प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात् सृष्टाः पराचीर् आयन् ता वरुणम् अगच्छन् ता अन्वैत् ताः पुनर् अयाचत ता अस्मै न पुनर् अददात् सो ऽब्रवीत् । वरं वृणीष्वाथ मे पुनर् देहीति तासां वरम् आलभत स कृष्ण एकशितिपाद् अभवत् । यो वरुणगृहीतः स्यात् स एतं वारुणं कृष्णम् एकशितिपादम् आ लभेत वरुणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति कृष्ण एकशितिपाद् भवति वारुणो ह्य् एष देवतया समृद्ध्यै सुवर्भानुर् आसुरः सूर्यं तमसाविध्यत् तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्य यत् प्रथमं तमो ऽपाघ्नन्त् सा कृष्णाविर् अभवत् । यद् द्वितीयꣳ सा फल्गुनी यत् तृतीयꣳ सा भलक्षी यद् अध्यस्थाद् अपाकृन्तन्त् साविर् वशा समभवत् । ते देवा अब्रुवन् देवपशुर् वा अयꣳ सम् अभूत् कस्मा इमम् आ लप्स्यामह इति । अथ वै तर्ह्य् अल्पा पृथिव्य् आसीद् अजाता ओषधयस् ताम् अविं वशाम् आदित्येभ्यः कामायालभन्त ततो वा अप्रथत पृथिव्य् अजायन्तौषधयः । यः कामयेत प्रथेय पशुभिः प्र प्रजया जायेयेति स एताम् अविं वशाम् आदित्येभ्यः कामाय आ लभेत । आदित्यान् एव कामꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवैनम् प्रथयन्ति पशुभिः प्र प्रजया जनयन्ति । असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्मा एता मल्हा आलभन्ताग्नेयीं कृष्णग्रीवीꣳ सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ श्वेताम् बार्हस्पत्याम् । ताभिर् एवास्मिन् रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एता मल्हा आ लभेत ॥ आग्नेयीं कृष्णग्रीवीꣳ सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ श्वेताम् बार्हस्पत्याम् एता एव देवताः स्वेन भागधेयेनोप धावति ता एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति वसन्ता प्रातर् आग्नेयीं कृष्णग्रीवीम् आ लभेत ग्रीष्मे मध्यंदिने सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ शरद्य् अपराह्णे श्वेताम् बार्हस्पत्याम् । त्रीणि वा आदित्यस्य तेजाꣳसि वसन्ता प्रातर् ग्रीष्मे मध्यंदिने शरद्य् अपराह्णे यावन्त्य् एव तेजाꣳसि तान्य् एव अव रुन्द्धे। संवत्सरम् पर्यालभ्यन्ते संवत्सरो वै ब्रह्मवर्चसस्य प्रदाता संवत्सर एवास्मै ब्रह्मवर्चसम् प्र यच्छति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति गर्भिणयो भवन्ति । इन्द्रियं वै गर्भः । इन्द्रियम् एवास्मिन् दधति सारस्वतीम् मेषीम् आ लभेत य ईश्वरो वाचो वदितोः सन् वाचं न वदेत् । वाग् वै सरस्वती सरस्वतीम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्मिन् वाचं दधाति प्रवदिता वाचो भवति । अपन्नदती भवति तस्मान् मनुष्याः सर्वां वाचम् वदन्ति । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुं ज्योगामयावी । अग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमꣳ रसो यस्य ज्योग् आमयति । अग्नेर् एवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद् रसम् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेताग्नेयं कृष्णग्रीवम् प्रजाकामः । सोमो वै रेतोधा अग्निः प्रजानाम् प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्य् अग्निः प्रजाम् प्र जनयति विन्दते प्रजाम् । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुं यो ब्राह्मणो विद्याम् अनूच्य न विरोचेत यद् आग्नेयो भवति तेज एवास्मिन् तेन दधाति यत् सौम्यो ब्रह्मवर्चसं तेन कृष्णग्रीव आग्नेयो भवति तम एवास्माद् अप हन्ति श्वेतो भवति रुचम् एवास्मिन् दधाति । बभ्रुः सौम्यो भवति ब्रह्मवर्चसम् एवास्मिन् त्विषिं दधाति । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुम् आग्नेयं कृष्णग्रीवम् पुरोधायाꣳ स्पर्धमानः । आग्नेयो वै ब्राह्मणः सौम्यो राजन्यः । अभितः सौम्यम् आग्नेयौ भवतस् तेजसैव ब्रह्मणोभयतो राष्ट्रम् परि गृह्णाति । एकधा समावृङ्क्ते पुर एनं दधते ॥ 2.1.3अनुवाक 3 काम्याः पशवः। जयादिहेतुपशुविधिः। देवासुरा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त स एतं विष्णुर् वामनम् अपश्यत् तꣳ स्वायै देवताया आलभत ततो वै स इमाँल्लोकान् अभ्य् अजयत् । वैष्णवं वामनम् आ लभेत स्पर्धमानः । विष्णुर् एव भूत्वेमाँल्लोकान् अभि जयति विषम आ लभेत विषमा इव हीमे लोकाः समृद्ध्यै । इन्द्राय मन्युमते मनस्वते ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत संग्रामे संयत्ते । इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा संग्रामं जयति । इन्द्रम् एव मन्युमन्तम् मनस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियम् मन्युम् मनो दधाति जयति तꣳ संग्रामम् इन्द्राय मरुत्वते पृश्निसक्थम् आ लभेत ग्रामकामः । इन्द्रम् एव मरुत्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजातान् प्र यच्छति ग्राम्य् एव भवति । यद् ऋषभस् तेन ऐन्द्रः । यत् पृश्निस् तेन मारुतः। समृद्ध्यै । पश्चात् पृश्निसक्थो भवति पश्चादन्ववसायिनीम् एवास्मै विशं करोति सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेतान्नकामः सौम्यं वा अन्नम् । सोमम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा अन्नम् प्र यच्छति । अन्नाद एव भवति बभ्रुर् भवति । एतद् वा अन्नस्य रूपम् । समृद्ध्यै सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेत यम् अलम् राज्याय सन्तꣳ राज्यं नोपनमेत् । सौम्यं वै राज्यम् । सोमम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै राज्यम् प्र यच्छति । उपैनꣳ राज्यं नमति बभ्रुर् भवति । एतद् वै सोमस्य रूपम् । समृद्ध्यै । इन्द्राय वृत्रतुरे ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत गतश्रीः प्रतिष्ठाकामः । पाप्मानम् एव वृत्रं तीर्त्वा प्रतिष्ठां गच्छति । इन्द्रायाभिमातिघ्ने ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत यः पाप्मना गृहीतः स्यात् । पाप्मा वा अभिमातिः । इन्द्रम् एवाभिमातिहनꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मात् पाप्मानम् अभिमातिम् प्र णुदते । इन्द्राय वज्रिणे ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत यम् अलꣳ राज्याय सन्तꣳ राज्यं नोपनमेत् । इन्द्रम् एव वरिणꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवास्मै वज्रम् प्र यच्छति स एनं वज्रो भूत्या इन्द्धे । उपैनꣳ राज्यं नमति ललामः प्राशृङ्गो भवति । एतद् वै वज्रस्य रूपम् । समृद्ध्यै ॥
prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmāt sṛṣṭāḥ parācīr āyan tā varuṇam agacchan tā anvait tāḥ punar ayācata tā asmai na punar adadāt so 'bravīt | varaṃ vṛṇīṣvātha me punar dehīti tāsāṃ varam ālabhata sa kṛṣṇa ekaśitipād abhavat | yo varuṇagṛhītaḥ syāt sa etaṃ vāruṇaṃ kṛṣṇam ekaśitipādam ā labheta varuṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ varuṇapāśān muñcati kṛṣṇa ekaśitipād bhavati vāruṇo hy eṣa devatayā samṛddhyai suvarbhānur āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasya yat prathamaṃ tamo 'pāghnant sā kṛṣṇāvir abhavat | yad dvitīyam̐ sā phalgunī yat tṛtīyam̐ sā bhalakṣī yad adhyasthād apākṛntant sāvir vaśā samabhavat | te devā abruvan devapaśur vā ayam̐ sam abhūt kasmā imam ā lapsyāmaha iti | atha vai tarhy alpā pṛthivy āsīd ajātā oṣadhayas tām aviṃ vaśām ādityebhyaḥ kāmāyālabhanta tato vā aprathata pṛthivy ajāyantauṣadhayaḥ | yaḥ kāmayeta pratheya paśubhiḥ pra prajayā jāyeyeti sa etām aviṃ vaśām ādityebhyaḥ kāmāya ā labheta | ādityān eva kāmam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainam prathayanti paśubhiḥ pra prajayā janayanti | asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etā malhā ālabhantāgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm̐ sam̐hitām aindrīm̐ śvetām bārhaspatyām | tābhir evāsmin rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etā malhā ā labheta || āgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm̐ sam̐hitām aindrīm̐ śvetām bārhaspatyām etā eva devatāḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsmin brahmavarcasaṃ dadhati brahmavarcasy eva bhavati vasantā prātar āgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm ā labheta grīṣme madhyaṃdine sam̐hitām aindrīm̐ śarady aparāhṇe śvetām bārhaspatyām | trīṇi vā ādityasya tejām̐si vasantā prātar grīṣme madhyaṃdine śarady aparāhṇe yāvanty eva tejām̐si tāny eva ava runddhe| saṃvatsaram paryālabhyante saṃvatsaro vai brahmavarcasasya pradātā saṃvatsara evāsmai brahmavarcasam pra yacchati brahmavarcasy eva bhavati garbhiṇayo bhavanti | indriyaṃ vai garbhaḥ | indriyam evāsmin dadhati sārasvatīm meṣīm ā labheta ya īśvaro vāco vaditoḥ san vācaṃ na vadet | vāg vai sarasvatī sarasvatīm eva svena bhāgadheyenopa dhāvati saivāsmin vācaṃ dadhāti pravaditā vāco bhavati | apannadatī bhavati tasmān manuṣyāḥ sarvāṃ vācam vadanti | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhruṃ jyogāmayāvī | agniṃ vā etasya śarīraṃ gacchati somam̐ raso yasya jyog āmayati | agner evāsya śarīraṃ niṣkrīṇāti somād rasam uta yadītāsur bhavati jīvaty eva saumyam babhrum ā labhetāgneyaṃ kṛṣṇagrīvam prajākāmaḥ | somo vai retodhā agniḥ prajānām prajanayitā soma evāsmai reto dadhāty agniḥ prajām pra janayati vindate prajām | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhruṃ yo brāhmaṇo vidyām anūcya na viroceta yad āgneyo bhavati teja evāsmin tena dadhāti yat saumyo brahmavarcasaṃ tena kṛṣṇagrīva āgneyo bhavati tama evāsmād apa hanti śveto bhavati rucam evāsmin dadhāti | babhruḥ saumyo bhavati brahmavarcasam evāsmin tviṣiṃ dadhāti | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhrum āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam purodhāyām̐ spardhamānaḥ | āgneyo vai brāhmaṇaḥ saumyo rājanyaḥ | abhitaḥ saumyam āgneyau bhavatas tejasaiva brahmaṇobhayato rāṣṭram pari gṛhṇāti | ekadhā samāvṛṅkte pura enaṃ dadhate || 2.1.3anuvāka 3 kāmyāḥ paśavaḥ| jayādihetupaśuvidhiḥ| devāsurā eṣu lokeṣv aspardhanta sa etaṃ viṣṇur vāmanam apaśyat tam̐ svāyai devatāyā ālabhata tato vai sa imā~llokān abhy ajayat | vaiṣṇavaṃ vāmanam ā labheta spardhamānaḥ | viṣṇur eva bhūtvemā~llokān abhi jayati viṣama ā labheta viṣamā iva hīme lokāḥ samṛddhyai | indrāya manyumate manasvate lalāmam prāśṛṅgam ā labheta saṃgrāme saṃyatte | indriyeṇa vai manyunā manasā saṃgrāmaṃ jayati | indram eva manyumantam manasvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyam manyum mano dadhāti jayati tam̐ saṃgrāmam indrāya marutvate pṛśnisaktham ā labheta grāmakāmaḥ | indram eva marutvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān pra yacchati grāmy eva bhavati | yad ṛṣabhas tena aindraḥ | yat pṛśnis tena mārutaḥ| samṛddhyai | paścāt pṛśnisaktho bhavati paścādanvavasāyinīm evāsmai viśaṃ karoti saumyam babhrum ā labhetānnakāmaḥ saumyaṃ vā annam | somam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā annam pra yacchati | annāda eva bhavati babhrur bhavati | etad vā annasya rūpam | samṛddhyai saumyam babhrum ā labheta yam alam rājyāya santam̐ rājyaṃ nopanamet | saumyaṃ vai rājyam | somam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai rājyam pra yacchati | upainam̐ rājyaṃ namati babhrur bhavati | etad vai somasya rūpam | samṛddhyai | indrāya vṛtrature lalāmam prāśṛṅgam ā labheta gataśrīḥ pratiṣṭhākāmaḥ | pāpmānam eva vṛtraṃ tīrtvā pratiṣṭhāṃ gacchati | indrāyābhimātighne lalāmam prāśṛṅgam ā labheta yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt | pāpmā vā abhimātiḥ | indram evābhimātihanam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmāt pāpmānam abhimātim pra ṇudate | indrāya vajriṇe lalāmam prāśṛṅgam ā labheta yam alam̐ rājyāya santam̐ rājyaṃ nopanamet | indram eva variṇam̐ svena bhāgadheyenopadhāvati sa evāsmai vajram pra yacchati sa enaṃ vajro bhūtyā inddhe | upainam̐ rājyaṃ namati lalāmaḥ prāśṛṅgo bhavati | etad vai vajrasya rūpam | samṛddhyai ||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.