते । यत्रान्यं पश्येत् । तत आहृत्य होतव्यम् । अग्नावेवास्याग्निहोत्रꣳ हुतं भवति । यद्यन्यं न विन्देत् । अजायाꣳ होतव्यम् । आग्नेयी वा एषा । यदजा । अग्नावेवास्याग्निहोत्रꣳ हुतं भवति १ अजस्य तु नाश्नीयात् । यदजस्याश्नीयात् । यामेवाग्नावाहुतिं जुहुयात् । तामद्यात् । तस्मादजस्य नाश्यम् । यद्यजां न विन्देत् । ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् । एष वा अग्निर्वैश्वानरः । यद्ब्राह्मणः । अग्नावेवास्याग्निहोत्रꣳ हुतं भवति २ ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् । यद्ब्राह्मणं वसत्या अपरुन्ध्यात् । यस्मिन्नेवाग्नावाहुतिं जुहुयात् । तं भागधेयेन व्यर्धयेत् । तस्माद्ब्राह्मणो वसत्यै नापरुध्यः । यदि ब्राह्मणं न विन्देत् । दर्भस्तम्बे होतव्यम् । अग्निवान्वै दर्भस्तम्बः । अग्नावेवास्याग्निहोत्रꣳ हुतं भवति । दर्भाꣳ स्तु नाध्यासीत ३ यद्दर्भानध्यासीत । यामेवाग्नावाहुतिं जुहुयात् । तामध्यासीत । तस्माद्दर्भा नाध्यासितव्याः । यदि दर्भान्न विन्देत् । अप्सु होतव्यम् । आपो वै सर्वा देवताः । देवतास्वेवास्याग्निहोत्रꣳ हुतं भवति । आपस्तु न परिचक्षीत । यदापः परिचक्षीत ४ यामेवाप्स्वाहुतिं जुहुयात् । तां परिचक्षीत । तस्मादापो न परिचक्ष्याः । मेध्या च वा एतस्यामेध्या च तनुवौ सꣳ सृज्येते । यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः सꣳ सृज्यन्ते । अग्नये विविचये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । मेध्यां चैवास्यामेध्यां च तनुवौ व्यावर्तयति । अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । अग्निमेव व्रतपतिꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति । स एवैनं व्रतमालम्भयति ५ गर्भꣳ स्रवन्तमगदमकः । अग्निरिन्द्र स्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुश्चोतैतत् । नाभि प्राप्नोति निरृतिं पराचैः । रेतो वा एतद्वाजिनमाहिताग्नेः । यदग्नि-होत्रम् । तद्यत्स्रवेत् । रेतोऽस्य वाजिनꣳ स्रवेत् । गर्भꣳ स्रवन्तमगदमकरित्याह । रेत एवास्मिन्वाजिनं दधाति ६ अग्निरित्याह । अग्निर्वै रेतोधाः । रेत एव तद्दधाति । इन्द्र इत्याह । इन्द्रि यमेवास्मिन्दधाति । त्वष्टेत्याह । त्वष्टा वै पशूनाम्मिथुनानाꣳ रूपकृत् । रूपमेव पशुषु दधाति । बृहस्पतिरित्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवास्मै प्रजाः प्रजनयति । पृथिव्यामवचुश्चोतैतदित्याह । अस्यामे-वैनत्प्रतिष्ठापयति नाभि प्राप्नोति निरृतिं पराचैरित्याह । रक्षसामपहत्यै ७
vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate | yasyāhitāgneragnirmathyamāno na jāyate | yatrānyaṃ paśyet | tata āhṛtya hotavyam | agnāvevāsyāgnihotram̐ hutaṃ bhavati | yadyanyaṃ na vindet | ajāyām̐ hotavyam | āgneyī vā eṣā | yadajā | agnāvevāsyāgnihotram̐ hutaṃ bhavati 1 ajasya tu nāśnīyāt | yadajasyāśnīyāt | yāmevāgnāvāhutiṃ juhuyāt | tāmadyāt | tasmādajasya nāśyam | yadyajāṃ na vindet | brāhmaṇasya dakṣiṇe haste hotavyam | eṣa vā agnirvaiśvānaraḥ | yadbrāhmaṇaḥ | agnāvevāsyāgnihotram̐ hutaṃ bhavati 2 brāhmaṇaṃ tu vasatyai nāparundhyāt | yadbrāhmaṇaṃ vasatyā aparundhyāt | yasminnevāgnāvāhutiṃ juhuyāt | taṃ bhāgadheyena vyardhayet | tasmādbrāhmaṇo vasatyai nāparudhyaḥ | yadi brāhmaṇaṃ na vindet | darbhastambe hotavyam | agnivānvai darbhastambaḥ | agnāvevāsyāgnihotram̐ hutaṃ bhavati | darbhām̐ stu nādhyāsīta 3 yaddarbhānadhyāsīta | yāmevāgnāvāhutiṃ juhuyāt | tāmadhyāsīta | tasmāddarbhā nādhyāsitavyāḥ | yadi darbhānna vindet | apsu hotavyam | āpo vai sarvā devatāḥ | devatāsvevāsyāgnihotram̐ hutaṃ bhavati | āpastu na paricakṣīta | yadāpaḥ paricakṣīta 4 yāmevāpsvāhutiṃ juhuyāt | tāṃ paricakṣīta | tasmādāpo na paricakṣyāḥ | medhyā ca vā etasyāmedhyā ca tanuvau sam̐ sṛjyete | yasyāhitāgneranyairagnibhiragnayaḥ sam̐ sṛjyante | agnaye vivicaye puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet | medhyāṃ caivāsyāmedhyāṃ ca tanuvau vyāvartayati | agnaye vratapataye puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet | agnimeva vratapatim̐ svena bhāgadheyenopadhāvati | sa evainaṃ vratamālambhayati 5 garbham̐ sravantamagadamakaḥ | agnirindra stvaṣṭā bṛhaspatiḥ | pṛthivyāmavacuścotaitat | nābhi prāpnoti nirṛtiṃ parācaiḥ | reto vā etadvājinamāhitāgneḥ | yadagni-hotram | tadyatsravet | reto'sya vājinam̐ sravet | garbham̐ sravantamagadamakarityāha | reta evāsminvājinaṃ dadhāti 6 agnirityāha | agnirvai retodhāḥ | reta eva taddadhāti | indra ityāha | indri yamevāsmindadhāti | tvaṣṭetyāha | tvaṣṭā vai paśūnāmmithunānām̐ rūpakṛt | rūpameva paśuṣu dadhāti | bṛhaspatirityāha | brahma vai devānāṃ bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivāsmai prajāḥ prajanayati | pṛthivyāmavacuścotaitadityāha | asyāme-vainatpratiṣṭhāpayati nābhi prāpnoti nirṛtiṃ parācairityāha | rakṣasāmapahatyai 7
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.