वायव्यꣳ श्वेतम् आ लभेत भूतिकामः । वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवता वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनम् भूतिं गमयति भवत्य् एव । अतिक्षिप्रा देवतेत्य् आहुः सैनम् ईश्वरा प्रदह इति । एतम् एव सन्तं वायवे नियुत्वत आ लभेत नियुद् वा अस्य धृतिः । धृत एव भूतिम् उपैत्य् अप्रदाहाय भवत्य् एव ॥
वायवे नियुत्वत आ लभेत ग्रामकामः । वायुर् वा इमाः प्रजा नस्योता नेनीयते वायुम् एव नियुत्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्रजा नस्योता नि यच्छति ग्राम्येव भवति नियुत्वते भवति ध्रुवा एवास्मा अनपगाः करोति वायवे नियुत्वत आ लभेत प्रजाकामः । प्राणो वै वायुर् अपानो नियुत् , प्राणापानौ खलु वा एतस्य प्रजायाः
अप क्रामतो यो ऽलम् प्रजायै सन् प्रजां न विन्दते वायुम् एव नियुत्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्राणापानाभ्याम् प्रजाम् प्र जनयति विन्दते प्रजाम् । वायवे नियुत्वत आ लभेत ज्योगामयावी प्राणो वै वायुर् अपानो नियुत् प्राणापानौ खलु वा एतस्माद् अप क्रामतो यस्य ज्योग् आमयति वायुम् एव नियुत्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप
धावति स एवास्मिन् प्राणापानौ दधाति । उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव प्रजापतिर् वा इदम् एक आसीत् सो ऽकामयत प्रजाः पशून्त् सृजेयेति स आत्मनो वपाम् उद् अक्खिदत् ताम् अग्नौ प्रागृह्णात् ततो ऽजस् तूपरः सम् अभवत् तꣳ स्वायै देवताया आलभत ततो वै स प्रजाः पशून् असृजत यः प्रजाकामः
पशुकामः स्यात् स एतम् प्राजापत्यम् अजं तूपरम् आ लभेत प्रजापतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्रजाम् पशून् प्र जनयति यच् छ्मश्रुणस् तत् पुरुषाणाꣳ रूपम् । यत् तूपरस् तद् अश्वानाम् यद् अन्यतोदन् तद् गवाम् यद् अव्या इव शफास् तद् अवीनाम् । यद् अजस् तद् अजानाम् एतावन्तो वै ग्राम्याः पशवस् तान्
रूपेणैवाव रुन्द्धे सोमापौष्णं त्रैतम् आ लभेत पशुकामः । द्वौ वा अजायै स्तनौ नानैव द्वाव् अभि जायेते ऊर्जम् पुष्टिं तृतीयः सोमापूषणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै पशून् प्र जनयतः सोमो वै रेतोधाः पूषा पशूनाम् प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधाति पूषा पशून् प्र जनयति । औदुम्बरो यूपो भवति । ऊर्ग् वा उदुम्बर ऊर्क् पशव ऊर्जैवास्मा ऊर्जम् पशून् अव रुन्द्धे ॥
vāyavyam̐ śvetam ā labheta bhūtikāmaḥ | vāyur vai kṣepiṣṭhā devatā vāyum eva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainam bhūtiṃ gamayati bhavaty eva | atikṣiprā devatety āhuḥ sainam īśvarā pradaha iti | etam eva santaṃ vāyave niyutvata ā labheta niyud vā asya dhṛtiḥ | dhṛta eva bhūtim upaity apradāhāya bhavaty eva ||
vāyave niyutvata ā labheta grāmakāmaḥ | vāyur vā imāḥ prajā nasyotā nenīyate vāyum eva niyutvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai prajā nasyotā ni yacchati grāmyeva bhavati niyutvate bhavati dhruvā evāsmā anapagāḥ karoti vāyave niyutvata ā labheta prajākāmaḥ | prāṇo vai vāyur apāno niyut , prāṇāpānau khalu vā etasya prajāyāḥ
apa krāmato yo 'lam prajāyai san prajāṃ na vindate vāyum eva niyutvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai prāṇāpānābhyām prajām pra janayati vindate prajām | vāyave niyutvata ā labheta jyogāmayāvī prāṇo vai vāyur apāno niyut prāṇāpānau khalu vā etasmād apa krāmato yasya jyog āmayati vāyum eva niyutvantam̐ svena bhāgadheyenopa
dhāvati sa evāsmin prāṇāpānau dadhāti | uta yadītāsur bhavati jīvaty eva prajāpatir vā idam eka āsīt so 'kāmayata prajāḥ paśūnt sṛjeyeti sa ātmano vapām ud akkhidat tām agnau prāgṛhṇāt tato 'jas tūparaḥ sam abhavat tam̐ svāyai devatāyā ālabhata tato vai sa prajāḥ paśūn asṛjata yaḥ prajākāmaḥ
paśukāmaḥ syāt sa etam prājāpatyam ajaṃ tūparam ā labheta prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai prajām paśūn pra janayati yac chmaśruṇas tat puruṣāṇām̐ rūpam | yat tūparas tad aśvānām yad anyatodan tad gavām yad avyā iva śaphās tad avīnām | yad ajas tad ajānām etāvanto vai grāmyāḥ paśavas tān
rūpeṇaivāva runddhe somāpauṣṇaṃ traitam ā labheta paśukāmaḥ | dvau vā ajāyai stanau nānaiva dvāv abhi jāyete ūrjam puṣṭiṃ tṛtīyaḥ somāpūṣaṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai paśūn pra janayataḥ somo vai retodhāḥ pūṣā paśūnām prajanayitā soma evāsmai reto dadhāti pūṣā paśūn pra janayati | audumbaro yūpo bhavati | ūrg vā udumbara ūrk paśava ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात् सृष्टाः पराचीर् आयन् ता वरुणम् अगच्छन् ता अन्वैत् ताः पुनर् अयाचत ता अस्मै न पुनर् अददात् सो ऽब्रवीत् । वरं वृणीष्वाथ मे पुनर् देहीति तासां वरम् आलभत स कृष्ण एकशितिपाद् अभवत् । यो वरुणगृहीतः स्यात् स एतं वारुणं कृष्णम् एकशितिपादम् आ लभेत वरुणम्
एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति कृष्ण एकशितिपाद् भवति वारुणो ह्य् एष देवतया समृद्ध्यै सुवर्भानुर् आसुरः सूर्यं तमसाविध्यत् तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्य यत् प्रथमं तमो ऽपाघ्नन्त् सा कृष्णाविर् अभवत् । यद् द्वितीयꣳ सा फल्गुनी यत् तृतीयꣳ सा भलक्षी यद् अध्यस्थाद् अपाकृन्तन्त् साविर् वशा
समभवत् । ते देवा अब्रुवन् देवपशुर् वा अयꣳ सम् अभूत् कस्मा इमम् आ लप्स्यामह इति । अथ वै तर्ह्य् अल्पा पृथिव्य् आसीद् अजाता ओषधयस् ताम् अविं वशाम् आदित्येभ्यः कामायालभन्त ततो वा अप्रथत पृथिव्य् अजायन्तौषधयः । यः कामयेत प्रथेय पशुभिः प्र प्रजया जायेयेति स एताम् अविं वशाम् आदित्येभ्यः कामाय
आ लभेत । आदित्यान् एव कामꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवैनम् प्रथयन्ति पशुभिः प्र प्रजया जनयन्ति । असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्मा एता मल्हा आलभन्ताग्नेयीं कृष्णग्रीवीꣳ सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ श्वेताम् बार्हस्पत्याम् । ताभिर् एवास्मिन् रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एता मल्हा आ लभेत ॥
आग्नेयीं कृष्णग्रीवीꣳ सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ श्वेताम् बार्हस्पत्याम् एता एव देवताः स्वेन भागधेयेनोप धावति ता एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति वसन्ता प्रातर् आग्नेयीं कृष्णग्रीवीम् आ लभेत ग्रीष्मे मध्यंदिने सꣳहिताम् ऐन्द्रीꣳ शरद्य् अपराह्णे श्वेताम् बार्हस्पत्याम् । त्रीणि वा आदित्यस्य तेजाꣳसि वसन्ता प्रातर् ग्रीष्मे मध्यंदिने शरद्य् अपराह्णे
यावन्त्य् एव तेजाꣳसि तान्य् एव
अव रुन्द्धे। संवत्सरम् पर्यालभ्यन्ते संवत्सरो वै ब्रह्मवर्चसस्य प्रदाता संवत्सर एवास्मै ब्रह्मवर्चसम् प्र यच्छति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति गर्भिणयो भवन्ति । इन्द्रियं वै गर्भः । इन्द्रियम् एवास्मिन् दधति सारस्वतीम् मेषीम् आ लभेत य ईश्वरो वाचो वदितोः सन् वाचं न वदेत् । वाग् वै सरस्वती सरस्वतीम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्मिन्
वाचं दधाति प्रवदिता वाचो भवति । अपन्नदती भवति तस्मान् मनुष्याः सर्वां वाचम् वदन्ति । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुं ज्योगामयावी । अग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमꣳ रसो यस्य ज्योग् आमयति । अग्नेर् एवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद् रसम् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेताग्नेयं कृष्णग्रीवम् प्रजाकामः ।
सोमो
वै रेतोधा अग्निः प्रजानाम् प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्य् अग्निः प्रजाम् प्र जनयति विन्दते प्रजाम् । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुं यो ब्राह्मणो विद्याम् अनूच्य न विरोचेत यद् आग्नेयो भवति तेज एवास्मिन् तेन दधाति यत् सौम्यो ब्रह्मवर्चसं तेन कृष्णग्रीव आग्नेयो भवति तम एवास्माद् अप हन्ति श्वेतो भवति
रुचम् एवास्मिन् दधाति । बभ्रुः सौम्यो भवति ब्रह्मवर्चसम् एवास्मिन् त्विषिं दधाति । आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेत सौम्यम् बभ्रुम् आग्नेयं कृष्णग्रीवम् पुरोधायाꣳ स्पर्धमानः । आग्नेयो वै ब्राह्मणः सौम्यो राजन्यः । अभितः सौम्यम् आग्नेयौ भवतस् तेजसैव ब्रह्मणोभयतो राष्ट्रम् परि गृह्णाति । एकधा समावृङ्क्ते पुर एनं दधते ॥
2.1.3अनुवाक 3 काम्याः पशवः। जयादिहेतुपशुविधिः।
देवासुरा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त स एतं विष्णुर् वामनम् अपश्यत् तꣳ स्वायै देवताया आलभत ततो वै स इमाँल्लोकान् अभ्य् अजयत् । वैष्णवं वामनम् आ लभेत स्पर्धमानः । विष्णुर् एव भूत्वेमाँल्लोकान् अभि जयति विषम आ लभेत विषमा इव हीमे लोकाः समृद्ध्यै । इन्द्राय मन्युमते मनस्वते ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत संग्रामे
संयत्ते । इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा संग्रामं जयति । इन्द्रम् एव मन्युमन्तम् मनस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियम् मन्युम् मनो दधाति जयति तꣳ संग्रामम् इन्द्राय मरुत्वते पृश्निसक्थम् आ लभेत ग्रामकामः । इन्द्रम् एव मरुत्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजातान् प्र यच्छति ग्राम्य् एव भवति ।
यद् ऋषभस् तेन
ऐन्द्रः । यत् पृश्निस् तेन मारुतः। समृद्ध्यै । पश्चात् पृश्निसक्थो भवति पश्चादन्ववसायिनीम् एवास्मै विशं करोति सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेतान्नकामः सौम्यं वा अन्नम् । सोमम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा अन्नम् प्र यच्छति । अन्नाद एव भवति बभ्रुर् भवति । एतद् वा अन्नस्य रूपम् । समृद्ध्यै सौम्यम् बभ्रुम् आ लभेत यम् अलम्
राज्याय सन्तꣳ राज्यं नोपनमेत् । सौम्यं वै राज्यम् । सोमम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै राज्यम् प्र यच्छति । उपैनꣳ राज्यं नमति बभ्रुर् भवति । एतद् वै सोमस्य रूपम् । समृद्ध्यै । इन्द्राय वृत्रतुरे ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत गतश्रीः प्रतिष्ठाकामः । पाप्मानम् एव वृत्रं तीर्त्वा प्रतिष्ठां गच्छति । इन्द्रायाभिमातिघ्ने ललामम् प्राशृङ्गम् आ
लभेत यः पाप्मना गृहीतः स्यात् । पाप्मा वा अभिमातिः । इन्द्रम् एवाभिमातिहनꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मात् पाप्मानम् अभिमातिम् प्र णुदते । इन्द्राय वज्रिणे ललामम् प्राशृङ्गम् आ लभेत यम् अलꣳ राज्याय सन्तꣳ राज्यं नोपनमेत् । इन्द्रम् एव वरिणꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवास्मै वज्रम् प्र यच्छति स एनं वज्रो भूत्या इन्द्धे । उपैनꣳ राज्यं नमति ललामः प्राशृङ्गो भवति । एतद् वै वज्रस्य रूपम् । समृद्ध्यै ॥
prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmāt sṛṣṭāḥ parācīr āyan tā varuṇam agacchan tā anvait tāḥ punar ayācata tā asmai na punar adadāt so 'bravīt | varaṃ vṛṇīṣvātha me punar dehīti tāsāṃ varam ālabhata sa kṛṣṇa ekaśitipād abhavat | yo varuṇagṛhītaḥ syāt sa etaṃ vāruṇaṃ kṛṣṇam ekaśitipādam ā labheta varuṇam
eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ varuṇapāśān muñcati kṛṣṇa ekaśitipād bhavati vāruṇo hy eṣa devatayā samṛddhyai suvarbhānur āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasya yat prathamaṃ tamo 'pāghnant sā kṛṣṇāvir abhavat | yad dvitīyam̐ sā phalgunī yat tṛtīyam̐ sā bhalakṣī yad adhyasthād apākṛntant sāvir vaśā
samabhavat | te devā abruvan devapaśur vā ayam̐ sam abhūt kasmā imam ā lapsyāmaha iti | atha vai tarhy alpā pṛthivy āsīd ajātā oṣadhayas tām aviṃ vaśām ādityebhyaḥ kāmāyālabhanta tato vā aprathata pṛthivy ajāyantauṣadhayaḥ | yaḥ kāmayeta pratheya paśubhiḥ pra prajayā jāyeyeti sa etām aviṃ vaśām ādityebhyaḥ kāmāya
ā labheta | ādityān eva kāmam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainam prathayanti paśubhiḥ pra prajayā janayanti | asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etā malhā ālabhantāgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm̐ sam̐hitām aindrīm̐ śvetām bārhaspatyām | tābhir evāsmin rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etā malhā ā labheta ||
āgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm̐ sam̐hitām aindrīm̐ śvetām bārhaspatyām etā eva devatāḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsmin brahmavarcasaṃ dadhati brahmavarcasy eva bhavati vasantā prātar āgneyīṃ kṛṣṇagrīvīm ā labheta grīṣme madhyaṃdine sam̐hitām aindrīm̐ śarady aparāhṇe śvetām bārhaspatyām | trīṇi vā ādityasya tejām̐si vasantā prātar grīṣme madhyaṃdine śarady aparāhṇe
yāvanty eva tejām̐si tāny eva
ava runddhe| saṃvatsaram paryālabhyante saṃvatsaro vai brahmavarcasasya pradātā saṃvatsara evāsmai brahmavarcasam pra yacchati brahmavarcasy eva bhavati garbhiṇayo bhavanti | indriyaṃ vai garbhaḥ | indriyam evāsmin dadhati sārasvatīm meṣīm ā labheta ya īśvaro vāco vaditoḥ san vācaṃ na vadet | vāg vai sarasvatī sarasvatīm eva svena bhāgadheyenopa dhāvati saivāsmin
vācaṃ dadhāti pravaditā vāco bhavati | apannadatī bhavati tasmān manuṣyāḥ sarvāṃ vācam vadanti | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhruṃ jyogāmayāvī | agniṃ vā etasya śarīraṃ gacchati somam̐ raso yasya jyog āmayati | agner evāsya śarīraṃ niṣkrīṇāti somād rasam uta yadītāsur bhavati jīvaty eva saumyam babhrum ā labhetāgneyaṃ kṛṣṇagrīvam prajākāmaḥ |
somo
vai retodhā agniḥ prajānām prajanayitā soma evāsmai reto dadhāty agniḥ prajām pra janayati vindate prajām | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhruṃ yo brāhmaṇo vidyām anūcya na viroceta yad āgneyo bhavati teja evāsmin tena dadhāti yat saumyo brahmavarcasaṃ tena kṛṣṇagrīva āgneyo bhavati tama evāsmād apa hanti śveto bhavati
rucam evāsmin dadhāti | babhruḥ saumyo bhavati brahmavarcasam evāsmin tviṣiṃ dadhāti | āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labheta saumyam babhrum āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam purodhāyām̐ spardhamānaḥ | āgneyo vai brāhmaṇaḥ saumyo rājanyaḥ | abhitaḥ saumyam āgneyau bhavatas tejasaiva brahmaṇobhayato rāṣṭram pari gṛhṇāti | ekadhā samāvṛṅkte pura enaṃ dadhate ||
2.1.3anuvāka 3 kāmyāḥ paśavaḥ| jayādihetupaśuvidhiḥ|
devāsurā eṣu lokeṣv aspardhanta sa etaṃ viṣṇur vāmanam apaśyat tam̐ svāyai devatāyā ālabhata tato vai sa imā~llokān abhy ajayat | vaiṣṇavaṃ vāmanam ā labheta spardhamānaḥ | viṣṇur eva bhūtvemā~llokān abhi jayati viṣama ā labheta viṣamā iva hīme lokāḥ samṛddhyai | indrāya manyumate manasvate lalāmam prāśṛṅgam ā labheta saṃgrāme
saṃyatte | indriyeṇa vai manyunā manasā saṃgrāmaṃ jayati | indram eva manyumantam manasvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyam manyum mano dadhāti jayati tam̐ saṃgrāmam indrāya marutvate pṛśnisaktham ā labheta grāmakāmaḥ | indram eva marutvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān pra yacchati grāmy eva bhavati |
yad ṛṣabhas tena
aindraḥ | yat pṛśnis tena mārutaḥ| samṛddhyai | paścāt pṛśnisaktho bhavati paścādanvavasāyinīm evāsmai viśaṃ karoti saumyam babhrum ā labhetānnakāmaḥ saumyaṃ vā annam | somam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā annam pra yacchati | annāda eva bhavati babhrur bhavati | etad vā annasya rūpam | samṛddhyai saumyam babhrum ā labheta yam alam
rājyāya santam̐ rājyaṃ nopanamet | saumyaṃ vai rājyam | somam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai rājyam pra yacchati | upainam̐ rājyaṃ namati babhrur bhavati | etad vai somasya rūpam | samṛddhyai | indrāya vṛtrature lalāmam prāśṛṅgam ā labheta gataśrīḥ pratiṣṭhākāmaḥ | pāpmānam eva vṛtraṃ tīrtvā pratiṣṭhāṃ gacchati | indrāyābhimātighne lalāmam prāśṛṅgam ā
labheta yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt | pāpmā vā abhimātiḥ | indram evābhimātihanam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmāt pāpmānam abhimātim pra ṇudate | indrāya vajriṇe lalāmam prāśṛṅgam ā labheta yam alam̐ rājyāya santam̐ rājyaṃ nopanamet | indram eva variṇam̐ svena bhāgadheyenopadhāvati sa evāsmai vajram pra yacchati sa enaṃ vajro bhūtyā inddhe | upainam̐ rājyaṃ namati lalāmaḥ prāśṛṅgo bhavati | etad vai vajrasya rūpam | samṛddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्मा एतां दशर्षभाम् आलभन्त तयैवास्मिन् रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एतां दशर्षभाम् आ लभेत । अमुम् एवादित्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति वसन्ता प्रातस् त्रीन् ललामान् आ लभेत ग्रीष्मे मध्यंदिने ॥
त्रीञ्छितिपृष्ठान्̇ छरद्य् अपराह्णे त्रीञ् छितिवारान् त्रीणि वा आदित्यस्य तेजाꣳसि वसन्ता प्रातर् ग्रीष्मे मध्यंदिने शरद्य् अपराह्णे यावन्त्य् एव तेजाꣳसि तान्य् एवाव रुन्द्धे त्रयस्त्रय आ लभ्यन्ते । अभिपूर्वम् एवास्मिन् तेजो दधाति संवत्सरम् पर्यालभ्यन्ते संवत्सरो वै ब्रह्मवर्चसस्य प्रदाता संवत्सर एवास्मै ब्रह्मवर्चसम् प्र यच्छति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति संवत्सरस्य परस्तात् प्राजापत्यं कद्रुम्
आ लभेत प्रजापतिः सर्वा देवताः । देवतासु एव प्रति तिष्ठति यदि बिभीयात् । दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौष्णꣳ श्यामम् आ लभेत सौम्यो वै देवतया पुरुषः पौष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस् त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति देवाश् च वै यमश् चास्मिन् लोके ऽस्पर्धन्त स यमो देवानाम् इन्द्रियं वीर्यम् अयुवत तद् यमस्य
यमत्वम् । ते देवा अमन्यन्त यमो वा इदम् अभूद् यद् वयꣳ स्म इति ते प्रजापतिम् उपाधावन् । स एतौ प्रजापतिर् आत्मन उक्षवशौ निर् अमिमीत ते देवा वैष्णावरुणीं वशाम् आलभन्तैन्द्रम् उक्षाणम् तं वरुणेनैव ग्राहयित्वा विष्णुना यज्ञेन प्राणुदन्तैन्द्रेणैवास्येन्द्रियम् अवृञ्जत यो भ्रातृव्यवान्त् स्यात् स स्पर्धमानो वैष्णावरुणीम्
वशाम् आ लभेतैन्द्रम् उक्षाणम् । वरुणेनैव भ्रातृव्यं ग्राहयित्वा विष्णुना यज्ञेन प्र णुदत ऐन्द्रेणैवास्येन्द्रियं वृङ्क्ते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । इन्द्रो वृत्रम् अहन् तं वृत्रो हतः षोडशभिर् भोगैर् असिनात् तस्य वृत्रस्य शीर्षतो गाव उद् आयन् ता वैदेह्यो ऽभवन् तासाम् ऋषभो जघने ऽनूदैत् तम् इन्द्रः
अचायत् सो ऽमन्यत यो वा इमम् आलभेत मुच्येतास्मात् पाप्मन इति स आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आलभतैन्द्रम् ऋषभम् । तस्याग्निर् एव स्वेन भागधेयेनोपसृतः षोडशधा वृत्रस्य भोगान् अप्य् अदहद् ऐन्द्रेणेन्द्रियम् आत्मन्न् अधत्त यः पाप्मना गृहीतः स्यात् स आग्नेयं कृष्णग्रीवम् आ लभेतैन्द्रम् ऋषभम् अग्निर् एवास्य स्वेन भागधेयेनोपसृतः
पाप्मानम् अपि दहत्य् ऐन्द्रेणेन्द्रियम् आत्मन् धत्ते मुच्यते पाप्मनः । भवत्य् एव द्यावापृथिव्यां धेनुम् आ लभेत ज्योगपरुद्धः । अनयोर् हि वा एषो ऽप्रतिष्ठितः । अथैष ज्योग् अपरुद्धो द्यावापृथिवी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ते एवैनम् प्रतिष्ठां गमयतः प्रत्य् एव तिष्ठति पर्यारिणी भवति पर्यारीव ह्य् एतस्य राष्ट्रं यो ज्योगपरुद्धः समृद्धयै वायव्यम्
वत्सम् आ लभेत । वायुर् वा अनयोर् वत्सः । इमे वा एतस्मै लोका अपशुष्का विड् अपशुष्का । अथैष ज्योग् अपरुद्धो वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा इमाँल्लोकान् विशम् प्र दापयति प्रास्मा इमे लोकाः स्नुवन्ति भुञ्जत्य् एनं विड् उप तिष्ठते ॥
asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etāṃ daśarṣabhām ālabhanta tayaivāsmin rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etāṃ daśarṣabhām ā labheta | amum evādityam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati vasantā prātas trīn lalāmān ā labheta grīṣme madhyaṃdine ||
trīñchitipṛṣṭhāṅ charady aparāhṇe trīñ chitivārān trīṇi vā ādityasya tejām̐si vasantā prātar grīṣme madhyaṃdine śarady aparāhṇe yāvanty eva tejām̐si tāny evāva runddhe trayastraya ā labhyante | abhipūrvam evāsmin tejo dadhāti saṃvatsaram paryālabhyante saṃvatsaro vai brahmavarcasasya pradātā saṃvatsara evāsmai brahmavarcasam pra yacchati brahmavarcasy eva bhavati saṃvatsarasya parastāt prājāpatyaṃ kadrum
ā labheta prajāpatiḥ sarvā devatāḥ | devatāsu eva prati tiṣṭhati yadi bibhīyāt | duścarmā bhaviṣyāmīti somāpauṣṇam̐ śyāmam ā labheta saumyo vai devatayā puruṣaḥ pauṣṇāḥ paśavaḥ svayaivāsmai devatayā paśubhis tvacaṃ karoti na duścarmā bhavati devāś ca vai yamaś cāsmin loke 'spardhanta sa yamo devānām indriyaṃ vīryam ayuvata tad yamasya
yamatvam | te devā amanyanta yamo vā idam abhūd yad vayam̐ sma iti te prajāpatim upādhāvan | sa etau prajāpatir ātmana ukṣavaśau nir amimīta te devā vaiṣṇāvaruṇīṃ vaśām ālabhantaindram ukṣāṇam taṃ varuṇenaiva grāhayitvā viṣṇunā yajñena prāṇudantaindreṇaivāsyendriyam avṛñjata yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāno vaiṣṇāvaruṇīm
vaśām ā labhetaindram ukṣāṇam | varuṇenaiva bhrātṛvyaṃ grāhayitvā viṣṇunā yajñena pra ṇudata aindreṇaivāsyendriyaṃ vṛṅkte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | indro vṛtram ahan taṃ vṛtro hataḥ ṣoḍaśabhir bhogair asināt tasya vṛtrasya śīrṣato gāva ud āyan tā vaidehyo 'bhavan tāsām ṛṣabho jaghane 'nūdait tam indraḥ
acāyat so 'manyata yo vā imam ālabheta mucyetāsmāt pāpmana iti sa āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ālabhataindram ṛṣabham | tasyāgnir eva svena bhāgadheyenopasṛtaḥ ṣoḍaśadhā vṛtrasya bhogān apy adahad aindreṇendriyam ātmann adhatta yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt sa āgneyaṃ kṛṣṇagrīvam ā labhetaindram ṛṣabham agnir evāsya svena bhāgadheyenopasṛtaḥ
pāpmānam api dahaty aindreṇendriyam ātman dhatte mucyate pāpmanaḥ | bhavaty eva dyāvāpṛthivyāṃ dhenum ā labheta jyogaparuddhaḥ | anayor hi vā eṣo 'pratiṣṭhitaḥ | athaiṣa jyog aparuddho dyāvāpṛthivī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati te evainam pratiṣṭhāṃ gamayataḥ praty eva tiṣṭhati paryāriṇī bhavati paryārīva hy etasya rāṣṭraṃ yo jyogaparuddhaḥ samṛddhayai vāyavyam
vatsam ā labheta | vāyur vā anayor vatsaḥ | ime vā etasmai lokā apaśuṣkā viḍ apaśuṣkā | athaiṣa jyog aparuddho vāyum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā imā~llokān viśam pra dāpayati prāsmā ime lokāḥ snuvanti bhuñjaty enaṃ viḍ upa tiṣṭhate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रो वलस्य बिलम् अपौर्णोत् स य उत्तमः पशुर् आसीत् तम् पृष्ठम् प्रति संगृह्योद् अक्खिदत् तꣳ सहस्रम् पशवो ऽनूदायन् । स उन्नतो ऽभवत् । यः पशुकामः स्यात् स एतम् ऐन्द्रम् उन्नतम् आ लभेत । इन्द्रम् एव स्वेन भागधेयोनोप धावति स एवास्मै पशून् प्र यच्छति पशुमान् एव भवति । उन्नतः
भवति साहस्री वा एषा लक्ष्मी यद् उन्नतः । लक्ष्मियैव पशून् अव रुन्द्धे यदा सहस्रम् पशून् प्राप्नुयात् अथ वैष्णवं वामनम् आ लभेत । एतस्मिन् वै तत् सहस्रम् अध्य् अतिष्ठत् तस्माद् एष वामनः समीषितः पशुभ्य एव प्रजातेभ्यः प्रतिष्ठां दधाति को ऽर्हति सहस्रम् पशून् प्राप्तुम् इत्य् आहुः । अहोरात्राण्य् एव सहस्रꣳ सम्पाद्याऽऽ लभेत पशवः
वा अहोरात्राणि पशून् एव प्रजातान् प्रतिष्ठां गमयति । ओषधीभ्यो वेहतम् आ लभेत प्रजाकामः । ओषधयो वा एतम् प्रजायै परि बाधन्ते यो ऽलम् प्रजायै सन् प्रजां न विन्दते । ओषधयः खलु वा एतस्यै सूतुम् अपि घ्नन्ति या वेहद् भवति । ओषधीर् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ता एवास्मै स्वाद् योनेः प्रजाम् प्र जनयन्ति विन्दते
प्रजाम् आपो वा ओषधयो ऽसत् पुरुषः । आप एवास्मा असतः सद् ददति तस्माद् आहुर् यश् चैवं वेद यश् च न । आपस् त्वावासतः सद् ददतीति । ऐन्द्रीꣳ सूतवशाम् आ लभेत भूतिकामः । अजातो वा एष यो ऽलम् भूत्यै सन् भूतिं न प्राप्नोति । इन्द्रम् खलु वा एषा सूत्वा वशाभवत् ॥
इन्द्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् भूतिं गमयति भवत्य् एव यꣳ सूत्वा वशा स्यात् तम् ऐन्द्रम् एवाऽऽ लभेत । एतद् वाव तद् इन्द्रियम् । साक्षाद् एवेन्द्रियम् अव रुन्द्धे । ऐन्द्राग्नम् पुनरुत्सृष्टम् आ लभेत य आ तृतीयात् पुरुषात् सोमं न पिबेत् । विच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीथो यो ब्राह्मणः सन्न् आ
तृतीयात् पुरुषात् सोमं न पिबति । इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै सोमपीथम् प्र यच्छतः । उपैनꣳ सोमपीथो नमति यद् ऐन्द्रो भवतीन्द्रियं वै सोमपीथ इन्द्रियम् एव सोमपीथम् अव रुन्द्धे यद् आग्नेयो भवत्य् आग्नेयो वै ब्राह्मणः स्वाम् एव देवताम् अनु सं तनोति पुनरुत्सृष्टो भवति पुनरुत्सृष्ट इव ह्य् एतस्य
सोमपीथः ।समृद्ध्यै। ब्राह्मणस्पत्यं तूपरम् आ लभेताभिचरन् ब्रह्मणस् पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति तस्मा एवैनम् आ वृश्चति ताजग् आर्तिम् आर्छति तूपरो भवति क्षुरपविर् वा एषा लक्ष्मी यत् तूपरः । समृद्ध्यै। स्फ्यो यूपो भवति वज्रो वै स्फ्यो वज्रम् एवास्मै प्र हरति शरमयम् बर्हिः शृणात्य् एवैनम् । वैभीदक इध्मो भिनत्त्य् एवैनम् ॥
indro valasya bilam apaurṇot sa ya uttamaḥ paśur āsīt tam pṛṣṭham prati saṃgṛhyod akkhidat tam̐ sahasram paśavo 'nūdāyan | sa unnato 'bhavat | yaḥ paśukāmaḥ syāt sa etam aindram unnatam ā labheta | indram eva svena bhāgadheyonopa dhāvati sa evāsmai paśūn pra yacchati paśumān eva bhavati | unnataḥ
bhavati sāhasrī vā eṣā lakṣmī yad unnataḥ | lakṣmiyaiva paśūn ava runddhe yadā sahasram paśūn prāpnuyāt atha vaiṣṇavaṃ vāmanam ā labheta | etasmin vai tat sahasram adhy atiṣṭhat tasmād eṣa vāmanaḥ samīṣitaḥ paśubhya eva prajātebhyaḥ pratiṣṭhāṃ dadhāti ko 'rhati sahasram paśūn prāptum ity āhuḥ | ahorātrāṇy eva sahasram̐ sampādyā'' labheta paśavaḥ
vā ahorātrāṇi paśūn eva prajātān pratiṣṭhāṃ gamayati | oṣadhībhyo vehatam ā labheta prajākāmaḥ | oṣadhayo vā etam prajāyai pari bādhante yo 'lam prajāyai san prajāṃ na vindate | oṣadhayaḥ khalu vā etasyai sūtum api ghnanti yā vehad bhavati | oṣadhīr eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsmai svād yoneḥ prajām pra janayanti vindate
prajām āpo vā oṣadhayo 'sat puruṣaḥ | āpa evāsmā asataḥ sad dadati tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na | āpas tvāvāsataḥ sad dadatīti | aindrīm̐ sūtavaśām ā labheta bhūtikāmaḥ | ajāto vā eṣa yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti | indram khalu vā eṣā sūtvā vaśābhavat ||
indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam bhūtiṃ gamayati bhavaty eva yam̐ sūtvā vaśā syāt tam aindram evā'' labheta | etad vāva tad indriyam | sākṣād evendriyam ava runddhe | aindrāgnam punarutsṛṣṭam ā labheta ya ā tṛtīyāt puruṣāt somaṃ na pibet | vicchinno vā etasya somapītho yo brāhmaṇaḥ sann ā
tṛtīyāt puruṣāt somaṃ na pibati | indrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai somapītham pra yacchataḥ | upainam̐ somapītho namati yad aindro bhavatīndriyaṃ vai somapītha indriyam eva somapītham ava runddhe yad āgneyo bhavaty āgneyo vai brāhmaṇaḥ svām eva devatām anu saṃ tanoti punarutsṛṣṭo bhavati punarutsṛṣṭa iva hy etasya
somapīthaḥ |samṛddhyai| brāhmaṇaspatyaṃ tūparam ā labhetābhicaran brahmaṇas patim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tasmā evainam ā vṛścati tājag ārtim ārchati tūparo bhavati kṣurapavir vā eṣā lakṣmī yat tūparaḥ | samṛddhyai| sphyo yūpo bhavati vajro vai sphyo vajram evāsmai pra harati śaramayam barhiḥ śṛṇāty evainam | vaibhīdaka idhmo bhinatty evainam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बार्हस्पत्यꣳ शितिपृष्ठम् आ लभेत ग्रामकामो यः कामयेत पृष्ठꣳ समानानाꣳ स्याम् इति बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् पृष्ठꣳ समानानां करोति ग्राम्य् एव भवति शितिपृष्ठो भवति बार्हस्पत्यो ह्य् एष देवतया समृद्धयै पौष्णꣳ श्यामम् आ लभेतान्नकामः । अन्नं वै पूषा पूषणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै
अन्नम् प्र यच्छति । अन्नाद एव भवति श्यामो भवति । एतद् वा अन्नस्य रूपम् । समृद्ध्यै मारुतम् पृश्निम् आ लभेतान्नकामः । अन्नं वै मरुतः । मरुत एव स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मा अन्नम् प्र यच्छन्ति । अन्नाद एव भवति पृश्निर् भवति । एतद् वा अन्नस्य रूपम् । समृद्ध्यै । ऐन्द्रम् अरुणम् आ लभेतेन्द्रियकामः । इन्द्रम् एव
स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति । इन्द्रियाव्य् एव भवति । अरुणो भ्रूमान् भवति । एतद् वा इन्द्रस्य रूपम् । समृद्ध्यै सावित्रम् उपध्वस्तम् आ लभेत सनिकामः सविता वै प्रसवानाम् ईशे सवितारम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सनिम् प्र सुवति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति । उपध्वस्तो भवति सावित्रो ह्य् एषः
देवतया ।समृद्ध्यै। वैश्वदेवम् बहुरूपम् आ लभेतान्नकामः । वैश्वदेवं वा अन्नम् । विश्वान् एव देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मा अन्नम् प्र यच्छन्ति । अन्नाद एव भवति बहुरूपो भवति बहुरूपꣳ ह्य् अन्नम् । समृद्ध्यै । वैश्वदेवम् बहुरूपम् आ लभेत ग्रामकामः । वैश्वदेवा वै सजाताः । विश्वान् एव देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै
सजातान् प्र यच्छन्ति। ग्राम्य् एव भवति बहुरूपो भवति बहुदेवत्यो ह्य् एषः । समृद्ध्यै प्रजापत्यं तूपरम् आ लभेत यस्यानाज्ञातम् एव ज्योग् आमयेत् प्राजापत्यो वै पुरुषः प्रजापतिः खलु वै तस्य वेद यस्यानाज्ञातम् इव ज्योग् आमयति प्रजापतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं तस्मात् स्रामान् मुञ्चति तूपरो भवति प्राजापत्यो ह्य् एष देवतया समृद्ध्यै ॥
bārhaspatyam̐ śitipṛṣṭham ā labheta grāmakāmo yaḥ kāmayeta pṛṣṭham̐ samānānām̐ syām iti bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam pṛṣṭham̐ samānānāṃ karoti grāmy eva bhavati śitipṛṣṭho bhavati bārhaspatyo hy eṣa devatayā samṛddhayai pauṣṇam̐ śyāmam ā labhetānnakāmaḥ | annaṃ vai pūṣā pūṣaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai
annam pra yacchati | annāda eva bhavati śyāmo bhavati | etad vā annasya rūpam | samṛddhyai mārutam pṛśnim ā labhetānnakāmaḥ | annaṃ vai marutaḥ | maruta eva svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmā annam pra yacchanti | annāda eva bhavati pṛśnir bhavati | etad vā annasya rūpam | samṛddhyai | aindram aruṇam ā labhetendriyakāmaḥ | indram eva
svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyaṃ dadhāti | indriyāvy eva bhavati | aruṇo bhrūmān bhavati | etad vā indrasya rūpam | samṛddhyai sāvitram upadhvastam ā labheta sanikāmaḥ savitā vai prasavānām īśe savitāram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sanim pra suvati dānakāmā asmai prajā bhavanti | upadhvasto bhavati sāvitro hy eṣaḥ
devatayā |samṛddhyai| vaiśvadevam bahurūpam ā labhetānnakāmaḥ | vaiśvadevaṃ vā annam | viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmā annam pra yacchanti | annāda eva bhavati bahurūpo bhavati bahurūpam̐ hy annam | samṛddhyai | vaiśvadevam bahurūpam ā labheta grāmakāmaḥ | vaiśvadevā vai sajātāḥ | viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai
sajātān pra yacchanti| grāmy eva bhavati bahurūpo bhavati bahudevatyo hy eṣaḥ | samṛddhyai prajāpatyaṃ tūparam ā labheta yasyānājñātam eva jyog āmayet prājāpatyo vai puruṣaḥ prajāpatiḥ khalu vai tasya veda yasyānājñātam iva jyog āmayati prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ tasmāt srāmān muñcati tūparo bhavati prājāpatyo hy eṣa devatayā samṛddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वषट्कारो वै गायत्रियै शिरो ऽच्छिनत् तस्यै रसः परापतत् तम् बृहस्पतिर् उपागृह्णात् सा शितिपृष्ठा वशाभवत् । यो द्वितीयः परापतत् तम् मित्रावरुणाव् उपागृह्णीताꣳ सा द्विरूपा वशाभवत् । यस् तृतीयः परापतत् तं विश्वे देवा उपागृह्णन्त् सा बहुरूपा वशाभवत् । यश् चतुर्थः परापतत् स पृथिवीम् प्राविशत् तम् बृहस्पतिर् अभि
अगृह्णात् । अस्त्व् एवायम् भोगायेति स उक्षवशः सम् अभवत् । यल् लोहितम् परापतत् तद् रुद्र उपागृह्णात् सा रौद्री रोहिणी वशाभवत् । बार्हस्पत्याꣳ शितिपृष्ठाम् आ लभेत ब्रह्मवर्चसकामः । बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति छन्दसां वा एष रसो यद् वशा रस इव खलु
वै ब्रह्मवर्चसम् । छन्दसाम् एव रसेन रसम् ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे मैत्रावरुणीं द्विरूपाम् आ लभेत वृष्टिकामः । मैत्रं वा अहर् वारुणी रात्रिः । अहोरात्राभ्यां खलु वै पर्जन्यो वर्षति मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मा अहोरात्राभ्याम् पर्जन्यं वर्षयतः । छन्दसां वा एष रसो यद् वशा रस इव खलु वै वृष्टिः । छन्दसाम् एव रसेन
रसं वृष्टिम् अव रुन्द्धे मैत्रावरुणीं द्विरूपाम् आ लभेत प्रजाकामः । मैत्रं वा अहर् वारुणी रात्रिः । अहोरात्राभ्यां खलु वै प्रजाः प्र जायन्ते मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मा अहोरात्राभ्याम् प्रजाम् प्र जनयतः । छन्दसां वा एष रसो यद् वशा रस इव खलु वै प्रजा छन्दसाम् एव रसेन रसम् प्रजाम् अव
रुन्द्धे । वैश्वदेवीम् बहुरूपाम् आ लभेतान्नकामः । वैश्वदेवं वा अन्नम् । विश्वान् एव देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मा अन्नम् प्र यच्छन्ति । अन्नाद एव भवति छन्दसां वा एष रसो यद् वशा रस इव खलु वा अन्नम् । छन्दसाम् एव रसेन रसम् अन्नम् अव रुन्द्धे वैश्वदेवीम् बहुरूपाम् आ लभेत ग्रामकामः । वैश्वदेवा वै
सजाताः । विश्वान् एव देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति ग्राम्य् एव भवति छन्दसां वा एष रसो यद् वशा रस इव खलु वै सजाताः । छन्दसाम् एव रसेन रसꣳ सजातान् अव रुन्द्धे बार्हस्पत्यम् उक्षवशम् आ लभेत ब्रह्मवर्चसकामः । बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसम्
दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति वशं वा एष चरति यद् उक्षा वश इव खलु वै ब्रह्मवर्चसम् । वशेनैव वशम् ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे रौद्रीꣳ रोहिणीम् आ लभेताभिचरन् रुद्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति तस्मा एवैनम् आ वृश्चति ताजग् आर्तिम् आर्छति रोहिणी भवति रौद्री ह्य् एषा देवतया समृद्ध्यै स्फ्यो यूपो भवति वज्रो वै स्फ्यो वज्रम् एवास्मै प्र हरति शरमयम् बर्हिः शृणात्य् एवैनम् । वैभीदक इध्मो भिनत्त्य् एवैनम् ॥
vaṣaṭkāro vai gāyatriyai śiro 'cchinat tasyai rasaḥ parāpatat tam bṛhaspatir upāgṛhṇāt sā śitipṛṣṭhā vaśābhavat | yo dvitīyaḥ parāpatat tam mitrāvaruṇāv upāgṛhṇītām̐ sā dvirūpā vaśābhavat | yas tṛtīyaḥ parāpatat taṃ viśve devā upāgṛhṇant sā bahurūpā vaśābhavat | yaś caturthaḥ parāpatat sa pṛthivīm prāviśat tam bṛhaspatir abhi
agṛhṇāt | astv evāyam bhogāyeti sa ukṣavaśaḥ sam abhavat | yal lohitam parāpatat tad rudra upāgṛhṇāt sā raudrī rohiṇī vaśābhavat | bārhaspatyām̐ śitipṛṣṭhām ā labheta brahmavarcasakāmaḥ | bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati chandasāṃ vā eṣa raso yad vaśā rasa iva khalu
vai brahmavarcasam | chandasām eva rasena rasam brahmavarcasam ava runddhe maitrāvaruṇīṃ dvirūpām ā labheta vṛṣṭikāmaḥ | maitraṃ vā ahar vāruṇī rātriḥ | ahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmā ahorātrābhyām parjanyaṃ varṣayataḥ | chandasāṃ vā eṣa raso yad vaśā rasa iva khalu vai vṛṣṭiḥ | chandasām eva rasena
rasaṃ vṛṣṭim ava runddhe maitrāvaruṇīṃ dvirūpām ā labheta prajākāmaḥ | maitraṃ vā ahar vāruṇī rātriḥ | ahorātrābhyāṃ khalu vai prajāḥ pra jāyante mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmā ahorātrābhyām prajām pra janayataḥ | chandasāṃ vā eṣa raso yad vaśā rasa iva khalu vai prajā chandasām eva rasena rasam prajām ava
runddhe | vaiśvadevīm bahurūpām ā labhetānnakāmaḥ | vaiśvadevaṃ vā annam | viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmā annam pra yacchanti | annāda eva bhavati chandasāṃ vā eṣa raso yad vaśā rasa iva khalu vā annam | chandasām eva rasena rasam annam ava runddhe vaiśvadevīm bahurūpām ā labheta grāmakāmaḥ | vaiśvadevā vai
sajātāḥ | viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati chandasāṃ vā eṣa raso yad vaśā rasa iva khalu vai sajātāḥ | chandasām eva rasena rasam̐ sajātān ava runddhe bārhaspatyam ukṣavaśam ā labheta brahmavarcasakāmaḥ | bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasam
dadhāti brahmavarcasy eva bhavati vaśaṃ vā eṣa carati yad ukṣā vaśa iva khalu vai brahmavarcasam | vaśenaiva vaśam brahmavarcasam ava runddhe raudrīm̐ rohiṇīm ā labhetābhicaran rudram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tasmā evainam ā vṛścati tājag ārtim ārchati rohiṇī bhavati raudrī hy eṣā devatayā samṛddhyai sphyo yūpo bhavati vajro vai sphyo vajram evāsmai pra harati śaramayam barhiḥ śṛṇāty evainam | vaibhīdaka idhmo bhinatty evainam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तयैवास्मिन् रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एताꣳ सौरीꣳ श्वेतां वशाम् आ लभेत । अमुम् एवादित्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति बैल्वो यूपो भवति । असौ
वा आदित्यो यतो ऽजायत ततो बिल्व उद् अतिष्ठत् सयोन्य् एव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे ब्राह्मणस्पत्याम् बभ्रुकर्णीम् आ लभेताभिचरन् वारुणं दशकपालम् पुरस्तान् निर् वपेत् । वरुणेनैव भ्रातृव्यं ग्राहयित्वा ब्रह्मणा स्तृणुते बभ्रुकर्णी भवति । एतद् वै ब्रह्मणो रूपम् । समृद्ध्यै स्फ्यो यूपो भवति वज्रो वै स्फ्यो वज्रम् एवास्मै प्र हरति 0 शरमयम् बर्हिः शृणाति
एवैनम् । वैभीदक इध्मो भिनत्त्य् एवैनम् । वैष्णवं वामनम् आ लभेत यं यज्ञो नोपनमेत् । विष्णुर् वै यज्ञः । विष्णुम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै यज्ञम् प्र यच्छति । उपैनं यज्ञो नमति वामनो भवति वैष्णवो ह्य् एष देवतया समृद्ध्यै त्वाष्ट्रं वडबम् आ लभेत पशुकामस् त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाम्
प्रजनयिता । त्वष्टारम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पशून् मिथुनान् प्र जनयति प्रजा हि वा एतस्मिन् पशवः प्रविष्टाः । अथैष पुमान्त् सन् वडबः साक्षाद् एव प्रजाम् पशून् अव रुन्द्धे मैत्रꣳ श्वेतम् आ लभेत संग्रामे संयत्ते समयकामः । मित्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् मित्रेण सं नयति ॥
विशालो भवति व्यवसाययत्य् एवैनम् प्राजापत्यं कृष्णम् आ लभेत वृष्टिकामः प्रजापतिर् वै वृष्ट्या ईषे प्रजापतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पर्जन्यं वर्षयति कृष्णो भवति । एतद् वै वृष्ट्यै रूपम् । रूपेणैव वृष्टिम् अव रुन्द्धे शबलो भवति विद्युतम् एवास्मै जनयित्वा वर्षयति । अवाशृङ्गो भवति वृष्टिम् एवास्मै नि यच्छति ॥
asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tayaivāsmin rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etām̐ saurīm̐ śvetāṃ vaśām ā labheta | amum evādityam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati bailvo yūpo bhavati | asau
vā ādityo yato 'jāyata tato bilva ud atiṣṭhat sayony eva brahmavarcasam ava runddhe brāhmaṇaspatyām babhrukarṇīm ā labhetābhicaran vāruṇaṃ daśakapālam purastān nir vapet | varuṇenaiva bhrātṛvyaṃ grāhayitvā brahmaṇā stṛṇute babhrukarṇī bhavati | etad vai brahmaṇo rūpam | samṛddhyai sphyo yūpo bhavati vajro vai sphyo vajram evāsmai pra harati 0 śaramayam barhiḥ śṛṇāti
evainam | vaibhīdaka idhmo bhinatty evainam | vaiṣṇavaṃ vāmanam ā labheta yaṃ yajño nopanamet | viṣṇur vai yajñaḥ | viṣṇum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai yajñam pra yacchati | upainaṃ yajño namati vāmano bhavati vaiṣṇavo hy eṣa devatayā samṛddhyai tvāṣṭraṃ vaḍabam ā labheta paśukāmas tvaṣṭā vai paśūnām mithunānām
prajanayitā | tvaṣṭāram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai paśūn mithunān pra janayati prajā hi vā etasmin paśavaḥ praviṣṭāḥ | athaiṣa pumānt san vaḍabaḥ sākṣād eva prajām paśūn ava runddhe maitram̐ śvetam ā labheta saṃgrāme saṃyatte samayakāmaḥ | mitram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam mitreṇa saṃ nayati ||
viśālo bhavati vyavasāyayaty evainam prājāpatyaṃ kṛṣṇam ā labheta vṛṣṭikāmaḥ prajāpatir vai vṛṣṭyā īṣe prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai parjanyaṃ varṣayati kṛṣṇo bhavati | etad vai vṛṣṭyai rūpam | rūpeṇaiva vṛṣṭim ava runddhe śabalo bhavati vidyutam evāsmai janayitvā varṣayati | avāśṛṅgo bhavati vṛṣṭim evāsmai ni yacchati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरुणꣳ सुषुवाणम् अन्नाद्यं नोपानमत् स एतां वारुणीं कृष्णां वशाम् अपश्यत् ताꣳ स्वायै देवताया आलभत ततो वै तम् अन्नाद्यम् उपानमत् । यम् अलम् अन्नाद्याय सन्तम् अन्नाद्यं नोपनमेत् स एतां वारुणीं कृष्णां वशाम् आ लभेत वरुणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा अन्नम् प्र यच्छत्य् अन्नादः
एव भवति। कृष्णा भवति वारुणी ह्य् एषा देवतया समृद्ध्यै मैत्रꣳ श्वेतम् आ लभेत वारुणं कृष्णम् अपां चौषधीनां च संधाव् अन्नकामः । मैत्रीर् वा ओषधयो वारुणीर् आपः । अपां च खलु वा ओषधीनां च रसम् उप जीवामः । मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मा अन्नम् प्र यच्छतो ऽन्नाद एव भवति ॥
अपां चौषधीनां च संधाव् आ लभत उभयस्यावरुद्ध्यै मैत्रꣳ श्वेतम् आ लभेत वारुणं कृष्णं ज्योगामयावी यन् मैत्रो भवति मित्रेणैवास्मै वरुणꣳ शमयति यद् वारुणः साक्षाद् एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति । उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव देवा वै पुष्टिं नाविन्दन् ।
ताम् मिथुने ऽपश्यन् तस्याम् न सम् अराधयन् ताव् अश्विनाव् अब्रूताम् आवयोर् वा एषा मैतस्यां वदध्वम् इति साश्विनोर् एवाभवत् । यः पुष्टिकामः स्यात् स एताम् आश्विनीं यमीं वशाम् आ लभेत । अश्विनाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन् पुष्टिं धत्तः पुष्यति प्रजया पशुभिः ॥
varuṇam̐ suṣuvāṇam annādyaṃ nopānamat sa etāṃ vāruṇīṃ kṛṣṇāṃ vaśām apaśyat tām̐ svāyai devatāyā ālabhata tato vai tam annādyam upānamat | yam alam annādyāya santam annādyaṃ nopanamet sa etāṃ vāruṇīṃ kṛṣṇāṃ vaśām ā labheta varuṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā annam pra yacchaty annādaḥ
eva bhavati| kṛṣṇā bhavati vāruṇī hy eṣā devatayā samṛddhyai maitram̐ śvetam ā labheta vāruṇaṃ kṛṣṇam apāṃ cauṣadhīnāṃ ca saṃdhāv annakāmaḥ | maitrīr vā oṣadhayo vāruṇīr āpaḥ | apāṃ ca khalu vā oṣadhīnāṃ ca rasam upa jīvāmaḥ | mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmā annam pra yacchato 'nnāda eva bhavati ||
apāṃ cauṣadhīnāṃ ca saṃdhāv ā labhata ubhayasyāvaruddhyai maitram̐ śvetam ā labheta vāruṇaṃ kṛṣṇaṃ jyogāmayāvī yan maitro bhavati mitreṇaivāsmai varuṇam̐ śamayati yad vāruṇaḥ sākṣād evainaṃ varuṇapāśān muñcati | uta yadītāsur bhavati jīvaty eva devā vai puṣṭiṃ nāvindan |
tām mithune 'paśyan tasyām na sam arādhayan tāv aśvināv abrūtām āvayor vā eṣā maitasyāṃ vadadhvam iti sāśvinor evābhavat | yaḥ puṣṭikāmaḥ syāt sa etām āśvinīṃ yamīṃ vaśām ā labheta | aśvināv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmin puṣṭiṃ dhattaḥ puṣyati prajayā paśubhiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्विनं धूम्रललामम् आ लभेत यो दुर्ब्राह्मणः सोमम् पिपासेत् । अश्विनौ वै देवानाम् असोमपाव् आस्ताम् । तौ पश्चा सोमपीथम् प्राप्नुताम् अश्विनाव् एतस्य देवता यो दुर्ब्राह्मणः सोमम् पिपासति । अश्विनाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति तव् एवास्मै सोमपीथम् प्र यच्छत उपैनꣳ सोमपीथो नमति यद् धूम्रो भवति धूम्रिमाणम् एवास्माद् अप हन्ति ललामः
भवति मुखत एवास्मिन् तेजो दधाति। वायव्यं गोमृगम् आ लभेत यम् अजघ्निवाꣳसम् अभिशꣳसेयुः । अपूता वा एतं वाग् ऋच्छति यम् अजघ्निवाꣳसम् अभिशꣳसन्ति नैष ग्राम्यः पशुर् नारण्यो यद् गोमृगः । नेवैष ग्रामे नारण्ये यम् अजघ्निवाꣳसम् अभिशꣳसन्ति वायुर् वै देवानाम् पवित्रम् । वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एव
एनम् पवयति पराची वा एतस्मै व्युच्छन्ती व्य् उच्छति तमः पाप्मानम् प्र विशति यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो नाविर् भवति सौर्यम् बहुरूपम् आ लभेत । अमुम् एवादित्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मात् तमः पाप्मानम् अप हन्ति प्रतीच्य् अस्मै व्युच्छन्ती व्य् उच्छत्य् अप तमः पाप्मानꣳ हते ॥
āśvinaṃ dhūmralalāmam ā labheta yo durbrāhmaṇaḥ somam pipāset | aśvinau vai devānām asomapāv āstām | tau paścā somapītham prāpnutām aśvināv etasya devatā yo durbrāhmaṇaḥ somam pipāsati | aśvināv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tav evāsmai somapītham pra yacchata upainam̐ somapītho namati yad dhūmro bhavati dhūmrimāṇam evāsmād apa hanti lalāmaḥ
bhavati mukhata evāsmin tejo dadhāti| vāyavyaṃ gomṛgam ā labheta yam ajaghnivām̐sam abhiśam̐seyuḥ | apūtā vā etaṃ vāg ṛcchati yam ajaghnivām̐sam abhiśam̐santi naiṣa grāmyaḥ paśur nāraṇyo yad gomṛgaḥ | nevaiṣa grāme nāraṇye yam ajaghnivām̐sam abhiśam̐santi vāyur vai devānām pavitram | vāyum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa eva
enam pavayati parācī vā etasmai vyucchantī vy ucchati tamaḥ pāpmānam pra viśati yasyāśvine śasyamāne sūryo nāvir bhavati sauryam bahurūpam ā labheta | amum evādityam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmāt tamaḥ pāpmānam apa hanti pratīcy asmai vyucchantī vy ucchaty apa tamaḥ pāpmānam̐ hate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रं वो विश्वतस् परि । इन्द्रं नरः । मरुतो यद् ध वो दिवः । या वः शर्म भरेष्व् इन्द्रꣳ सुहवꣳ हवामहेऽꣳहोमुचꣳ सुकृतं दैव्यं जनम् । अग्निम् मित्रं वरुणꣳ सातये भगं द्यावापृथिवी मरुतः स्वस्तये ॥ ममत्तु नः परिज्मा वसर्हा ममत्तु वातो अपां वृषण्वान् । शिशीतम् इन्द्रापर्वता युवं नस् तन् नो विश्वे वरिवस्यन्तु देवाः प्रिया वो नाम ।
हुवे तुराणाम् । आ यत् तृपन् मरुतो वावशानाः ॥ श्रियसे कम् भानुभिः सम् मिमिक्षिरे ते रश्मिभिस् त ऋक्वभिः सुखादयः । ते वाशीमन्त इष्मिणो अभीरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः ॥ अग्निः प्रथमो वसुभिर् नो अव्यात् सोमो रुद्रेभिर् अभि रक्षतु त्मना । इन्द्रो मरुद्भिर् ऋतुधा कृणोत्व् आदित्यैर् नो वरुणः सꣳ शिशातु ॥ सं नो देवो वसुभिर् अग्निः सम्
सोमस् तनूभी रुद्रियाभिः । सम् इन्द्रो मरुद्भिर् यज्ञियैः सम् आदित्यैर् नो वरुणो अजिज्ञिपत् ॥ यथादित्या वसुभिः सम्बभूवुर् मरुद्भी रुद्राः समजानताभि । एवा त्रिणामन्न् अहृणीयमाना विश्वे देवाः समनसो भवन्तु कुत्रा चिद् यस्य समृतौ रण्वा नरो नृषदने । अर्हन्तश् चिद् यम् इन्धते संजनयन्ति जन्तवः ॥ सं यद् इषो वनामहे सꣳ हव्या मानुषाणाम् । उत द्युम्नस्य शवसः ॥
ऋतस्य रश्मिम् आ ददे ॥ यज्ञो देवानाम् प्रत्य् एति सुम्नम् आदित्यासो भवता मृडयन्तः । आ वो ऽर्वाची सुमतिर् ववृत्याद् अꣳहोश् चिद् या वरिवोवित्तरासत् ॥ शुचिर् अपः सूयवसा अदब्ध उप क्षेति वृद्धवयाः सुवीरः । नकिष् टं घ्नन्त्य् अन्तितो न दूराद् य आदित्यानाम् भवति प्रणीतौ ॥ धारयन्त आदित्यासो जगत् स्था देवा विश्वस्य भुवनस्य गोपाः । दीर्घाधियो रक्षमाणाः
असुर्यम् ऋतावानश् चयमाना ऋणानि ॥ तिस्रो भूमीर् धारयन् त्रीꣳर् उत द्यून् त्रीणि व्रता विदथे अन्तर् एषाम् । ऋतेनादित्या महि वो महित्वं तद् अर्यमन् वरुण मित्र चारु ॥ त्यान् नु क्षत्रियाꣳ अव आदित्यान् याचिषामहे सुमृडीकाꣳ अभिष्टये ॥ न दक्षिणा वि चिकिते न सव्या न प्राचीनम् आदित्या नोत पश्चा । पाक्या चिद् वसवो धीर्या चित् ॥
युष्मानीतो अभयं ज्योतिर् अश्याम् ॥ आदित्यानाम् अवसा नूतनेन सक्षीमहि शर्मणा शंतमेन । अनागास्त्वे अदितित्वे तुरास इमं यज्ञं दधतु श्रोषमाणाः ॥ इमम् मे वरुण श्रुधी हवम् अद्या च मृडय । त्वाम् अवस्युर् आ चके ॥ तत् त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस् तद् आ शास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्य् उरुशꣳस मा न आयुः प्र मोषीः ॥
2.1प्रपाठक: 1 काम्यपशुविधानम्
indraṃ vo viśvatas pari | indraṃ naraḥ | maruto yad dha vo divaḥ | yā vaḥ śarma bhareṣv indram̐ suhavam̐ havāmahe'm̐homucam̐ sukṛtaṃ daivyaṃ janam | agnim mitraṃ varuṇam̐ sātaye bhagaṃ dyāvāpṛthivī marutaḥ svastaye || mamattu naḥ parijmā vasarhā mamattu vāto apāṃ vṛṣaṇvān | śiśītam indrāparvatā yuvaṃ nas tan no viśve varivasyantu devāḥ priyā vo nāma |
huve turāṇām | ā yat tṛpan maruto vāvaśānāḥ || śriyase kam bhānubhiḥ sam mimikṣire te raśmibhis ta ṛkvabhiḥ sukhādayaḥ | te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya mārutasya dhāmnaḥ || agniḥ prathamo vasubhir no avyāt somo rudrebhir abhi rakṣatu tmanā | indro marudbhir ṛtudhā kṛṇotv ādityair no varuṇaḥ sam̐ śiśātu || saṃ no devo vasubhir agniḥ sam
somas tanūbhī rudriyābhiḥ | sam indro marudbhir yajñiyaiḥ sam ādityair no varuṇo ajijñipat || yathādityā vasubhiḥ sambabhūvur marudbhī rudrāḥ samajānatābhi | evā triṇāmann ahṛṇīyamānā viśve devāḥ samanaso bhavantu kutrā cid yasya samṛtau raṇvā naro nṛṣadane | arhantaś cid yam indhate saṃjanayanti jantavaḥ || saṃ yad iṣo vanāmahe sam̐ havyā mānuṣāṇām | uta dyumnasya śavasaḥ ||
ṛtasya raśmim ā dade || yajño devānām praty eti sumnam ādityāso bhavatā mṛḍayantaḥ | ā vo 'rvācī sumatir vavṛtyād am̐hoś cid yā varivovittarāsat || śucir apaḥ sūyavasā adabdha upa kṣeti vṛddhavayāḥ suvīraḥ | nakiṣ ṭaṃ ghnanty antito na dūrād ya ādityānām bhavati praṇītau || dhārayanta ādityāso jagat sthā devā viśvasya bhuvanasya gopāḥ | dīrghādhiyo rakṣamāṇāḥ
asuryam ṛtāvānaś cayamānā ṛṇāni || tisro bhūmīr dhārayan trīm̐r uta dyūn trīṇi vratā vidathe antar eṣām | ṛtenādityā mahi vo mahitvaṃ tad aryaman varuṇa mitra cāru || tyān nu kṣatriyām̐ ava ādityān yāciṣāmahe sumṛḍīkām̐ abhiṣṭaye || na dakṣiṇā vi cikite na savyā na prācīnam ādityā nota paścā | pākyā cid vasavo dhīryā cit ||
yuṣmānīto abhayaṃ jyotir aśyām || ādityānām avasā nūtanena sakṣīmahi śarmaṇā śaṃtamena | anāgāstve adititve turāsa imaṃ yajñaṃ dadhatu śroṣamāṇāḥ || imam me varuṇa śrudhī havam adyā ca mṛḍaya | tvām avasyur ā cake || tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānas tad ā śāste yajamāno havirbhiḥ | aheḍamāno varuṇeha bodhy uruśam̐sa mā na āyuḥ pra moṣīḥ ||
2.1prapāṭhaka: 1 kāmyapaśuvidhānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काम्याः इष्टयः। प्रजाकामादीन्प्रति ऐन्द्राग्नादि काम्येष्टीनां विधिः।
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा इन्द्राग्नी अपागूहताम् । सो ऽचायत् प्रजापतिः । इन्द्राग्नी वै मे प्रजा अपाघुक्षताम् इति स एतम् ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालम् अपश्यत् तं निर् अवपत् ताव् अस्मै प्रजाः प्रासाधयताम् इन्द्राग्नी वा एतस्य प्रजाम् अप गूहतो यो ऽलम् प्रजायै सन् प्रजां न विन्दते । ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर् वपेत् प्रजाकामः । इन्द्राग्नी
एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै प्रजाम् प्र साधयतः । विन्दते प्रजाम् ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर् वपेत् स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वा । इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताभ्याम् एवेन्द्रियं वीर्यम् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते वि पाप्मना भ्रातृव्येण जयते । अप वा एतस्माद् इन्द्रियं वीर्यं क्रामति यः संग्रामम् उपप्रयाति । ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निः
वपेत् संग्रामम् उपप्रयास्यन् । इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन्न् इन्द्रियं वीर्यं धत्तः सहेन्द्रियेण वीर्येणोप प्र याति जयति तꣳ संग्रामम् । वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते यः संग्रामं जयति । ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर् वपेत् संग्रामं जित्वा । इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन्न् इन्द्रियं वीर्यम् 4 धत्तो नेन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यते । अप वा एतस्माद् इन्द्रियं वीर्यं क्रामति य एति जनताम् ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालं निर् वपेज् जनताम् एष्यन् । इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन्न् इन्द्रियं वीर्यं धत्तः सहेन्द्रियेण वीर्येण जनताम् एति पौष्णं चरुम् अनु निर् वपेत् पूषा वा इन्द्रियस्य वीर्यस्यानुप्रदाता पूषणम् एव 5 स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा इन्द्रियं वीर्यम् अनु प्र यच्छति क्षैत्रपत्यं चरुं निर् वपेज् जनताम् आगत्य । इयं वै क्षेत्रस्य पतिः । अस्याम् एव प्रति तिष्ठति । ऐन्द्राग्नम् एकादशकपालम् उपरिष्टान् निर् वपेत् । अस्याम् एव प्रतिष्ठायेन्द्रियं वीर्यम् उपरिष्टाद् आत्मन् धत्ते ॥
kāmyāḥ iṣṭayaḥ| prajākāmādīnprati aindrāgnādi kāmyeṣṭīnāṃ vidhiḥ|
prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā indrāgnī apāgūhatām | so 'cāyat prajāpatiḥ | indrāgnī vai me prajā apāghukṣatām iti sa etam aindrāgnam ekādaśakapālam apaśyat taṃ nir avapat tāv asmai prajāḥ prāsādhayatām indrāgnī vā etasya prajām apa gūhato yo 'lam prajāyai san prajāṃ na vindate | aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nir vapet prajākāmaḥ | indrāgnī
eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai prajām pra sādhayataḥ | vindate prajām aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nir vapet spardhamānaḥ kṣetre vā sajāteṣu vā | indrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tābhyām evendriyaṃ vīryam bhrātṛvyasya vṛṅkte vi pāpmanā bhrātṛvyeṇa jayate | apa vā etasmād indriyaṃ vīryaṃ krāmati yaḥ saṃgrāmam upaprayāti | aindrāgnam ekādaśakapālaṃ niḥ
vapet saṃgrāmam upaprayāsyan | indrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsminn indriyaṃ vīryaṃ dhattaḥ sahendriyeṇa vīryeṇopa pra yāti jayati tam̐ saṃgrāmam | vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yaḥ saṃgrāmaṃ jayati | aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nir vapet saṃgrāmaṃ jitvā | indrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsminn indriyaṃ vīryam 4 dhatto nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate | apa vā etasmād indriyaṃ vīryaṃ krāmati ya eti janatām aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nir vapej janatām eṣyan | indrāgnī eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsminn indriyaṃ vīryaṃ dhattaḥ sahendriyeṇa vīryeṇa janatām eti pauṣṇaṃ carum anu nir vapet pūṣā vā indriyasya vīryasyānupradātā pūṣaṇam eva 5 svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā indriyaṃ vīryam anu pra yacchati kṣaitrapatyaṃ caruṃ nir vapej janatām āgatya | iyaṃ vai kṣetrasya patiḥ | asyām eva prati tiṣṭhati | aindrāgnam ekādaśakapālam upariṣṭān nir vapet | asyām eva pratiṣṭhāyendriyaṃ vīryam upariṣṭād ātman dhatte ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नये पथिकृते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्न् अमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपादयेत् पथो वा एषो ऽध्य् अपथेनैति यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्न् अमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपादयति । अग्निम् एव पथिकृतꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अपथात् पन्थाम् अपि नयति । अनड्वान् दक्षिणा वही ह्य् { एष ^ एषस् } समृद्ध्यै । अग्नये व्रतपतये
पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् य आहिताग्निः सन्न् अव्रत्यम् इव चरेत् । अग्निम् एव व्रतपतिꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं व्रतम् आ लम्भयति व्रत्यो भवति । अग्नये रक्षोघ्ने पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपति यꣳ रक्षाꣳसि सचेरन् । अग्निम् एव रक्षोहणꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्माद् रक्षाꣳस्य् अप हन्ति । निशितायां निर् वपेत् ।
निशितायाꣳ हि रक्षाꣳसि प्रेरते । सम्प्रेर्णान्य् एवैनानि हन्ति । परिश्रिते याजयेद् रक्षसाम् अनन्ववचाराय रक्षोघ्नी याज्यानुवाक्ये भवतो रक्षसाꣳ स्तृत्यै । अग्नये रुद्रवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् अभिचरन् । एषा वा अस्य घोरा तनूर् यद् रुद्रस् तस्मा एवैनम् आ वृश्चति ताजग् आर्तिम् आर्छति । अग्नये सुरभिमते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यस्य गावो वा पुरुषाः
वा प्रमीयेरन् यो वा बिभीयात् । एषा वा अस्य भेषज्या तनूर् यत् सुरभिमती तयैवास्मै भेषजं करोति सुरभिमते भवति पूतीगन्धस्यापहत्यै । अग्नये क्षामवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् संग्रामे संयत्ते भागधेयेनैवैनꣳ शमयित्वा परान् अभि निर् दिशति यम् अवरेषां विध्यन्ति जीवति स यम् परेषाम् प्र स मीयते जयति तꣳ संग्रामम् ।
अभि वा एष एतान् उच्यति येषाम् पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयन्ते पुरुषाहुतिर् ह्य् अस्य प्रियतमाग्नये क्षामवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । भागधेयेनैवैनꣳ शमयति नैषाम् पुराऽऽयुषोऽपरः प्र मीयते । अभि वा एष एतस्य गृहान् उच्यति यस्य गृहान् दहति । अग्नये क्षामवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । भागधेयेनैवैनꣳ शमयति नास्यापरं गृहान् दहति ॥
agnaye pathikṛte puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yo darśapūrṇamāsayājī sann amāvāsyāṃ vā paurṇamāsīṃ vātipādayet patho vā eṣo 'dhy apathenaiti yo darśapūrṇamāsayājī sann amāvāsyāṃ vā paurṇamāsīṃ vātipādayati | agnim eva pathikṛtam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam apathāt panthām api nayati | anaḍvān dakṣiṇā vahī hy { eṣa ^ eṣas } samṛddhyai | agnaye vratapataye
puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped ya āhitāgniḥ sann avratyam iva caret | agnim eva vratapatim̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ vratam ā lambhayati vratyo bhavati | agnaye rakṣoghne puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapati yam̐ rakṣām̐si saceran | agnim eva rakṣohaṇam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmād rakṣām̐sy apa hanti | niśitāyāṃ nir vapet |
niśitāyām̐ hi rakṣām̐si prerate | samprerṇāny evaināni hanti | pariśrite yājayed rakṣasām ananvavacārāya rakṣoghnī yājyānuvākye bhavato rakṣasām̐ stṛtyai | agnaye rudravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped abhicaran | eṣā vā asya ghorā tanūr yad rudras tasmā evainam ā vṛścati tājag ārtim ārchati | agnaye surabhimate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yasya gāvo vā puruṣāḥ
vā pramīyeran yo vā bibhīyāt | eṣā vā asya bheṣajyā tanūr yat surabhimatī tayaivāsmai bheṣajaṃ karoti surabhimate bhavati pūtīgandhasyāpahatyai | agnaye kṣāmavate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet saṃgrāme saṃyatte bhāgadheyenaivainam̐ śamayitvā parān abhi nir diśati yam avareṣāṃ vidhyanti jīvati sa yam pareṣām pra sa mīyate jayati tam̐ saṃgrāmam |
abhi vā eṣa etān ucyati yeṣām pūrvāparā anvañcaḥ pramīyante puruṣāhutir hy asya priyatamāgnaye kṣāmavate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet | bhāgadheyenaivainam̐ śamayati naiṣām purā''yuṣo'paraḥ pra mīyate | abhi vā eṣa etasya gṛhān ucyati yasya gṛhān dahati | agnaye kṣāmavate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet | bhāgadheyenaivainam̐ śamayati nāsyāparaṃ gṛhān dahati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नये कामाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यं कामो नोपनमेत् । अग्निम् एव कामꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं कामेन सम् अर्धयति । उपैनं कामो नमति । अग्नये यविष्ठाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वा । अग्निम् एव यविष्ठꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति तेनैवेन्द्रियं वीर्यम् भ्रातृव्यस्य
युवते । वि पाप्मना भ्रातृव्येण जयते । अग्नये यविष्ठाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् अभिचर्यमाणः । अग्निम् एव यविष्ठꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्माद् रक्षाꣳसि यवयति नैनम् अभिचरन्त् स्तृणुते । अग्नय आयुष्मते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेत सर्वम् आयुर् इयाम् इति । अग्निम् एवायुष्मन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्
आयुर् दधाति । सर्वम् आयुर् एति । अग्नये जातवेदसे पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् भूतिकामः । अग्निम् एव जातवेदसꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् भूतिं गमयति भवत्य् एव । अग्नये रुक्मते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् रुक्कामः । अग्निम् एव रुक्मन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् रुचं दधाति रोचत एव । अग्नये तेजस्वते पुरोडाशम्
अष्टाकपालं निर् वपेत् तेजस्कामः । अग्निम् एव तेजस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् तेजो दधाति तेजस्व्य् एव भवति । अग्नये साहन्त्याय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् सीक्षमाणः । अग्निम् एव साहन्त्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति तेनैव सहते यꣳ सीक्षते ॥
agnaye kāmāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaṃ kāmo nopanamet | agnim eva kāmam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ kāmena sam ardhayati | upainaṃ kāmo namati | agnaye yaviṣṭhāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet spardhamānaḥ kṣetre vā sajāteṣu vā | agnim eva yaviṣṭham̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati tenaivendriyaṃ vīryam bhrātṛvyasya
yuvate | vi pāpmanā bhrātṛvyeṇa jayate | agnaye yaviṣṭhāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped abhicaryamāṇaḥ | agnim eva yaviṣṭham̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmād rakṣām̐si yavayati nainam abhicarant stṛṇute | agnaya āyuṣmate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayeta sarvam āyur iyām iti | agnim evāyuṣmantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin
āyur dadhāti | sarvam āyur eti | agnaye jātavedase puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped bhūtikāmaḥ | agnim eva jātavedasam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam bhūtiṃ gamayati bhavaty eva | agnaye rukmate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped rukkāmaḥ | agnim eva rukmantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin rucaṃ dadhāti rocata eva | agnaye tejasvate puroḍāśam
aṣṭākapālaṃ nir vapet tejaskāmaḥ | agnim eva tejasvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin tejo dadhāti tejasvy eva bhavati | agnaye sāhantyāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet sīkṣamāṇaḥ | agnim eva sāhantyam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati tenaiva sahate yam̐ sīkṣate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नये ऽन्नवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नवान्त् स्याम् इति । अग्निम् एवान्नवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अन्नवन्तं करोत्य् अन्नवान् एव भवति । अग्नये ऽन्नादाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नादः स्याम् इति । अग्निम् एवान्नादꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अन्नादं करोत्य् अन्नादः
एव भवति । अग्नये ऽन्नपतये पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नपतिः स्याम् इति । अग्निम् एवान्नपतिꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अन्नपतिं करोत्य् अन्नपतिर् एव भवति । अग्नये पवमानाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् अग्नये पावकायाग्नये शुचये ज्योगामयावी यद् अग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणम् एवास्मिन् तेन दधाति यद् अग्नये
पावकाय वाचम् एवास्मिन् तेन दधाति यद् अग्नये शुचये । आयुर् एवास्मिन् तेन दधात्य् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव । एताम् एव निर् वपेच् चक्षुष्कामो यद् अग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणम् एवास्मिन् तेन दधाति यद् अग्नये पावकाय वाचम् एवास्मिन् तेन दधाति यद् अग्नये शुचये चक्षुर् एवास्मिन् तेन दधाति ॥
उत यद्य् अन्धो भवति प्रैव पश्यति । अग्नये पुत्रवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । इन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशम् एकादशकपालम् प्रजाकामः । अग्निर् एवास्मै प्रजाम् प्रजनयति वृद्धाम् इन्द्रः प्र यच्छति । अग्नये रसवते ऽजक्षीरे चरुं निर् वपेद् यः कामयेत रसवान्त् स्याम् इति । अग्निम् एव रसवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनꣳ रसवन्तं करोति ॥
रसवान् एव भवत्य् अजक्षीरे भवति । आग्नेयी वा एषा यद् अजा साक्षाद् एव रसम् अव रुन्द्धे । अग्नये वसुमते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेत वसुमान्त् स्याम् इति । अग्निम् एव वसुमन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वसुमन्तं करोति वसुमान् एव भवति । अग्नये वाजसृते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् संग्रामे संयत्ते वाजं
वा एष सिसीर्षति यः संग्रामं जिगीषति । अग्निः खलु वै देवानां वाजसृद् अग्निम् एव वाजसृतꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति धावति वाजꣳ हन्ति वृत्रं जयति तꣳ संग्रामम् अथो अग्निर् इव न प्रतिधृषे भवति । अग्नये ऽग्निवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यस्याग्नाव् अग्निम् अभ्युद्धरेयुः । निर्दिष्टभागो वा एतयोर् अन्यो ऽनिर्दिष्टभागो ऽन्यस् तौ सम्भवन्तौ यजमानम्
अभि सम् भवतः । स ईश्वर आर्तिम् आर्तोर् यद् अग्नये ऽग्निवते निर्वपति भागधेयेनैवैनौ शमयति नार्तिम् आर्छति यजमानः । अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यस्याग्निर् उद्धृतो ऽहुते ऽग्निहोत्र उद्वायेद् अपर आदीप्यानूद्धृत्य इत्य् आहुस् तत् तथा न कार्यं यद् भागधेयम् अभि पूर्व उद्ध्रियते किम् अपरो ऽभ्य् उत्
ह्रियेतेति तान्य् एवावक्षाणानि संनिधाय मन्थेत् । इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद् योनेर् अधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्न् इति छन्दोभिर् एवैनꣳ स्वाद् योनेः प्र जनयत्य् एष वाव सो ऽग्निर् इत्य् आहुर् ज्योतिस् त्वा अस्य परापतितम् इति यद् अग्नये ज्योतिष्मते निर्वपति यद् एवास्य ज्योतिः परापतितं तद् एवाव रुन्द्धे ॥
agnaye 'nnavate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayetānnavānt syām iti | agnim evānnavantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam annavantaṃ karoty annavān eva bhavati | agnaye 'nnādāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayetānnādaḥ syām iti | agnim evānnādam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam annādaṃ karoty annādaḥ
eva bhavati | agnaye 'nnapataye puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayetānnapatiḥ syām iti | agnim evānnapatim̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam annapatiṃ karoty annapatir eva bhavati | agnaye pavamānāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped agnaye pāvakāyāgnaye śucaye jyogāmayāvī yad agnaye pavamānāya nirvapati prāṇam evāsmin tena dadhāti yad agnaye
pāvakāya vācam evāsmin tena dadhāti yad agnaye śucaye | āyur evāsmin tena dadhāty uta yadītāsur bhavati jīvaty eva | etām eva nir vapec cakṣuṣkāmo yad agnaye pavamānāya nirvapati prāṇam evāsmin tena dadhāti yad agnaye pāvakāya vācam evāsmin tena dadhāti yad agnaye śucaye cakṣur evāsmin tena dadhāti ||
uta yady andho bhavati praiva paśyati | agnaye putravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet | indrāya putriṇe puroḍāśam ekādaśakapālam prajākāmaḥ | agnir evāsmai prajām prajanayati vṛddhām indraḥ pra yacchati | agnaye rasavate 'jakṣīre caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta rasavānt syām iti | agnim eva rasavantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam̐ rasavantaṃ karoti ||
rasavān eva bhavaty ajakṣīre bhavati | āgneyī vā eṣā yad ajā sākṣād eva rasam ava runddhe | agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayeta vasumānt syām iti | agnim eva vasumantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ vasumantaṃ karoti vasumān eva bhavati | agnaye vājasṛte puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet saṃgrāme saṃyatte vājaṃ
vā eṣa sisīrṣati yaḥ saṃgrāmaṃ jigīṣati | agniḥ khalu vai devānāṃ vājasṛd agnim eva vājasṛtam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati dhāvati vājam̐ hanti vṛtraṃ jayati tam̐ saṃgrāmam atho agnir iva na pratidhṛṣe bhavati | agnaye 'gnivate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yasyāgnāv agnim abhyuddhareyuḥ | nirdiṣṭabhāgo vā etayor anyo 'nirdiṣṭabhāgo 'nyas tau sambhavantau yajamānam
abhi sam bhavataḥ | sa īśvara ārtim ārtor yad agnaye 'gnivate nirvapati bhāgadheyenaivainau śamayati nārtim ārchati yajamānaḥ | agnaye jyotiṣmate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped yasyāgnir uddhṛto 'hute 'gnihotra udvāyed apara ādīpyānūddhṛtya ity āhus tat tathā na kāryaṃ yad bhāgadheyam abhi pūrva uddhriyate kim aparo 'bhy ut
hriyeteti tāny evāvakṣāṇāni saṃnidhāya manthet | itaḥ prathamaṃ jajñe agniḥ svād yoner adhi jātavedāḥ | sa gāyatriyā triṣṭubhā jagatyā devebhyo havyaṃ vahatu prajānann iti chandobhir evainam̐ svād yoneḥ pra janayaty eṣa vāva so 'gnir ity āhur jyotis tvā asya parāpatitam iti yad agnaye jyotiṣmate nirvapati yad evāsya jyotiḥ parāpatitaṃ tad evāva runddhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् वारुणं चरुं दधिक्राव्णे चरुम् अभिशस्यमानः । यद् वैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरेणैवैनꣳ स्वदयत्य् अप पापं वर्णꣳ हते वारुणेनैवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यम् पुनात्य् एवैनम् आद्यम् अस्यान्नम् भवति । एताम् एव निर् वपेत् प्रजाकामः संवत्सरो
वा एतस्याशान्तो योनिम् प्रजायै पशूनां निर् दहति यो ऽलम् प्रजायै सन् प्रजां न विन्दते यद् वैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरम् एव भागधेयेन शमयति सो ऽस्मै शान्तः स्वाद् योनेः प्रजाम् प्र जनयति वारुणेनैवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यम् पुनात्य् एवैनम् ।
विन्दते प्रजाम् । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेत् पुत्रे जाते यद् अष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनम् ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन् नवकपालस् त्रिवृतैवास्मिन् तेजो दधाति यद् दशकपालो विराजैवास्मिन्न् अन्नाद्यं दधाति यद् एकादशकपालस् त्रिष्टुभैवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति यद् द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून् दधाति यस्मिञ् जात एताम् इष्टिम् निर्वपति पूतः
एव तेजस्व्य् अन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति । अव वा एष सुवर्गाल् लोकाच् छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्न् अमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाव् इज्येते वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् अमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपाद्य संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरम् एव प्रीणात्य् अथो संवत्सरम् एवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥
अथो देवता एवान्वारभ्य सुवर्गं लोकम् एति वीरहा वा एष देवानां यो ऽग्निम् उद्वासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुरान्नम् अक्षन् । आग्नेयम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । वैश्वानरं द्वादशकपालम् अग्निम् उद्वासयिष्यन् यद् अष्टाकपालो भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर् यावान् एवाग्निस् तस्मा आतिथ्यं करोति । अथो यथा जनं यते ऽवसं करोति तादृक्
एव तत् । द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरः खलु वा अग्नेर् योनिः स्वाम् एवैनं योनिं गमयति । आद्यम् अस्यान्नम् भवति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेन् मारुतꣳ सप्तकपालं ग्रामकामः । आहवनीये वैश्वानरम् अधि श्रयति गार्हपत्ये मारुतम् पापवस्यसस्य विधृत्यै द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै सजाताꣳश् च्यावयति मारुतो भवति ॥
मरुतो वै देवानां विशो देवविशेनैवास्मै मनुष्यविशम् अव रुन्द्धे सप्तकपालो भवति सप्तगणा वै मरुतो गणश एवास्मै सजातान् अव रुन्द्धे । अनूच्यमान आ सादयति विशम् एवास्मा अनुवर्त्मानं करोति ॥
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped vāruṇaṃ caruṃ dadhikrāvṇe carum abhiśasyamānaḥ | yad vaiśvānaro dvādaśakapālo bhavati saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsareṇaivainam̐ svadayaty apa pāpaṃ varṇam̐ hate vāruṇenaivainaṃ varuṇapāśān muñcati dadhikrāvṇā punāti hiraṇyaṃ dakṣiṇā pavitraṃ vai hiraṇyam punāty evainam ādyam asyānnam bhavati | etām eva nir vapet prajākāmaḥ saṃvatsaro
vā etasyāśānto yonim prajāyai paśūnāṃ nir dahati yo 'lam prajāyai san prajāṃ na vindate yad vaiśvānaro dvādaśakapālo bhavati saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsaram eva bhāgadheyena śamayati so 'smai śāntaḥ svād yoneḥ prajām pra janayati vāruṇenaivainaṃ varuṇapāśān muñcati dadhikrāvṇā punāti hiraṇyaṃ dakṣiṇā pavitraṃ vai hiraṇyam punāty evainam |
vindate prajām | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vapet putre jāte yad aṣṭākapālo bhavati gāyatriyaivainam brahmavarcasena punāti yan navakapālas trivṛtaivāsmin tejo dadhāti yad daśakapālo virājaivāsminn annādyaṃ dadhāti yad ekādaśakapālas triṣṭubhaivāsminn indriyaṃ dadhāti yad dvādaśakapālo jagatyaivāsmin paśūn dadhāti yasmiñ jāta etām iṣṭim nirvapati pūtaḥ
eva tejasvy annāda indriyāvī paśumān bhavati | ava vā eṣa suvargāl lokāc chidyate yo darśapūrṇamāsayājī sann amāvāsyāṃ vā paurṇamāsīṃ vātipādayati suvargāya hi lokāya darśapūrṇamāsāv ijyete vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped amāvāsyāṃ vā paurṇamāsīṃ vātipādya saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāty atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai ||
atho devatā evānvārabhya suvargaṃ lokam eti vīrahā vā eṣa devānāṃ yo 'gnim udvāsayate na vā etasya brāhmaṇā ṛtāyavaḥ purānnam akṣan | āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vapet | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālam agnim udvāsayiṣyan yad aṣṭākapālo bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgnis tasmā ātithyaṃ karoti | atho yathā janaṃ yate 'vasaṃ karoti tādṛk
eva tat | dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ khalu vā agner yoniḥ svām evainaṃ yoniṃ gamayati | ādyam asyānnam bhavati vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vapen mārutam̐ saptakapālaṃ grāmakāmaḥ | āhavanīye vaiśvānaram adhi śrayati gārhapatye mārutam pāpavasyasasya vidhṛtyai dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇaivāsmai sajātām̐ś cyāvayati māruto bhavati ||
maruto vai devānāṃ viśo devaviśenaivāsmai manuṣyaviśam ava runddhe saptakapālo bhavati saptagaṇā vai maruto gaṇaśa evāsmai sajātān ava runddhe | anūcyamāna ā sādayati viśam evāsmā anuvartmānaṃ karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यं चरुं निर् वपेत् संग्रामम् उपप्रयास्यन् । इयं वा अदितिः । अस्याम् एव पूर्वे प्रति तिष्ठन्ति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् आयतनं गत्वा संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरः खलु वै देवानाम् आयतनम् एतस्माद् वा आयतनाद् देवा असुरान् अजयन् यद् वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति देवानाम् एवायतने यतते जयति तꣳ संग्रामम् । एतस्मिन् वा एतौ मृजाते
यो विद्विषाणयोर् अन्नम् अत्ति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् विद्विषाणयोर् अन्नं जग्ध्वा संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरस्वदितम् एवात्ति नास्मिन् मृजाते संवत्सराय वा एतौ सममाते यौ सममाते तयोर् यः पूर्वो ऽभिद्रुह्यति तं वरुणो गृह्णाति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेत् सममानयोः पूर्वोऽभिद्रुह्य संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः । सम्वत्सरम् एवाप्त्वा निर्वरुणम्
परस्ताद् अभि द्रुह्यति नैनं वरुणो गृह्णाति । आव्यं वा एष प्रति गृह्णाति यो ऽविम् प्रतिगृह्णाति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् अविम् प्रतिगृह्य संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरस्वदिताम् एव प्रतिगृह्णाति नाव्यम् प्रति गृह्णाति । आत्मनो वा एष मात्राम् आप्नोति य उभयादत् प्रतिगृह्णात्य् अश्वं वा पुरुषं वा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेद् उभयादत्
प्रतिगृह्य । संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सरस्वदितम् एव प्रति गृह्णाति नात्मनो मात्राम् आप्नोति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर् वपेत् सनिम् एष्यन् । संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः । यदा खलु वै संवत्सरं जनतायां चरत्य् अथ स धनार्घो भवति यद् वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति संवत्सरसाताम् एव सनिम् अभि प्र च्यवते दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति यो वै संवत्सरम्
प्रयुज्य न विमुञ्चत्य् अप्रतिष्ठानो वै स भवति । एतम् एव वैश्वानरम् पुनर् आगत्य निर् वपेत् । यम् एव प्रयुङ्क्ते तम् भागधेयेन वि मुञ्चति प्रतिष्ठित्यै यया रज्ज्वोत्तमां गाम् आजेत् ताम् भ्रातृव्याय प्र हिणुयात् । निर्ऋतिम् एवास्मै प्र हिणोति ॥
ādityaṃ caruṃ nir vapet saṃgrāmam upaprayāsyan | iyaṃ vā aditiḥ | asyām eva pūrve prati tiṣṭhanti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped āyatanaṃ gatvā saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsaraḥ khalu vai devānām āyatanam etasmād vā āyatanād devā asurān ajayan yad vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapati devānām evāyatane yatate jayati tam̐ saṃgrāmam | etasmin vā etau mṛjāte
yo vidviṣāṇayor annam atti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped vidviṣāṇayor annaṃ jagdhvā saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsarasvaditam evātti nāsmin mṛjāte saṃvatsarāya vā etau samamāte yau samamāte tayor yaḥ pūrvo 'bhidruhyati taṃ varuṇo gṛhṇāti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vapet samamānayoḥ pūrvo'bhidruhya saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ | samvatsaram evāptvā nirvaruṇam
parastād abhi druhyati nainaṃ varuṇo gṛhṇāti | āvyaṃ vā eṣa prati gṛhṇāti yo 'vim pratigṛhṇāti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped avim pratigṛhya saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsarasvaditām eva pratigṛhṇāti nāvyam prati gṛhṇāti | ātmano vā eṣa mātrām āpnoti ya ubhayādat pratigṛhṇāty aśvaṃ vā puruṣaṃ vā vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped ubhayādat
pratigṛhya | saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsarasvaditam eva prati gṛhṇāti nātmano mātrām āpnoti vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nir vapet sanim eṣyan | saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ | yadā khalu vai saṃvatsaraṃ janatāyāṃ caraty atha sa dhanārgho bhavati yad vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapati saṃvatsarasātām eva sanim abhi pra cyavate dānakāmā asmai prajā bhavanti yo vai saṃvatsaram
prayujya na vimuñcaty apratiṣṭhāno vai sa bhavati | etam eva vaiśvānaram punar āgatya nir vapet | yam eva prayuṅkte tam bhāgadheyena vi muñcati pratiṣṭhityai yayā rajjvottamāṃ gām ājet tām bhrātṛvyāya pra hiṇuyāt | nirṛtim evāsmai pra hiṇoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रं चरुं निर् वपेत् पशुकामः । ऐन्द्रा वै पशवः । इन्द्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पशून् प्र यच्छति पशुमान् एव भवति चरुर् भवति स्वाद् एवास्मै योनेः पशून् प्र जनयति । इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेत् पशुकामः । इन्द्रियं वै पशवः । इन्द्रम् एवेन्द्रियावन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति सः
एवास्मा इन्द्रियम् पशून् प्र यच्छति। पशुमान् एव भवति । इन्द्राय घर्मवते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः । ब्रह्मवर्चसं वै घर्मः । इन्द्रम् एव घर्मवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति । इन्द्रायार्कवते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् अन्नकामः । अर्को वै देवानाम् अन्नम् इन्द्रम् एवार्कवन्तꣳ स्वेन भागधेयेन
उप धावति स एवास्मा अन्नम् प्र यच्छति । अन्नाद एव भवति । इन्द्राय घर्मवते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् इन्द्रायेन्द्रियावत इन्द्रायार्कवते भूतिकामः । यद् इन्द्राय घर्मवते निर्वपति शिर एवास्य तेन करोति यद् इन्द्रायेन्द्रियावत आत्मानम् एवास्य तेन करोति यद् इन्द्रायार्कवते भूत एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति भवत्य् एव । इन्द्राय
अ̇ꣳहोमुचे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् यः पाप्मना गृहीतः स्यात् पाप्मा वा अꣳहः । इन्द्रम् एवाꣳहोमुचꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् पाप्मनो ऽꣳहसो मुञ्चति । इन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् यम् मृधो ऽभि प्रवेपेरन् राष्ट्राणि वाभि समीयुः । इन्द्रम् एव वैमृधꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मान् मृधः
अप हन्ति । इन्द्राय त्रात्रे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् बद्धो वा परियत्तो वा । इन्द्रम् एव त्रातारꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं त्रायते । इन्द्रायार्काश्वमेधवते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् यम् महायज्ञो नोपनमेत् । एते वै महायज्ञस्यान्त्ये तनू यद् अर्काश्वमेधौ । इन्द्रम् एवार्काश्वमेधवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा अन्ततो महायज्ञं च्यावयति । उपैनं महायज्ञो नमति ॥
aindraṃ caruṃ nir vapet paśukāmaḥ | aindrā vai paśavaḥ | indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai paśūn pra yacchati paśumān eva bhavati carur bhavati svād evāsmai yoneḥ paśūn pra janayati | indrāyendriyāvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vapet paśukāmaḥ | indriyaṃ vai paśavaḥ | indram evendriyāvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati saḥ
evāsmā indriyam paśūn pra yacchati| paśumān eva bhavati | indrāya gharmavate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped brahmavarcasakāmaḥ | brahmavarcasaṃ vai gharmaḥ | indram eva gharmavantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati | indrāyārkavate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped annakāmaḥ | arko vai devānām annam indram evārkavantam̐ svena bhāgadheyena
upa dhāvati sa evāsmā annam pra yacchati | annāda eva bhavati | indrāya gharmavate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped indrāyendriyāvata indrāyārkavate bhūtikāmaḥ | yad indrāya gharmavate nirvapati śira evāsya tena karoti yad indrāyendriyāvata ātmānam evāsya tena karoti yad indrāyārkavate bhūta evānnādye prati tiṣṭhati bhavaty eva | indrāya
ȧm̐homuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt pāpmā vā am̐haḥ | indram evām̐homucam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam pāpmano 'm̐haso muñcati | indrāya vaimṛdhāya puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped yam mṛdho 'bhi praveperan rāṣṭrāṇi vābhi samīyuḥ | indram eva vaimṛdham̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmān mṛdhaḥ
apa hanti | indrāya trātre puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped baddho vā pariyatto vā | indram eva trātāram̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ trāyate | indrāyārkāśvamedhavate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped yam mahāyajño nopanamet | ete vai mahāyajñasyāntye tanū yad arkāśvamedhau | indram evārkāśvamedhavantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmā antato mahāyajñaṃ cyāvayati | upainaṃ mahāyajño namati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् ग्रामकामः । इन्द्रम् एवान्वृजुꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजातान् अनुकान् करोति ग्राम्य् एव भवति । इन्द्राण्यै चरुं निर् वपेद् यस्य सेनाऽसꣳशितेव स्यात् । इन्द्राणी वै सेनायै देवता । इन्द्राणीं एव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्य सेनाꣳ सꣳ श्यति बल्बजान् अपि
इध्मे सं नह्येत् । गौर् यत्राधिष्कन्ना न्यमेहत् ततो बल्बजा उद् अतिष्ठन् गवाम् एवैनं न्यायम् अपिनीय गा वेदयति । इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेत् संग्रामे संयत्ते । इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा संग्रामं जयति । इन्द्रम् एव मन्युमन्तम् मनस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियम् मन्युम् मनो दधाति जयति तम्
संग्रामम् एताम् एव निर् वपेद् यो हतमनाः स्वयम्पाप इव स्यात् । एतानि हि वा एतस्माद् अपक्रान्तानि । अथैष हतमनाः स्वयम्पाप इन्द्रम् एव मन्युमन्तम् मनस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियम् मन्युम् मनो दधाति न हतमनाः स्वयम्पापो भवति । इन्द्राय दात्रे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युः
इति । इन्द्रम् एव दातारꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दानकामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति । इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् यस्मै प्रत्तम् इव सन् न प्रदीयेत । इन्द्रम् एव प्रदातारꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्र दापयति । इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् अपरुद्धो वा ॥
अपरुध्यमानो वा । इन्द्रम् एव सुत्रामाणꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं त्रायते । अनपरुध्यो भवति । इन्द्रो वै सदृङ् देवताभिर् आसीत् स न व्यावृतम् अगच्छत् स प्रजापतिम् उपाधावत् तस्मा एतम् ऐन्द्रम् एकादशकपालं निर् अवपत् तेनैवास्मिन्न् इन्द्रियम् अदधात् । शक्वरी याज्यानुवाक्ये अकरोत् । वज्रो वै शक्वरी स एनं वज्रो भूत्या ऐन्द्ध ।
सो ऽभवत् सो ऽबिभेद् भूतः प्र मा धक्ष्यतीति स प्रजापतिम् पुनर् उपाधावत् स प्रजापतिः शक्वर्या अधि रेवतीं निर् अमिमीत शान्त्या अप्रदाहाय यो ऽलꣳ श्रियै सन्त् सदृङ्क् समानैः स्यात् तस्मा एतमैन्द्रम् एकादशकपालं निर् वपेत् । इन्द्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति रेवती पुरोऽनुवाक्या भवति शान्त्या अप्रदाहाय 0 शक्वरी याज्या 1 वज्रो वै शक्वरी 2 स एनं वज्रो भूत्या इन्द्धे 3 भवत्य् एव ॥
indrāyānvṛjave puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped grāmakāmaḥ | indram evānvṛjum̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān anukān karoti grāmy eva bhavati | indrāṇyai caruṃ nir vaped yasya senā'sam̐śiteva syāt | indrāṇī vai senāyai devatā | indrāṇīṃ eva svena bhāgadheyenopa dhāvati saivāsya senām̐ sam̐ śyati balbajān api
idhme saṃ nahyet | gaur yatrādhiṣkannā nyamehat tato balbajā ud atiṣṭhan gavām evainaṃ nyāyam apinīya gā vedayati | indrāya manyumate manasvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vapet saṃgrāme saṃyatte | indriyeṇa vai manyunā manasā saṃgrāmaṃ jayati | indram eva manyumantam manasvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyam manyum mano dadhāti jayati tam
saṃgrāmam etām eva nir vaped yo hatamanāḥ svayampāpa iva syāt | etāni hi vā etasmād apakrāntāni | athaiṣa hatamanāḥ svayampāpa indram eva manyumantam manasvantam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyam manyum mano dadhāti na hatamanāḥ svayampāpo bhavati | indrāya dātre puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syuḥ
iti | indram eva dātāram̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai dānakāmāḥ prajāḥ karoti dānakāmā asmai prajā bhavanti | indrāya pradātre puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped yasmai prattam iva san na pradīyeta | indram eva pradātāram̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai pra dāpayati | indrāya sutrāmṇe puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped aparuddho vā ||
aparudhyamāno vā | indram eva sutrāmāṇam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ trāyate | anaparudhyo bhavati | indro vai sadṛṅ devatābhir āsīt sa na vyāvṛtam agacchat sa prajāpatim upādhāvat tasmā etam aindram ekādaśakapālaṃ nir avapat tenaivāsminn indriyam adadhāt | śakvarī yājyānuvākye akarot | vajro vai śakvarī sa enaṃ vajro bhūtyā ainddha |
so 'bhavat so 'bibhed bhūtaḥ pra mā dhakṣyatīti sa prajāpatim punar upādhāvat sa prajāpatiḥ śakvaryā adhi revatīṃ nir amimīta śāntyā apradāhāya yo 'lam̐ śriyai sant sadṛṅk samānaiḥ syāt tasmā etamaindram ekādaśakapālaṃ nir vapet | indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn indriyaṃ dadhāti revatī puro'nuvākyā bhavati śāntyā apradāhāya 0 śakvarī yājyā 1 vajro vai śakvarī 2 sa enaṃ vajro bhūtyā inddhe 3 bhavaty eva ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर् वपेद् अभिचरन्त् सरस्वत्य् आज्यभागा स्याद् बार्हस्पत्यश् चरुः । यद् आग्नावैष्णव एकादशकपालो भवति । अग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताभिश् चैवैनं यज्ञेन चाभि चरति सरस्वत्य् आज्यभागा भवति वाग् वै सरस्वती वाचैवैनम् अभि चरति बार्हस्पत्यश् चरुर् भवति ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवैनम् अभि चरति ॥
प्रति वै परस्ताद् अभिचरन्तम् अभि चरन्ति द्वेद्वे पुरोऽनुवाक्ये कुर्याद् अति प्रयुक्त्यै । एतयैव यजेताभिचर्यमाणो देवताभिर् एव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचम् ब्रह्मणा ब्रह्म स देवताश् चैव यज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति तस्य न कुतश् चनोपाव्याधो भवति नैनम् अभिचरन्त् स्तृणुते । आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर् वपेद् यं यज्ञो न
उपनमेत् । अग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो ऽग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै यज्ञम् प्र यच्छत उपैनं यज्ञो नमति । आग्नावैष्णवं घृते चरुं निर् वपेच् चक्षुष्कामः । अग्नेर् वै चक्षुषा मनुष्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एव
अस्मिञ् चक्षुर् धत्तश् चक्षुष्मान् एव भवति धेन्वै वा एतद् रेतो यद् आज्यम् अनडुहस् तण्डुला मिथुनाद् एवास्मै चक्षुः प्र जनयति घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश् चक्षुस् तेजसैवास्मै तेजश् चक्षुर् अव रुन्द्धे । इन्द्रियं वै वीर्यं वृङ्क्ते भ्रातृव्यो यजमानो ऽयजमानस्याध्वरकल्पाम् प्रति निर् वपेद् भ्रातृव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं
वीर्यं वृङ्क्ते पुरा वाचः प्रवदितोर् निर् वपेद् यावत्य् एव वाक् ताम् अप्रोदिताम् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ताम् अस्य वाचम् प्रवदन्तीम् अन्या वाचो ऽनु प्र वदन्ति ता इन्द्रियं वीर्यं यजमाने दधति । आग्नावैष्णवम् अष्टाकपालं निर् वपेद् प्रातःसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्य् आज्यभागा स्याद् बार्हस्पत्यश् चरुः । यद् अष्टाकपालो भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रम् प्रातःसवनम् प्रातःसवनम् एव तेनाप्नोति ॥
आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर् वपेन् माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्य् आज्यभागा स्याद् बार्हस्पत्यश् चरुः । यद् एकादशकपालो भवत्य् एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् त्रैष्टुभम् माध्यंदिनꣳ सवनम् माध्यंदिनम् एव सवनं तेनाऽऽप्नोति । आग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निर् वपेद् तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्य् आज्यभागा स्याद् बार्हस्पत्यश् चरुः । यद् द्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनम् एव तेनाऽऽप्नोति देवताभिर् एव देवताः
प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचम् ब्रह्मणा ब्रह्म कपालैर् एव छन्दाꣳस्य् आप्नोति पुरोडाशैः सवनानि मैत्रावरुणम् एककपालं निर् वपेद् वशायै काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य वशानुबन्ध्या सो एवैषैतस्यैककपालो भवति न हि कपालैः पशुम् अर्हत्य् आप्तुम् ॥
āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vaped abhicarant sarasvaty ājyabhāgā syād bārhaspatyaś caruḥ | yad āgnāvaiṣṇava ekādaśakapālo bhavati | agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatābhiś caivainaṃ yajñena cābhi carati sarasvaty ājyabhāgā bhavati vāg vai sarasvatī vācaivainam abhi carati bārhaspatyaś carur bhavati brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivainam abhi carati ||
prati vai parastād abhicarantam abhi caranti dvedve puro'nuvākye kuryād ati prayuktyai | etayaiva yajetābhicaryamāṇo devatābhir eva devatāḥ praticarati yajñena yajñaṃ vācā vācam brahmaṇā brahma sa devatāś caiva yajñaṃ ca madhyato vyavasarpati tasya na kutaś canopāvyādho bhavati nainam abhicarant stṛṇute | āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaṃ yajño na
upanamet | agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño 'gniṃ caiva viṣṇuṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai yajñam pra yacchata upainaṃ yajño namati | āgnāvaiṣṇavaṃ ghṛte caruṃ nir vapec cakṣuṣkāmaḥ | agner vai cakṣuṣā manuṣyā vi paśyanti yajñasya devā agniṃ caiva viṣṇuṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv eva
asmiñ cakṣur dhattaś cakṣuṣmān eva bhavati dhenvai vā etad reto yad ājyam anaḍuhas taṇḍulā mithunād evāsmai cakṣuḥ pra janayati ghṛte bhavati tejo vai ghṛtaṃ tejaś cakṣus tejasaivāsmai tejaś cakṣur ava runddhe | indriyaṃ vai vīryaṃ vṛṅkte bhrātṛvyo yajamāno 'yajamānasyādhvarakalpām prati nir vaped bhrātṛvye yajamāne nāsyendriyaṃ
vīryaṃ vṛṅkte purā vācaḥ pravaditor nir vaped yāvaty eva vāk tām aproditām bhrātṛvyasya vṛṅkte tām asya vācam pravadantīm anyā vāco 'nu pra vadanti tā indriyaṃ vīryaṃ yajamāne dadhati | āgnāvaiṣṇavam aṣṭākapālaṃ nir vaped prātaḥsavanasyā''kāle sarasvaty ājyabhāgā syād bārhaspatyaś caruḥ | yad aṣṭākapālo bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tenāpnoti ||
āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vapen mādhyaṃdinasya savanasyā''kāle sarasvaty ājyabhāgā syād bārhaspatyaś caruḥ | yad ekādaśakapālo bhavaty ekādaśākṣarā triṣṭup traiṣṭubham mādhyaṃdinam̐ savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tenā''pnoti | āgnāvaiṣṇavaṃ dvādaśakapālaṃ nir vaped tṛtīyasavanasyā''kāle sarasvaty ājyabhāgā syād bārhaspatyaś caruḥ | yad dvādaśakapālo bhavati dvādaśākṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tṛtīyasavanam eva tenā''pnoti devatābhir eva devatāḥ
praticarati yajñena yajñaṃ vācā vācam brahmaṇā brahma kapālair eva chandām̐sy āpnoti puroḍāśaiḥ savanāni maitrāvaruṇam ekakapālaṃ nir vaped vaśāyai kāle yaivāsau bhrātṛvyasya vaśānubandhyā so evaiṣaitasyaikakapālo bhavati na hi kapālaiḥ paśum arhaty āptum ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्मा एतꣳ सोमारौद्रं चरुं निर् अवपन् तेनैवास्मिन् रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एतꣳ सोमारौद्रं चरुं निर् वपेत् सोमं चैव रुद्रं च स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति तिष्यापूर्णमासे निर् वपेद् रुद्रो
वै तिष्यः सोमः पूर्णमासः साक्षाद् एव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धम् मथितम् आज्यम् अभवत्य् आज्यम् प्रोक्षणम् आज्येन मार्जयन्ते यावद् एव ब्रह्मवर्चसं तत् सर्वं करोत्य् अति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्य् आहुः । ईश्वरो दुश्चर्मा भवितोर् इति मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्याद् यद् वै किं च मनुर् अवदत् तद् भेषजम् ।
भेषजम् एवास्मै करोति यदि बिभीयाद् दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौष्णं चरुं निर् वपेत् सौम्यो वै देवतया पुरुषः पौष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस् त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति सोमारौद्रं चरुं निर् वपेत् प्रजाकामः सोमो वै रेतोधा अग्निः प्रजानाम् प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजाम् प्र जनयति विन्दते
प्रजाम् । सोमारौद्रं चरुं निर् वपेद् अभिचरन्त् सौम्यो वै देवतया पुरुष एष रुद्रो यद् अग्निः स्वाया एवैनं देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति ताजग् आर्तिम् आर्छति सोमारौद्रं चरुं निर् वपेज् ज्योगामयावी सोमं वा एतस्य रसो गच्छत्य् अग्निꣳ शरीरं यस्य ज्योग् आमयति सोमाद् एवास्य रसं निष्क्रीणात्य् अग्नेः शरीरम् उत यदि
इतासुर् भवति जीवत्य् एव सोमारुद्रयोर् वा एतं ग्रसितꣳ होता निष् खिदति स ईश्वर आर्तिम् आर्तोर् अनड्वान् होत्रा देयो वह्निर् वा अनड्वान् वह्निर् होता वह्निनैव वह्निम् आत्मानꣳ स्पृणोति सोमारौद्रं चरुं निर् वपेद् यः कामयेत स्वे ऽस्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयेयम् इति वेदिम् परिगृह्यार्धम् उद्धन्याद् अर्धं नार्धम् बर्हिष स्तृणीयाद् अर्धं नार्धम् इध्मस्याभ्यादध्याद् अर्धं न स्व एवास्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयति ॥
asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etam̐ somāraudraṃ caruṃ nir avapan tenaivāsmin rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etam̐ somāraudraṃ caruṃ nir vapet somaṃ caiva rudraṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmin brahmavarcasaṃ dhatto brahmavarcasy eva bhavati tiṣyāpūrṇamāse nir vaped rudro
vai tiṣyaḥ somaḥ pūrṇamāsaḥ sākṣād eva brahmavarcasam ava runddhe pariśrite yājayati brahmavarcasasya parigṛhītyai śvetāyai śvetavatsāyai dugdham mathitam ājyam abhavaty ājyam prokṣaṇam ājyena mārjayante yāvad eva brahmavarcasaṃ tat sarvaṃ karoty ati brahmavarcasaṃ kriyata ity āhuḥ | īśvaro duścarmā bhavitor iti mānavī ṛcau dhāyye kuryād yad vai kiṃ ca manur avadat tad bheṣajam |
bheṣajam evāsmai karoti yadi bibhīyād duścarmā bhaviṣyāmīti somāpauṣṇaṃ caruṃ nir vapet saumyo vai devatayā puruṣaḥ pauṣṇāḥ paśavaḥ svayaivāsmai devatayā paśubhis tvacaṃ karoti na duścarmā bhavati somāraudraṃ caruṃ nir vapet prajākāmaḥ somo vai retodhā agniḥ prajānām prajanayitā soma evāsmai reto dadhātyagniḥ prajām pra janayati vindate
prajām | somāraudraṃ caruṃ nir vaped abhicarant saumyo vai devatayā puruṣa eṣa rudro yad agniḥ svāyā evainaṃ devatāyai niṣkrīya rudrāyāpi dadhāti tājag ārtim ārchati somāraudraṃ caruṃ nir vapej jyogāmayāvī somaṃ vā etasya raso gacchaty agnim̐ śarīraṃ yasya jyog āmayati somād evāsya rasaṃ niṣkrīṇāty agneḥ śarīram uta yadi
itāsur bhavati jīvaty eva somārudrayor vā etaṃ grasitam̐ hotā niṣ khidati sa īśvara ārtim ārtor anaḍvān hotrā deyo vahnir vā anaḍvān vahnir hotā vahninaiva vahnim ātmānam̐ spṛṇoti somāraudraṃ caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta sve 'smā āyatane bhrātṛvyaṃ janayeyam iti vedim parigṛhyārdham uddhanyād ardhaṃ nārdham barhiṣa stṛṇīyād ardhaṃ nārdham idhmasyābhyādadhyād ardhaṃ na sva evāsmā āyatane bhrātṛvyaṃ janayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रम् एकादशकपालं निर् वपेन् मारुतꣳ सप्तकपालं ग्रामकामः । इन्द्रं चैव मरुतश् च स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति ग्राम्य् एव भवति । आहवनीय ऐन्द्रम् अधि श्रयति गार्हपत्ये मारुतम् पापवस्यसस्य विधृत्यै सप्तकपालो मारुतो भवति सप्तगणा वै मरुतः । गणश एवास्मै सजातान् अव रुन्द्धे । अनूच्यमान आ सादयति विशम् एव
अस्मा अनुवर्त्मानं करोति । एताम् एव निर् वपेद् यः कामयेत क्षत्राय च विशे च समदं दध्याम् इति । ऐन्द्रस्यावद्यन् ब्रूयात् । इन्द्रायानु ब्रूहीत्य् आश्राव्य ब्रूयात् । मरुतो यजेति मारुतस्यावद्यन् ब्रूयात् । मरुद्भ्यो ऽनु ब्रूहीत्य् आश्राव्य ब्रूयात् । इन्द्रं यजेति स्व एवैभ्यो भागधेये समदं दधाति वितृꣳहाणास् तिष्ठन्ति । एताम् एव
निर् वपेद् यः कामयेत कल्पेरन्न् इति यथादेवतम् अवदाय यथादेवतं यजेत् । भागधेयेनैवैनान् यथायथं कल्पयति कल्पन्त एव । ऐन्द्रम् एकादशकपालं निर् वपेद् वैश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामकामः । इन्द्रं चैव विश्वाꣳश् च देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति ग्राम्य् एव भवति । ऐन्द्रस्यावदाय वैश्वदेवस्याव द्येद् अथैन्द्रस्य
उपरिष्टात् । इन्द्रियेणैवास्मा उभयतः सजातान् परि गृह्णाति । उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा सजातानाम् उपहित्यै पृश्नियै दुग्धे प्रैयंगवं चरुं निर् वपेन् मरुद्भ्यो ग्रामकामः पृश्नियै वै पयसो मरुतो जाताः पृश्नियै प्रियंगवः । मारुताः खलु वै देवतया सजाताः । मरुत एव स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति ग्राम्य् एव भवति प्रियवती याज्यानुवाक्ये
भवतः प्रियम् एवैनꣳ समानानां करोति द्विपदा पुरोऽनुवाक्या भवति द्विपद एवाव रुन्द्धे चतुष्पदा याज्या चतुष्पद एव पशून् अव रुन्द्धे देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा मिथो विप्रिया आसन् ते ऽन्योऽन्यस्मै ज्यैष्ठ्यायातिष्ठमानाश् चतुर्धा व्यक्रामन्न् अग्निर् वसुभिः सोमो रुद्रैर् इन्द्रो मरुद्भिर् वरुण आदित्यैः स इन्द्रः प्रजापतिम् उपाधावत् तम्
एतया संज्ञान्याऽयाजयत् । अग्नये वसुमते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् अवपत् सोमाय रुद्रवते चरुम् इन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशम् एकादशकपालं वरुणायादित्यवते चरुम् । ततो वा इन्द्रं देवा ज्यैष्ठ्यायाभि सम् अजानत यः समानैर् मिथो विप्रियः स्यात् तम् एतया संज्ञान्या याजयेत् । अग्नये वसुमते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् सोमाय रुद्रवते चरुम् इन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशम् एकादशकपालं वरुणायादित्यवते चरुम् इन्द्रम् एवैनम् भूतं ज्यैष्ठ्याय समाना अभि सं जानते वसिष्ठः समानानाम् भवति ॥
aindram ekādaśakapālaṃ nir vapen mārutam̐ saptakapālaṃ grāmakāmaḥ | indraṃ caiva marutaś ca svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati | āhavanīya aindram adhi śrayati gārhapatye mārutam pāpavasyasasya vidhṛtyai saptakapālo māruto bhavati saptagaṇā vai marutaḥ | gaṇaśa evāsmai sajātān ava runddhe | anūcyamāna ā sādayati viśam eva
asmā anuvartmānaṃ karoti | etām eva nir vaped yaḥ kāmayeta kṣatrāya ca viśe ca samadaṃ dadhyām iti | aindrasyāvadyan brūyāt | indrāyānu brūhīty āśrāvya brūyāt | maruto yajeti mārutasyāvadyan brūyāt | marudbhyo 'nu brūhīty āśrāvya brūyāt | indraṃ yajeti sva evaibhyo bhāgadheye samadaṃ dadhāti vitṛm̐hāṇās tiṣṭhanti | etām eva
nir vaped yaḥ kāmayeta kalperann iti yathādevatam avadāya yathādevataṃ yajet | bhāgadheyenaivainān yathāyathaṃ kalpayati kalpanta eva | aindram ekādaśakapālaṃ nir vaped vaiśvadevaṃ dvādaśakapālaṃ grāmakāmaḥ | indraṃ caiva viśvām̐ś ca devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati | aindrasyāvadāya vaiśvadevasyāva dyed athaindrasya
upariṣṭāt | indriyeṇaivāsmā ubhayataḥ sajātān pari gṛhṇāti | upādhāyyapūrvayaṃ vāso dakṣiṇā sajātānām upahityai pṛśniyai dugdhe praiyaṃgavaṃ caruṃ nir vapen marudbhyo grāmakāmaḥ pṛśniyai vai payaso maruto jātāḥ pṛśniyai priyaṃgavaḥ | mārutāḥ khalu vai devatayā sajātāḥ | maruta eva svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati priyavatī yājyānuvākye
bhavataḥ priyam evainam̐ samānānāṃ karoti dvipadā puro'nuvākyā bhavati dvipada evāva runddhe catuṣpadā yājyā catuṣpada eva paśūn ava runddhe devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā mitho vipriyā āsan te 'nyo'nyasmai jyaiṣṭhyāyātiṣṭhamānāś caturdhā vyakrāmann agnir vasubhiḥ somo rudrair indro marudbhir varuṇa ādityaiḥ sa indraḥ prajāpatim upādhāvat tam
etayā saṃjñānyā'yājayat | agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir avapat somāya rudravate carum indrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ varuṇāyādityavate carum | tato vā indraṃ devā jyaiṣṭhyāyābhi sam ajānata yaḥ samānair mitho vipriyaḥ syāt tam etayā saṃjñānyā yājayet | agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet somāya rudravate carum indrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ varuṇāyādityavate carum indram evainam bhūtaṃ jyaiṣṭhyāya samānā abhi saṃ jānate vasiṣṭhaḥ samānānām bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्यगर्भः । आपो ह यत् प्रजापते। स वेद पुत्रः पितरꣳ स मातरꣳ स सूनुर् भुवत् स भुवत् पुनर्मघः । स द्याम् और्णोद् अन्तरिक्षꣳ स सुवः स विश्वा भुवो अभवत् स आऽभवत् ॥ उद् उ त्यम् चित्रम् । स प्रत्नवन् नवीयसाऽग्ने द्युम्नेन संयता । बृहत् ततन्थ भानुना ॥ नि काव्या वेधसः शश्वतस्कर्हस्ते दधानः
नर्या पुरूणि । अग्निर् भुवद् रयिपती रयीणाꣳ सत्रा चक्राणो अमृतानि विश्वा ॥ हिरण्यपाणिमूतये सवितारम् उप ह्वये । स चेत्ता देवता पदम् ॥ वामम् अद्य सवितर् वामम् उ श्वो दिवेदिवे वामम् अस्मभ्यꣳ सावीः । वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेर् अया धिया वामभाजः स्याम ॥ बड् इत्था पर्वतानां खिद्रम् बिभर्षि पृथिवि । प्र या भूमि प्रवत्वति मह्ना जिनोषि
महिनि । स्तोमासस् त्वा विचारिणि प्रति ष्टोभन्त्य् अक्तुभिः । प्र या वाजं न हेषन्तम् प्रेरुम् अस्यस्य् अर्जुनि ॥ ऋदूदरेण सख्या सचेय यो मा न रिष्येद्धर्यश्व पीतः । अयं यः सोमो न्यधाय्य् अस्मे तस्मा इन्द्रम् प्रतिरम् एम्य् अच्छ ॥ आपान्तमन्युस् तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ् छरुमाꣳ ऋजीषी । सोमो विश्वान्य् अतसा वनानि नार्वाग् इन्द्रम् प्रतिमानानि देभुः ॥ प्र
सुवानः सोम ऋतयुश् चिकेतेन्द्राय ब्रह्म जमदग्निर् अर्चन् । वृषा यन्तासि शवसस् तुरस्यान्तर् यच्छ गृणते धर्त्रं दृꣳह ॥ सबाधस् ते मदं च शुष्मयं च ब्रह्म नरो ब्रह्मकृतः सपर्यन् । अर्को वा यत् तुरते सोमचक्षास् तत्रेद् इन्द्रो दधते पृत्सु तुर्याम् ॥ वषट् ते विष्णवास आ कृणोमि तन् मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्यम् ।
वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे यूयम् पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ प्र तत् ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शꣳसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसम् अतवीयान् क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके ॥ किम् इत् ते विष्णो परिचक्ष्यम् भूत् प्र यद् ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मद् अप गूह एतद् यद् अन्यरूपः समिथे बभूथ ॥
अग्ने दा दाशुषे रयिं वीरवन्तम् परीणसम् । शिशीहि नः सूनुमतः ॥ दा नो अग्ने शतिनो दाः सहस्रिणो दुरो न वाजꣳ श्रुत्या अपा वृधि । प्राची द्यावापृथिवी ब्रह्मणा कृधि सुवर् ण शुक्रम् उषसो वि दिद्युतुः ॥ अग्निर् दा द्रविणं वीरपेशा अग्निर् ऋषिं यः सहस्रा सनोति । अग्निर् दिवि हव्यम् आ ततानाग्नेर् धामानि विभृता पुरुत्रा ॥ मा
नो मर्धीः । आ तू भर घृतं न पूतं तनूर् अरेपाः शुचि हिरण्यम् । तत् ते रुक्मो न रोचत स्वधावः उभे सुश्चन्द्र सर्पिषो दर्वी श्रीणीष आसनि । उतो न उत् पुपूर्या उक्थेषु शवसस् पत इषꣳ स्तोतृभ्य आ भर ॥ वायो शतꣳ हरीणां युवस्व पोष्याणाम् । उत वा ते सहस्रिणो रथ आ यातु पाजसा ॥ प्र याभिः 8 यासि दाश्वाꣳसम् अच्छा नियुद्भिर् वायव् इष्टये दुरोणे । नि नो रयिꣳ सुभोजसं युवेह नि वीरवद् गव्यम् अश्वियं च राधः ॥ रेवतीर् नः सधमाद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । क्षुमन्तो याभिर् मदेम ॥ रेवाꣳ इद् रेवतः स्तोता स्यात् त्वावतो मघोनः । प्रेद् उ हरिवः श्रुतस्य ॥
2.2 प्रपाठक: 2
काम्येष्टिविधानम्
hiraṇyagarbhaḥ | āpo ha yat prajāpate| sa veda putraḥ pitaram̐ sa mātaram̐ sa sūnur bhuvat sa bhuvat punarmaghaḥ | sa dyām aurṇod antarikṣam̐ sa suvaḥ sa viśvā bhuvo abhavat sa ā'bhavat || ud u tyam citram | sa pratnavan navīyasā'gne dyumnena saṃyatā | bṛhat tatantha bhānunā || ni kāvyā vedhasaḥ śaśvataskarhaste dadhānaḥ
naryā purūṇi | agnir bhuvad rayipatī rayīṇām̐ satrā cakrāṇo amṛtāni viśvā || hiraṇyapāṇimūtaye savitāram upa hvaye | sa cettā devatā padam || vāmam adya savitar vāmam u śvo divedive vāmam asmabhyam̐ sāvīḥ | vāmasya hi kṣayasya deva bhūrer ayā dhiyā vāmabhājaḥ syāma || baḍ itthā parvatānāṃ khidram bibharṣi pṛthivi | pra yā bhūmi pravatvati mahnā jinoṣi
mahini | stomāsas tvā vicāriṇi prati ṣṭobhanty aktubhiḥ | pra yā vājaṃ na heṣantam prerum asyasy arjuni || ṛdūdareṇa sakhyā saceya yo mā na riṣyeddharyaśva pītaḥ | ayaṃ yaḥ somo nyadhāyy asme tasmā indram pratiram emy accha || āpāntamanyus tṛpalaprabharmā dhuniḥ śimīvāñ charumām̐ ṛjīṣī | somo viśvāny atasā vanāni nārvāg indram pratimānāni debhuḥ || pra
suvānaḥ soma ṛtayuś ciketendrāya brahma jamadagnir arcan | vṛṣā yantāsi śavasas turasyāntar yaccha gṛṇate dhartraṃ dṛm̐ha || sabādhas te madaṃ ca śuṣmayaṃ ca brahma naro brahmakṛtaḥ saparyan | arko vā yat turate somacakṣās tatred indro dadhate pṛtsu turyām || vaṣaṭ te viṣṇavāsa ā kṛṇomi tan me juṣasva śipiviṣṭa havyam |
vardhantu tvā suṣṭutayo giro me yūyam pāta svastibhiḥ sadā naḥ || pra tat te adya śipiviṣṭa nāmāryaḥ śam̐sāmi vayunāni vidvān | taṃ tvā gṛṇāmi tavasam atavīyān kṣayantam asya rajasaḥ parāke || kim it te viṣṇo paricakṣyam bhūt pra yad vavakṣe śipiviṣṭo asmi | mā varpo asmad apa gūha etad yad anyarūpaḥ samithe babhūtha ||
agne dā dāśuṣe rayiṃ vīravantam parīṇasam | śiśīhi naḥ sūnumataḥ || dā no agne śatino dāḥ sahasriṇo duro na vājam̐ śrutyā apā vṛdhi | prācī dyāvāpṛthivī brahmaṇā kṛdhi suvar ṇa śukram uṣaso vi didyutuḥ || agnir dā draviṇaṃ vīrapeśā agnir ṛṣiṃ yaḥ sahasrā sanoti | agnir divi havyam ā tatānāgner dhāmāni vibhṛtā purutrā || mā
no mardhīḥ | ā tū bhara ghṛtaṃ na pūtaṃ tanūr arepāḥ śuci hiraṇyam | tat te rukmo na rocata svadhāvaḥ ubhe suścandra sarpiṣo darvī śrīṇīṣa āsani | uto na ut pupūryā uktheṣu śavasas pata iṣam̐ stotṛbhya ā bhara || vāyo śatam̐ harīṇāṃ yuvasva poṣyāṇām | uta vā te sahasriṇo ratha ā yātu pājasā || pra yābhiḥ 8 yāsi dāśvām̐sam acchā niyudbhir vāyav iṣṭaye duroṇe | ni no rayim̐ subhojasaṃ yuveha ni vīravad gavyam aśviyaṃ ca rādhaḥ || revatīr naḥ sadhamāda indre santu tuvivājāḥ | kṣumanto yābhir madema || revām̐ id revataḥ stotā syāt tvāvato maghonaḥ | pred u harivaḥ śrutasya ||
2.2 prapāṭhaka: 2
kāmyeṣṭividhānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्येभ्यो भुवद्वद्भ्यश् चरुं निर् वपेद् भूतिकामः । आदित्या वा एतम् भूत्यै प्रति नुदन्ते यो ऽलम् भूत्यै सन् भूतिं न प्राप्नोति । आदित्यान् एव भुवद्वतः स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवैनम् भूतिं गमयन्ति भवत्य् एव । आदित्येभ्यो धारयद्वद्भ्यश् चरुं निर् वपेद् अपरुद्धो वाऽपरुध्यमानो वा । आदित्या वा अपरोद्धार आदित्या अवगमयितारः । आदित्यान् एव धारयद्वतः
स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवैनं विशि दाध्रति । अनपरुध्यो भवति । अदिते ऽनु मन्यस्वेत्य् अपरुध्यमानो ऽस्य पदम् आ ददीत । इयं वा अदितिः । इयम् एवास्मै राज्यम् अनु मन्यते सत्याशीर् इत्य् आह सत्याम् एवाशिषं कुरुते । इह मन इत्य् आह प्रजा एवास्मै समनसः करोति । उप प्रेत मरुतः
सुदानव एना विश्पतिनाऽभ्य् अमुꣳ राजानम् इत्य् आह मारुती वै विड् ज्येष्ठो विश्पतिः । विशैवैनꣳ राष्ट्रेन सम् अर्धयति यः परस्ताद् ग्राम्यवादी स्यात् तस्य गृहाद् व्रीहीन् आ हरेत् । शुक्लाꣳश् च कृष्णाꣳश् च वि चिनुयात् । ये शुक्लाः स्युस् तम् आदित्यं चरुं निर् वपेत् । आदित्या वै देवतया विड्
विशम् एवाव गच्छति ॥
अवगताऽस्य विड् अनवगतꣳ राष्ट्रम् इत्य् आहुः । ये कृष्णाः स्युस् तम् वारुणं चरुं निर् वपेत् । वारुणं वै राष्ट्रम् उभे एव विशं च राष्ट्रं चाव गच्छति यदि नावगच्छेद् इमम् अहम् आदित्येभ्यो भागं निर् वपाम्य् ऽआमुष्माद् अमुष्यै विशो ऽवगन्तोर् इति निर् वपेत् । आदित्या एवैनम् भागधेयम् प्रेप्सन्तो विशम् अव
गमयन्ति यदि नावगच्छेद् आश्वत्थान् मयूखान्त् सप्त मध्यमेषायाम् उप हन्यात् । इदम् अहम् आदित्यान् बध्नाम्य् आमुष्माद् अमुष्यै विशो ऽवगन्तोर् इति । आदित्या एवैनम् बद्धवीरा विशम् अव गमयन्ति यदि नावगच्छेद् एतम् एवादित्यं चरुं निर् वपेत् । इध्मे ऽपि मयूखान्त् सं नह्येत् । अनपरुध्यम् एवाव गच्छति । आश्वत्था भवन्ति मरुतां वा एतद् ओजो यद् अश्वत्थः । ओजसैव विशम् अव गच्छति सप्त भवन्ति सप्तगणा वै मरुतः । गणश एव विशम् अव गच्छति ॥
ādityebhyo bhuvadvadbhyaś caruṃ nir vaped bhūtikāmaḥ | ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti | ādityān eva bhuvadvataḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainam bhūtiṃ gamayanti bhavaty eva | ādityebhyo dhārayadvadbhyaś caruṃ nir vaped aparuddho vā'parudhyamāno vā | ādityā vā aparoddhāra ādityā avagamayitāraḥ | ādityān eva dhārayadvataḥ
svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evainaṃ viśi dādhrati | anaparudhyo bhavati | adite 'nu manyasvety aparudhyamāno 'sya padam ā dadīta | iyaṃ vā aditiḥ | iyam evāsmai rājyam anu manyate satyāśīr ity āha satyām evāśiṣaṃ kurute | iha mana ity āha prajā evāsmai samanasaḥ karoti | upa preta marutaḥ
sudānava enā viśpatinā'bhy amum̐ rājānam ity āha mārutī vai viḍ jyeṣṭho viśpatiḥ | viśaivainam̐ rāṣṭrena sam ardhayati yaḥ parastād grāmyavādī syāt tasya gṛhād vrīhīn ā haret | śuklām̐ś ca kṛṣṇām̐ś ca vi cinuyāt | ye śuklāḥ syus tam ādityaṃ caruṃ nir vapet | ādityā vai devatayā viḍ
viśam evāva gacchati ||
avagatā'sya viḍ anavagatam̐ rāṣṭram ity āhuḥ | ye kṛṣṇāḥ syus tam vāruṇaṃ caruṃ nir vapet | vāruṇaṃ vai rāṣṭram ubhe eva viśaṃ ca rāṣṭraṃ cāva gacchati yadi nāvagacched imam aham ādityebhyo bhāgaṃ nir vapāmy 'āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti nir vapet | ādityā evainam bhāgadheyam prepsanto viśam ava
gamayanti yadi nāvagacched āśvatthān mayūkhānt sapta madhyameṣāyām upa hanyāt | idam aham ādityān badhnāmy āmuṣmād amuṣyai viśo 'vagantor iti | ādityā evainam baddhavīrā viśam ava gamayanti yadi nāvagacched etam evādityaṃ caruṃ nir vapet | idhme 'pi mayūkhānt saṃ nahyet | anaparudhyam evāva gacchati | āśvatthā bhavanti marutāṃ vā etad ojo yad aśvatthaḥ | ojasaiva viśam ava gacchati sapta bhavanti saptagaṇā vai marutaḥ | gaṇaśa eva viśam ava gacchati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै मृत्योर् अबिभयुस् ते प्रजापतिम् उपाधावन् तेभ्य एताम् प्राजापत्याꣳ शतकृष्णलां निर् अवपत् तयैवैष्व् अमृतम् अदधात् । यो मृत्योर् बिभीयात् तस्मा एताम् प्राजापत्याꣳ शतकृष्णलां निर् वपेत् प्रजापतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्न् आयुर् दधाति सर्वम् आयुर् एति शतकृष्णला भवति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्य् एवेन्द्रिये
प्रति तिष्ठति घृते भवति । आयुर् वै घृतम् अमृतꣳ हिरण्यम् आयुश् चैवास्मा अमृतं च समीची दधाति चत्वारिचत्वारि कृष्णलान्य् अव द्यति चतुरवत्तस्याप्त्यै । एकधा ब्रह्मण उप हरति । एकधैव यजमान आयुर् दधाति । असाव् आदित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् तस्मा एतꣳ सौर्यं चरुं निर् अवपन् तेनैवास्मिन्
रुचम् अदधुः । यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एतꣳ सौर्यं चरुं निर् वपेत् । अमुम् एवाऽऽदित्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति । उभयतो रुक्मौ भवतः । उभयत एवास्मिन् रुचं दधाति प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलं जुहोति दिग्भ्य एवास्मै ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे । आग्नेयम् अष्टाकपालं निर् वपेत् सावित्रं द्वादशकपालम् भूम्यै
चरुं यः कामयेत हिरण्यं विन्देय हिरण्यम् मोप नमेद् इति यद् आग्नेयो भवत्य् आग्नेयं वै हिरण्यं यस्यैव हिरण्यं तेनैवैनद् विन्दते सावित्रो भवति सवितृप्रसूत एवैनद् विन्दते भूम्यै चरुर् भवत्य् अस्याम् एवैनद् विन्दते । उपैनꣳ हिरण्यं नमति वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते यो हिरण्यं विन्दते । एताम्
एव निर् वपेद् धिरण्यं वित्त्वा नेन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यते । एताम् एव निर् वपेद् यस्य हिरण्यं नश्येत् । यद् आग्नेयो भवत्य् आग्नेयं वै हिरण्यं यस्यैव हिरण्यं तेनैवैनद् विन्दति सावित्रो भवति सवितृप्रसूत एवैनद् विन्दति भूम्यै चरुर् भवत्य् अस्यां वा एतन् नश्यति यन् नश्यत्य् अस्याम् एवैनद् विन्दति । इन्द्रः
त्वष्टुः सोमम् अभीषहापिबत् स विष्वङ् व्य् आर्छत् स इन्द्रियेण सोमपीथेन व्य् आर्ध्यत स यद् ऊर्ध्वम् उदवमीत् ते श्यामाका अभवन् । स प्रजापतिम् उपाधावत् तस्मा एतꣳ सोमेन्द्रꣳ श्यामाकं चरुम् निर् अवपत् तेनैवास्मिन्न् इन्द्रियꣳ सोमपीथम् अदधात् । वि वा एष इन्द्रियेण सोमपीथेनर्ध्यते यः सोमं वमिति यः सोमवामी स्यात् तस्मै
एतꣳ सोमेन्द्रꣳ श्यामाकं चरुं निर् वपेत् सोमं चैवेन्द्रं च स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन्न् इन्द्रियꣳ सोमपीथं धत्तः । नेन्द्रियेण सोमपीथेन व्यृध्यते यत् सौम्यो भवति सोमपीथम् एवाव रुन्द्धे यद् ऐन्द्रो भवतीन्द्रियं वै सोमपीथ इन्द्रियम् एव सोमपीथम् अव रुन्द्धे श्यामाको भवति । एष वाव स सोमः ।
साक्षाद् एव सोमपीथम् अव रुन्द्धे । अग्नये दात्रे पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशम् एकादशकपालम् पशुकामः । अग्निर् एवास्मै पशून् प्रजनयति वृद्धान् इन्द्रः प्र यच्छति दधि मधु घृतम् आपो धाना भवन्ति । एतद् वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशून् अव रुन्द्धे पञ्चगृहीतम् भवति पाङ्क्ता हि पशवः । बहुरूपम् भवति बहुरूपा हि पशवः ।
समृद्ध्यै । प्राजापत्यम् भवति प्राजापत्या वै पशवः प्रजापतिर् एवास्मै पशून् प्र जनयति । आत्मा वै पुरुषस्य मधु यन् मध्व् अग्नौ जुहोत्य् आत्मानम् एव तद् यजमानो ऽग्नौ प्र दधाति पङ्क्त्यौ याज्यानुवाक्ये भवतः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्ताः पशवः । आत्मानम् एव मृत्योर् निष्क्रीय पशून् अव रुन्द्धे ॥
devā vai mṛtyor abibhayus te prajāpatim upādhāvan tebhya etām prājāpatyām̐ śatakṛṣṇalāṃ nir avapat tayaivaiṣv amṛtam adadhāt | yo mṛtyor bibhīyāt tasmā etām prājāpatyām̐ śatakṛṣṇalāṃ nir vapet prajāpatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsminn āyur dadhāti sarvam āyur eti śatakṛṣṇalā bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ | āyuṣy evendriye
prati tiṣṭhati ghṛte bhavati | āyur vai ghṛtam amṛtam̐ hiraṇyam āyuś caivāsmā amṛtaṃ ca samīcī dadhāti catvāricatvāri kṛṣṇalāny ava dyati caturavattasyāptyai | ekadhā brahmaṇa upa harati | ekadhaiva yajamāna āyur dadhāti | asāv ādityo na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittim aicchan tasmā etam̐ sauryaṃ caruṃ nir avapan tenaivāsmin
rucam adadhuḥ | yo brahmavarcasakāmaḥ syāt tasmā etam̐ sauryaṃ caruṃ nir vapet | amum evā''dityam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin brahmavarcasaṃ dadhāti brahmavarcasy eva bhavati | ubhayato rukmau bhavataḥ | ubhayata evāsmin rucaṃ dadhāti prayājeprayāje kṛṣṇalaṃ juhoti digbhya evāsmai brahmavarcasam ava runddhe | āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vapet sāvitraṃ dvādaśakapālam bhūmyai
caruṃ yaḥ kāmayeta hiraṇyaṃ vindeya hiraṇyam mopa named iti yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindate sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindate bhūmyai carur bhavaty asyām evainad vindate | upainam̐ hiraṇyaṃ namati vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo hiraṇyaṃ vindate | etām
eva nir vaped dhiraṇyaṃ vittvā nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate | etām eva nir vaped yasya hiraṇyaṃ naśyet | yad āgneyo bhavaty āgneyaṃ vai hiraṇyaṃ yasyaiva hiraṇyaṃ tenaivainad vindati sāvitro bhavati savitṛprasūta evainad vindati bhūmyai carur bhavaty asyāṃ vā etan naśyati yan naśyaty asyām evainad vindati | indraḥ
tvaṣṭuḥ somam abhīṣahāpibat sa viṣvaṅ vy ārchat sa indriyeṇa somapīthena vy ārdhyata sa yad ūrdhvam udavamīt te śyāmākā abhavan | sa prajāpatim upādhāvat tasmā etam̐ somendram̐ śyāmākaṃ carum nir avapat tenaivāsminn indriyam̐ somapītham adadhāt | vi vā eṣa indriyeṇa somapīthenardhyate yaḥ somaṃ vamiti yaḥ somavāmī syāt tasmai
etam̐ somendram̐ śyāmākaṃ caruṃ nir vapet somaṃ caivendraṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsminn indriyam̐ somapīthaṃ dhattaḥ | nendriyeṇa somapīthena vyṛdhyate yat saumyo bhavati somapītham evāva runddhe yad aindro bhavatīndriyaṃ vai somapītha indriyam eva somapītham ava runddhe śyāmāko bhavati | eṣa vāva sa somaḥ |
sākṣād eva somapītham ava runddhe | agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped indrāya pradātre puroḍāśam ekādaśakapālam paśukāmaḥ | agnir evāsmai paśūn prajanayati vṛddhān indraḥ pra yacchati dadhi madhu ghṛtam āpo dhānā bhavanti | etad vai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaiva paśūn ava runddhe pañcagṛhītam bhavati pāṅktā hi paśavaḥ | bahurūpam bhavati bahurūpā hi paśavaḥ |
samṛddhyai | prājāpatyam bhavati prājāpatyā vai paśavaḥ prajāpatir evāsmai paśūn pra janayati | ātmā vai puruṣasya madhu yan madhv agnau juhoty ātmānam eva tad yajamāno 'gnau pra dadhāti paṅktyau yājyānuvākye bhavataḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktāḥ paśavaḥ | ātmānam eva mṛtyor niṣkrīya paśūn ava runddhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै सत्त्रम् आसत ऋद्धिपरिमितं यशस्कामास् तेषाꣳ सोमꣳ राजानं यश आर्छत् स गिरिम् उद् ऐत् तम् अग्निर् अनूद् ऐत् ताव् अग्नीषोमौ सम् अभवताम् । ताव् इन्द्रो यज्ञविभ्रष्टो ऽनु परैत् ताव् अब्रवीत् । याजयतम् मेति तस्मा एताम् इष्टिं निर् अवपताम् आग्नेयम् अष्टाकपालम् ऐन्द्रम् एकादशकपालꣳ सौम्यं चरुम् । तयैवास्मिन् तेजः
इन्द्रियम् ब्रह्मवर्चसम् अधत्त्ताम् । यो यज्ञविभ्रष्टः स्यात् तस्मा एताम् इष्टिं निर् वपेत् । आग्नेयम् अष्टाकपालम् ऐन्द्रम् एकादशकपालꣳ सौम्यं चरुम् । यद् आग्नेयो भवति तेज एवास्मिन् तेन दधाति यद् ऐन्द्रो भवतीन्द्रियम् एवास्मिन् तेन दधाति यत् सौम्यो ब्रह्मवर्चसं तेन । आग्नेयस्य च सौम्यस्य चैन्द्रे समाश्लेषयेत् तेजश् चैवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं च समीची
दधाति । अग्नीषोमीयम् एकादशकपालं निर् वपेद् यं कामो नोपनमेत् । आग्नेयो वै ब्राह्मणः स सोमम् पिबति स्वाम् एव देवताꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवैनं कामेन सम् अर्धयति । उपैनं कामो नमति । अग्नीषोमीयम् अष्टाकपालं निर् वपेद् ब्रह्मवर्चसकामः । अग्नीषोमाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं धत्तः । ब्रह्मवर्चस्य् एव
भवति यद् अष्टाकपालस् तेनाग्नेयश् । यच् छ्यामाकस् तेन सौम्यः समृद्ध्यै सोमाय वाजिने श्यामाकं चरुं निर् वपेद् यः क्लैब्याद् बिभीयात् । रेतो हि वा एतस्माद् वाजिनम् अपक्रामत्य् अथैष क्लैब्याद् बिभाय सोमम् एव वाजिनꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन् रेतो वाजिनं दधाति न क्लीबो भवति ब्राह्मणस्पत्यम् एकादशकपालं निर् वपेद् ग्रामकामः
ब्रह्मणस् पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजातान् प्र यच्छति ग्राम्य् एव भवति गणवती याज्यानुवाक्ये भवतः सजातैर् एवैनं गणवन्तं करोति । एताम् एव निर् वपेद् यः कामयेत ब्रह्मन् विशं वि नाशयेयम् इति मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात् । ब्रह्मन्न् एव विशं वि नाशयति ॥
devā vai sattram āsata ṛddhiparimitaṃ yaśaskāmās teṣām̐ somam̐ rājānaṃ yaśa ārchat sa girim ud ait tam agnir anūd ait tāv agnīṣomau sam abhavatām | tāv indro yajñavibhraṣṭo 'nu parait tāv abravīt | yājayatam meti tasmā etām iṣṭiṃ nir avapatām āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālam̐ saumyaṃ carum | tayaivāsmin tejaḥ
indriyam brahmavarcasam adhatttām | yo yajñavibhraṣṭaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet | āgneyam aṣṭākapālam aindram ekādaśakapālam̐ saumyaṃ carum | yad āgneyo bhavati teja evāsmin tena dadhāti yad aindro bhavatīndriyam evāsmin tena dadhāti yat saumyo brahmavarcasaṃ tena | āgneyasya ca saumyasya caindre samāśleṣayet tejaś caivāsmin brahmavarcasaṃ ca samīcī
dadhāti | agnīṣomīyam ekādaśakapālaṃ nir vaped yaṃ kāmo nopanamet | āgneyo vai brāhmaṇaḥ sa somam pibati svām eva devatām̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati saivainaṃ kāmena sam ardhayati | upainaṃ kāmo namati | agnīṣomīyam aṣṭākapālaṃ nir vaped brahmavarcasakāmaḥ | agnīṣomāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmin brahmavarcasaṃ dhattaḥ | brahmavarcasy eva
bhavati yad aṣṭākapālas tenāgneyaś | yac chyāmākas tena saumyaḥ samṛddhyai somāya vājine śyāmākaṃ caruṃ nir vaped yaḥ klaibyād bibhīyāt | reto hi vā etasmād vājinam apakrāmaty athaiṣa klaibyād bibhāya somam eva vājinam̐ svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmin reto vājinaṃ dadhāti na klībo bhavati brāhmaṇaspatyam ekādaśakapālaṃ nir vaped grāmakāmaḥ
brahmaṇas patim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai sajātān pra yacchati grāmy eva bhavati gaṇavatī yājyānuvākye bhavataḥ sajātair evainaṃ gaṇavantaṃ karoti | etām eva nir vaped yaḥ kāmayeta brahman viśaṃ vi nāśayeyam iti mārutī yājyānuvākye kuryāt | brahmann eva viśaṃ vi nāśayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्यम्णे चरुं निर् वपेत् सुवर्गकामः । असौ वा आदित्यो ऽर्यमा । अर्यमणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति । अर्यम्णे चरुं निर् वपेद् यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युर् इति । असौ वा आदित्यो ऽर्यमा यः खलु वै ददाति सो ऽर्यमा । अर्यमणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एव
अस्मै दानकामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति । अर्यम्णे चरुं निर् वपेद् यः कामयेत स्वस्ति जनताम् इयाम् इति । असौ वा आदित्यो ऽर्यमा । अर्यमणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं तद् गमयति यत्र जिगमिषति । इन्द्रो वै देवानाम् आनुजावर आसीत् स प्रजापतिम् उपाधावत् तस्मा एतम् ऐन्द्रम् आनुषूकम् एकादशकपालं निः
अवपत् तेनैवैनम् अग्रं देवतानाम् पर्यणयत् । बुध्नवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये अकरोद् बुध्नाद् एवैनम् अग्रम् पर्यणयत् । यो राजन्य आनुजावरः स्यात् तस्मा एतम् ऐन्द्रम् आनुषूकम् एकादशकपालं निर् वपेत् । इन्द्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अग्रꣳ समानानाम् परि णयति बुध्नवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये भवतो बुध्नाद् एवैनम् अग्रम्
परि णयति । आनुषूको भवत्य् एषा ह्य् एतस्य देवता य आनुजावरः समृद्ध्यै यो ब्राह्मण आनुजावरः स्यात् तस्मा एतम् बार्हस्पत्यम् आनुषूकं चरुं निर् वपेत् । बृहस्पतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनम् अग्रꣳ समानानाम् परि णयति बुध्नवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये भवतो बुध्नाद् एवैनम् अग्रम् परि णयति । आनुषूको भवत्य् एषा ह्य् एतस्य देवता य आनुजावरः समृद्ध्यै ॥
aryamṇe caruṃ nir vapet suvargakāmaḥ | asau vā ādityo 'ryamā | aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam̐ suvargaṃ lokaṃ gamayati | aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syur iti | asau vā ādityo 'ryamā yaḥ khalu vai dadāti so 'ryamā | aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa eva
asmai dānakāmāḥ prajāḥ karoti dānakāmā asmai prajā bhavanti | aryamṇe caruṃ nir vaped yaḥ kāmayeta svasti janatām iyām iti | asau vā ādityo 'ryamā | aryamaṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ tad gamayati yatra jigamiṣati | indro vai devānām ānujāvara āsīt sa prajāpatim upādhāvat tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ niḥ
avapat tenaivainam agraṃ devatānām paryaṇayat | budhnavatī agravatī yājyānuvākye akarod budhnād evainam agram paryaṇayat | yo rājanya ānujāvaraḥ syāt tasmā etam aindram ānuṣūkam ekādaśakapālaṃ nir vapet | indram eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agram̐ samānānām pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram
pari ṇayati | ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai yo brāhmaṇa ānujāvaraḥ syāt tasmā etam bārhaspatyam ānuṣūkaṃ caruṃ nir vapet | bṛhaspatim eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainam agram̐ samānānām pari ṇayati budhnavatī agravatī yājyānuvākye bhavato budhnād evainam agram pari ṇayati | ānuṣūko bhavaty eṣā hy etasya devatā ya ānujāvaraḥ samṛddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतेस् त्रयस्त्रिꣳशद् दुहितर आसन् ताः सोमाय राज्ञे ऽददात् तासाꣳ रोहिणीम् उपैत् ता ईर्ष्यन्तीः पुनर् अगच्छन् ता अन्व् ऐत् ताः पुनर् अयाचत ता अस्मै न पुनर् अददात् सो ऽब्रवीत् । ऋतम् अमीष्व यथा समावच्छ उपैष्याम्य् अथ ते पुनर् दास्यामीति स ऋतम् आमीत् ता अस्मै पुनर् अददात् तासाꣳ रोहिणीम् एवोपै
त् तं यक्ष्म आर्छत् । राजानं यक्ष्म आरद् इति तद् राजयक्ष्मस्य जन्म यत् पापीयान् अभवत् तत् पापयक्ष्मस्य यज् जायाभ्यो ऽविन्दत् तज् जायेन्यस्य य एवम् एतेषां यक्ष्माणां जन्म वेद नैनम् एते यक्ष्मा विन्दन्ति स एता एव नमस्यन्न् उपाधावत् ता अब्रुवन् वरं वृणामहै समावच्छ एव न उपाय इति तस्मा एतम्
आदित्यं चरुं निर् अवपन् तेनैवैनम् पापात् स्रामाद् अमुञ्चन् यः पापयक्ष्मगृहीतः स्यात् तस्मा एतम् आदित्यं चरुं निर् वपेत् । अमुम् एवैनम् आप्यायमानम् अन्व् आ प्याययति नवोनवो भवति जायमान इति पुरोऽनुवाक्या भवत्य् आयुर् एवास्मिन् तया दधाति यम् आदित्या अꣳशुम् आप्याययन्तीति याज्यैवैनम् एतया प्याययति ॥
prajāpates trayastrim̐śad duhitara āsan tāḥ somāya rājñe 'dadāt tāsām̐ rohiṇīm upait tā īrṣyantīḥ punar agacchan tā anv ait tāḥ punar ayācata tā asmai na punar adadāt so 'bravīt | ṛtam amīṣva yathā samāvaccha upaiṣyāmy atha te punar dāsyāmīti sa ṛtam āmīt tā asmai punar adadāt tāsām̐ rohiṇīm evopai
t taṃ yakṣma ārchat | rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya yaj jāyābhyo 'vindat taj jāyenyasya ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti sa etā eva namasyann upādhāvat tā abruvan varaṃ vṛṇāmahai samāvaccha eva na upāya iti tasmā etam
ādityaṃ caruṃ nir avapan tenaivainam pāpāt srāmād amuñcan yaḥ pāpayakṣmagṛhītaḥ syāt tasmā etam ādityaṃ caruṃ nir vapet | amum evainam āpyāyamānam anv ā pyāyayati navonavo bhavati jāyamāna iti puro'nuvākyā bhavaty āyur evāsmin tayā dadhāti yam ādityā am̐śum āpyāyayantīti yājyaivainam etayā pyāyayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् देवेभ्यो ऽन्नाद्यं व्यादिशत् सो ऽब्रवीत् । यद् इमाँल्लोकान् अभ्य् अतिरिच्यातै । तन् ममासद् इति तद् इमाँल्लोकान् अभ्य् अत्य् अरिच्यतेन्द्रꣳ राजानम् इन्द्रम् अभिराजम् इन्द्रꣳ स्वराजानम् । ततो वै स इमाँल्लोकाꣳस् त्रेधाऽदुहत् तत् त्रिधातोस् त्रिधातुत्वम् । यं कामयेत । अन्नादः स्याद् इति तस्मा एतं त्रिधातुं निर् वपेद् इन्द्राय राज्ञे पुरोडाशम्
एकादशकपालम् इन्द्रायाधिराजायेन्द्राय स्वराज्ञे । अयं वा इन्द्रो राजाऽयम् इन्द्रो ऽधिराजो ऽसाव् इन्द्रः स्वराड् इमान् एव लोकान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मा अन्नम् प्र यच्छन्ति । अन्नाद एव भवति यथा वत्सेन प्रत्तां गां दुह एवं एवेमाँल्लोकान् प्रत्तान् कामम् अन्नाद्यं दुहे । उत्तानेषु कपालेष्व् अधि श्रयति । अयातयामत्वाय त्रयः पुरोडाशा भवन्ति त्रय इमे लोकाः । एषां लोकानाम् आप्त्यै । उत्तरौत्तरो ज्यायान् भवति । एवम् इव हीमे लोकाः समृद्ध्यै सर्वेषाम् अभिगमयन्न् अव द्यति । अच्छम्बट्कारम् । व्यत्यासं अन्व् आह । अनिर्दाहाय ॥
prajāpatir devebhyo 'nnādyaṃ vyādiśat so 'bravīt | yad imā~llokān abhy atiricyātai | tan mamāsad iti tad imā~llokān abhy aty aricyatendram̐ rājānam indram abhirājam indram̐ svarājānam | tato vai sa imā~llokām̐s tredhā'duhat tat tridhātos tridhātutvam | yaṃ kāmayeta | annādaḥ syād iti tasmā etaṃ tridhātuṃ nir vaped indrāya rājñe puroḍāśam
ekādaśakapālam indrāyādhirājāyendrāya svarājñe | ayaṃ vā indro rājā'yam indro 'dhirājo 'sāv indraḥ svarāḍ imān eva lokānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmā annam pra yacchanti | annāda eva bhavati yathā vatsena prattāṃ gāṃ duha evaṃ evemā~llokān prattān kāmam annādyaṃ duhe | uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati | ayātayāmatvāya trayaḥ puroḍāśā bhavanti traya ime lokāḥ | eṣāṃ lokānām āptyai | uttarauttaro jyāyān bhavati | evam iva hīme lokāḥ samṛddhyai sarveṣām abhigamayann ava dyati | acchambaṭkāram | vyatyāsaṃ anv āha | anirdāhāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् तान् देवान् असुरा अजयन् ते देवाः पराजिग्याना असुराणां वैश्यम् उपायन् तेभ्य इन्द्रियं वीर्यम् अपाक्रामत् तद् इन्द्रो ऽचायत् तद् अन्व् अपाक्रामत् तद् अवरुधं नाशक्नोत् तद् अस्माद् अभ्यर्धो ऽचरत् स प्रजापतिम् उपाधावत् तम् एतया सर्वपृष्ठयायाजयत् तयैवास्मिन्न् इन्द्रियं वीर्यम् अदधात् । य इन्द्रियकामः
वीर्यकामः स्यात् तम् एतया सर्वपृष्ठया याजयेत् । एता एव देवताः स्वेन भागधेयेनोप धावति ता एवास्मिन्न् इन्द्रियं वीर्यं दधति यद् इन्द्राय राथंतराय निर्वपति यद् एवाग्नेस् तेजस् तद् एवाव रुन्द्धे यद् इन्द्राय बार्हताय यद् एवेन्द्रस्य तेजस् तद् एवाव रुन्द्धे यद् इन्द्राय वैरूपाय यद् एव सवितुस् तेजस् तत्
एवाव रुन्द्धे यद् इन्द्राय वैराजाय यद् एव धातुस् तेजस् तद् एवाव रुन्द्धे यद् इन्द्राय शाक्वराय यद् एव मरुतां तेजस् तद् एवाव रुन्द्धे यद् इन्द्राय रैवताय यद् एव बृहस्पतेस् तेजस् तद् एवाव रुन्द्धे । उत्तानेषु कपालेष्व् अधि श्रयति । अयातयामत्वाय द्वादशकपालः पुरोडाशः
भवति वैश्वदेवत्वाय समन्तम् पर्यवद्यति समन्तम् एवेन्द्रियं वीर्यं यजमाने दधाति व्यत्यासम् अन्व् आह । अनिर्दाहाय । अश्व ऋषभो वृष्णिर्वस्तः सा दक्षिणा वृषत्वाय।
एतयैव यजेताभिशस्यमानः । एताश् चेद् वा अस्य देवता अन्नम् अदन्त्य् अदन्त्य् उवेवास्य मनुष्याः ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan tān devān asurā ajayan te devāḥ parājigyānā asurāṇāṃ vaiśyam upāyan tebhya indriyaṃ vīryam apākrāmat tad indro 'cāyat tad anv apākrāmat tad avarudhaṃ nāśaknot tad asmād abhyardho 'carat sa prajāpatim upādhāvat tam etayā sarvapṛṣṭhayāyājayat tayaivāsminn indriyaṃ vīryam adadhāt | ya indriyakāmaḥ
vīryakāmaḥ syāt tam etayā sarvapṛṣṭhayā yājayet | etā eva devatāḥ svena bhāgadheyenopa dhāvati tā evāsminn indriyaṃ vīryaṃ dadhati yad indrāya rāthaṃtarāya nirvapati yad evāgnes tejas tad evāva runddhe yad indrāya bārhatāya yad evendrasya tejas tad evāva runddhe yad indrāya vairūpāya yad eva savitus tejas tat
evāva runddhe yad indrāya vairājāya yad eva dhātus tejas tad evāva runddhe yad indrāya śākvarāya yad eva marutāṃ tejas tad evāva runddhe yad indrāya raivatāya yad eva bṛhaspates tejas tad evāva runddhe | uttāneṣu kapāleṣv adhi śrayati | ayātayāmatvāya dvādaśakapālaḥ puroḍāśaḥ
bhavati vaiśvadevatvāya samantam paryavadyati samantam evendriyaṃ vīryaṃ yajamāne dadhāti vyatyāsam anv āha | anirdāhāya | aśva ṛṣabho vṛṣṇirvastaḥ sā dakṣiṇā vṛṣatvāya|
etayaiva yajetābhiśasyamānaḥ | etāś ced vā asya devatā annam adanty adanty uvevāsya manuṣyāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजनो वै कौणेयः क्रतुजितं जानकिं चक्षुर्वन्यम् अयात् तस्मा एताम् इष्टिं निर् अवपत् । अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशम् अष्टाकपालꣳ सौर्यं चरुम् अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशम् अष्टाकपालम् । तयैवास्मिञ् चक्षुर् अदधात् । यश् चक्षुकामः स्यात् तस्मा एताम् इष्टिं निर् वपेत् । अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशम् अष्टाकपालꣳ सौर्यं चरुम् अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशम् अष्टाकपालम् अग्नेर् वै चक्षुषा मनुष्या वि
पश्यन्ति सूर्यस्य देवाः । अग्निं चैव सूर्यं च स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मिञ् चक्षुर् धत्तश् चक्षुष्मान् एव भवति यद् आग्नेयौ भवतश् चक्षुषी एवास्मिन् तत् प्रति दधाति यत् सौर्यो नासिकां तेन । अभितः सौर्यम् आग्नेयौ भवतस् तस्माद् अभितो नासिकां चक्षुषी तस्मान् नासिकया चक्षुषी विधृते समानी याज्यानुवाक्ये भवतः 0 समानꣳ हि चक्षुः समृद्ध्यै । उद् उ त्यं जातवेदसम् । सप्त त्वा हरितो रथे चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकम् इति पिण्डान् प्र यच्छति चक्षुर् एवास्मै प्र यच्छति
यद् एव तस्य तत् ॥
2.3.9अनुवाक 9 काम्या इष्टयः। सांग्रहणीष्टिविधिः।
ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहꣳ सजातेषु भूयासं धीरश् चेत्ता वसुविद् ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहꣳ सजातेषु भूयासम् उग्रश् चेत्ता वसुविद् ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहꣳ सजातेषु भूयासम् अभिभूश् चेत्ता वसुविद् आमनम् अस्य् आमनस्य देवा ये सजाताः कुमाराः समनसस् तान् अहं कामये हृदा ते मां कामयन्ताꣳ हृदा तान् म आमनसः कृधि स्वाहा । ऽऽआमनम् असि
आमनस्य देवा याः स्त्रियः समनसस् ता अहं कामये हृदा ता मां कामयन्ताꣳ हृदा ता म आमनसः कृधि स्वाहा वैश्वदेवीꣳ सांग्रहणीं निर् वपेद् ग्रामकामः । वैश्वदेवा वै सजाताः । विश्वान् एव देवान्त् स्वेन भागधेयेनोप धावति त एवास्मै सजातान् प्र यच्छन्ति ग्राम्य् एव भवति सांग्रहणी भवति मनोग्रहणं वै संग्रहणम् मन एव सजातानाम्
गृह्णाति ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहꣳ सजातेषु भूयासम् इति परिधीन् परि दधाति । आशिषम् एवैताम् आ शास्ते । अथो एतद् एव सर्वꣳ सजातेष्व् अधि भवति यस्यैवं विदुष एते परिधयः परिधीयन्ते । आमनम् अस्य् आमनस्य देवा इति तिस्र आहुतीर् जुहोति । एतावन्तो वै सजाता ये महान्तो ये क्षुल्लका याः स्त्रियः तान् एवाव रुन्द्धे त एनम् अवरुद्धा उप तिष्ठन्ते ॥
rajano vai kauṇeyaḥ kratujitaṃ jānakiṃ cakṣurvanyam ayāt tasmā etām iṣṭiṃ nir avapat | agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam̐ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam | tayaivāsmiñ cakṣur adadhāt | yaś cakṣukāmaḥ syāt tasmā etām iṣṭiṃ nir vapet | agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam̐ sauryaṃ carum agnaye bhrājasvate puroḍāśam aṣṭākapālam agner vai cakṣuṣā manuṣyā vi
paśyanti sūryasya devāḥ | agniṃ caiva sūryaṃ ca svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmiñ cakṣur dhattaś cakṣuṣmān eva bhavati yad āgneyau bhavataś cakṣuṣī evāsmin tat prati dadhāti yat sauryo nāsikāṃ tena | abhitaḥ sauryam āgneyau bhavatas tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte samānī yājyānuvākye bhavataḥ 0 samānam̐ hi cakṣuḥ samṛddhyai | ud u tyaṃ jātavedasam | sapta tvā harito rathe citraṃ devānām ud agād anīkam iti piṇḍān pra yacchati cakṣur evāsmai pra yacchati
yad eva tasya tat ||
2.3.9anuvāka 9 kāmyā iṣṭayaḥ| sāṃgrahaṇīṣṭividhiḥ|
dhruvo 'si dhruvo 'ham̐ sajāteṣu bhūyāsaṃ dhīraś cettā vasuvid dhruvo 'si dhruvo 'ham̐ sajāteṣu bhūyāsam ugraś cettā vasuvid dhruvo 'si dhruvo 'ham̐ sajāteṣu bhūyāsam abhibhūś cettā vasuvid āmanam asy āmanasya devā ye sajātāḥ kumārāḥ samanasas tān ahaṃ kāmaye hṛdā te māṃ kāmayantām̐ hṛdā tān ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā | ''āmanam asi
āmanasya devā yāḥ striyaḥ samanasas tā ahaṃ kāmaye hṛdā tā māṃ kāmayantām̐ hṛdā tā ma āmanasaḥ kṛdhi svāhā vaiśvadevīm̐ sāṃgrahaṇīṃ nir vaped grāmakāmaḥ | vaiśvadevā vai sajātāḥ | viśvān eva devānt svena bhāgadheyenopa dhāvati ta evāsmai sajātān pra yacchanti grāmy eva bhavati sāṃgrahaṇī bhavati manograhaṇaṃ vai saṃgrahaṇam mana eva sajātānām
gṛhṇāti dhruvo 'si dhruvo 'ham̐ sajāteṣu bhūyāsam iti paridhīn pari dadhāti | āśiṣam evaitām ā śāste | atho etad eva sarvam̐ sajāteṣv adhi bhavati yasyaivaṃ viduṣa ete paridhayaḥ paridhīyante | āmanam asy āmanasya devā iti tisra āhutīr juhoti | etāvanto vai sajātā ye mahānto ye kṣullakā yāḥ striyaḥ tān evāva runddhe ta enam avaruddhā upa tiṣṭhante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् नवमैत् तन् नवनीतम् अभवद् यद् असर्पत् तत् सर्पिर् अभवद् यद् अध्रियत तद् घृतम् अभवत् । अश्विनोः प्राणो ऽसि तस्य ते दत्तां ययोः प्राणो ऽसि स्वाहेन्द्रस्य प्राणो ऽसि तस्य ते ददातु यस्य प्राणो ऽसि स्वाहा मित्रावरुणयोः प्राणो ऽसि तस्य ते दत्तां यस्य प्राणो ऽसि स्वाहा विश्वेषां देवानाम् प्राणो ऽसि ॥
तस्य ते ददतु येषाम् प्राणो ऽसि स्वाहा घृतस्य धाराम् अमृतस्य पन्थाम् इन्द्रेण दत्ताम् प्रयताम् मरुद्भिः । तत् त्वा विष्णुः पर्य् अपश्यत् तत् त्वेडा गव्यैरयत् पावमानेन त्वा स्तोमेन गायत्रस्य वर्तन्योपाꣳशोर् वीर्येण देवस् त्वा सवितोत् सृजतु जीवातवे जीवनस्यायै बृहद्रथन्तरयोस् त्वा स्तोमेन त्रिष्टुभो वर्तन्या शुक्रस्य वीर्येण देवस् त्वा सवितोत्
सृजतु जीवातवे जीवनस्याया अग्नेस् त्वा मात्रया जगत्यै वर्तन्याग्रयणस्य वीर्येण देवस् त्वा सवितोत् सृजतु जीवातवे जीवनस्यायै । इमम् अग्न आयुषे वर्चसे कृधि प्रियꣳ रेतो वरुण सोम राजन् । मातेवास्मा अदिते शर्म यच्छ विश्वे देवा जरदष्टिर् यथासत् ॥ अग्निर् आयुष्मान्त् स वनस्पतिभिर् आयुष्मान् तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि सोम आयुष्मान्त् स ओषधीभिर् यज्ञ आयुष्मान्त् स दक्षिणाभिर् ब्रह्माऽऽयुष्मत् तद् ब्राह्मणैर् आयुष्मद् देवा आयुष्मन्तस् ते ऽमृतेन पितर आयुष्मन्तस् ते स्वधयाऽऽयुष्मन्तस् तेन त्वाऽऽयुषायुष्मन्तं करोमि ॥
yan navamait tan navanītam abhavad yad asarpat tat sarpir abhavad yad adhriyata tad ghṛtam abhavat | aśvinoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yayoḥ prāṇo 'si svāhendrasya prāṇo 'si tasya te dadātu yasya prāṇo 'si svāhā mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'si tasya te dattāṃ yasya prāṇo 'si svāhā viśveṣāṃ devānām prāṇo 'si ||
tasya te dadatu yeṣām prāṇo 'si svāhā ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām indreṇa dattām prayatām marudbhiḥ | tat tvā viṣṇuḥ pary apaśyat tat tveḍā gavyairayat pāvamānena tvā stomena gāyatrasya vartanyopām̐śor vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai bṛhadrathantarayos tvā stomena triṣṭubho vartanyā śukrasya vīryeṇa devas tvā savitot
sṛjatu jīvātave jīvanasyāyā agnes tvā mātrayā jagatyai vartanyāgrayaṇasya vīryeṇa devas tvā savitot sṛjatu jīvātave jīvanasyāyai | imam agna āyuṣe varcase kṛdhi priyam̐ reto varuṇa soma rājan | mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭir yathāsat || agnir āyuṣmānt sa vanaspatibhir āyuṣmān tena tvā''yuṣā''yuṣmantaṃ karomi soma āyuṣmānt sa oṣadhībhir yajña āyuṣmānt sa dakṣiṇābhir brahmā''yuṣmat tad brāhmaṇair āyuṣmad devā āyuṣmantas te 'mṛtena pitara āyuṣmantas te svadhayā''yuṣmantas tena tvā''yuṣāyuṣmantaṃ karomi ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमꣳ रसो वरुण एनं वरुणपाशेन गृह्णाति सरस्वतीं वाग् अग्नाविष्णू आत्मा यस्य ज्योग् आमयति । यो ज्योगामयावी स्याद् यो वा कामयेत सर्वम् आयुर् इयाम् इति तस्मा एताम् इष्टिं निर् वपेद् आग्नेयम् अष्टाकपालꣳ सौम्यं चरुं वारुणं दशकपालꣳ सारस्वतं चरुम् आग्नावैष्णवम् एकादशकपालम् अग्नेर् एवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद् रसम् ।
वरुणेनैवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति सारस्वतेन वाचं दधाति । अग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताभिश् चैवैनं यज्ञेन च भिषज्यत्य् उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव । यन् नवमैत् तन् नवनीतम् अभवद् इत्य् आज्यम् अवेक्षते रूपम् एवास्यैतन् महिमानं व्याचष्टे । अश्विनोः प्राणो ऽसीत्य् आहाश्विनौ वै देवानाम्
भिषजौ ताभ्याम् एवास्मै भेषजं करोति । इन्द्रस्य प्राणो ऽसीत्य् आह । इन्द्रियम् एवास्मिन्न् एतेन दधाति मित्रावरुणयोः प्राणो ऽसीत्य् आह प्राणापानाव् एवास्मिन्न् एतेन दधाति विश्वेषां देवानाम् प्राणो ऽसीत्य् आह वीर्यम् एवास्मिन्न् एतेन दधाति घृतस्य धाराम् अमृतस्य पन्थाम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् पावमानेन त्वा स्तोमेनेति
आह प्राणम् एवास्मिन्न् एतेन दधाति बृहद्रथन्तरयोस् त्वा स्तोमेनेत्य् आह । ओज एवास्मिन्न् एतेन दधात्य् अग्नेस् त्वा मात्रयेत्य् आहाऽऽत्मानम् एवास्मिन्न् एतेन दधाति । ऋत्विजः पर्य् आहुर् यावन्त एवर्त्विजस् त एनम् भिषज्यन्ति ब्रह्मणो हस्तम् अन्वारभ्य पर्य् आहुर् एकधैव यजमान आयुर् दधति यद् एव तस्य तत् । हिरण्याद्
घृतं निष् पिबत्य् आयुर् वै घृतम् अमृतꣳ हिरण्यम् अमृताद् एवायुर् निष् पिबति शतमानम् भवति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्य् एवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति । अथो खलु यावतीः समा एष्यन् मन्येत तावन्मानꣳ स्यात् समृद्ध्यै । इमम् अग्न आयुषे वर्चसे कृधीत्य् आहायुर् एवास्मिन् वर्चो दधाति । विश्वे देवा जरदष्टिर् यथासद् इत्य् आह जरदष्टिम् एवैनं करोति । अग्निर् आयुष्मान् इति हस्तं गृह्णाति । एते वै देवा आयुष्मन्तस् त एवास्मिन्न् आयुर् दधति सर्वम् आयुर् एति ॥
agniṃ vā etasya śarīraṃ gacchati somam̐ raso varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti sarasvatīṃ vāg agnāviṣṇū ātmā yasya jyog āmayati | yo jyogāmayāvī syād yo vā kāmayeta sarvam āyur iyām iti tasmā etām iṣṭiṃ nir vaped āgneyam aṣṭākapālam̐ saumyaṃ caruṃ vāruṇaṃ daśakapālam̐ sārasvataṃ carum āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam agner evāsya śarīraṃ niṣkrīṇāti somād rasam |
varuṇenaivainaṃ varuṇapāśān muñcati sārasvatena vācaṃ dadhāti | agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatābhiś caivainaṃ yajñena ca bhiṣajyaty uta yadītāsur bhavati jīvaty eva | yan navamait tan navanītam abhavad ity ājyam avekṣate rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe | aśvinoḥ prāṇo 'sīty āhāśvinau vai devānām
bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti | indrasya prāṇo 'sīty āha | indriyam evāsminn etena dadhāti mitrāvaruṇayoḥ prāṇo 'sīty āha prāṇāpānāv evāsminn etena dadhāti viśveṣāṃ devānām prāṇo 'sīty āha vīryam evāsminn etena dadhāti ghṛtasya dhārām amṛtasya panthām ity āha yathāyajur evaitat pāvamānena tvā stomeneti
āha prāṇam evāsminn etena dadhāti bṛhadrathantarayos tvā stomenety āha | oja evāsminn etena dadhāty agnes tvā mātrayety āhā''tmānam evāsminn etena dadhāti | ṛtvijaḥ pary āhur yāvanta evartvijas ta enam bhiṣajyanti brahmaṇo hastam anvārabhya pary āhur ekadhaiva yajamāna āyur dadhati yad eva tasya tat | hiraṇyād
ghṛtaṃ niṣ pibaty āyur vai ghṛtam amṛtam̐ hiraṇyam amṛtād evāyur niṣ pibati śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati | atho khalu yāvatīḥ samā eṣyan manyeta tāvanmānam̐ syāt samṛddhyai | imam agna āyuṣe varcase kṛdhīty āhāyur evāsmin varco dadhāti | viśve devā jaradaṣṭir yathāsad ity āha jaradaṣṭim evainaṃ karoti | agnir āyuṣmān iti hastaṃ gṛhṇāti | ete vai devā āyuṣmantas ta evāsminn āyur dadhati sarvam āyur eti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् वरुणायाश्वम् अनयत् स स्वां देवताम् आर्छत् स पर्य् अदीर्यत स एतं वारुणं चतुष्कपालम् अपश्यत् तं निर् अवपत् ततो वै स वरुणपाशाद् अमुच्यत वरुणो वा एतं गृह्णाति यो ऽश्वम् प्रतिगृह्णाति यावतो ऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणाञ् चतुष्कपालान् निर् वपेत् । वरुणम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वरुणपाशान् मुञ्चति ।
चतुष्कपाला भवन्ति चतुष्पाद् ध्य् अश्वः समृद्ध्यै । एकम् अतिरिक्तं निर् वपेद् यम् एव प्रतिग्राही भवति यं वा नाध्येति तस्माद् एव वरुणपाशान् मुच्यते यद्य् अपरम् प्रतिग्राही स्यात् सौर्यम् एककपालम् अनु निर् वपेत् । अमुम् एवाऽऽदित्यम् उच्चारं कुरुते । अपो ऽवभृथम् अवैति । अप्सु वै वरुणः साक्षाद् एव वरुणम् अव यजते । अपोनप्त्रीयं चरुम् पुनर् एत्य निर् वपेत् । अप्सुयोनिर् वा अश्वः स्वाम् एवैनं योनिं गमयति स एनꣳ शान्त उप तिष्ठते ॥
2.3.13अनुवाक 13 काम्या इष्टयः। पाप्मना गृहीतस्येष्टिविधिः।
या वाम् इन्द्रावरुणा यतव्या तनूस् तयेमम् अꣳहसो मुञ्चतम् । या वाम् इन्द्रावरुणा सहस्या रक्षस्या तेजस्या तनूस् तयेमम् अꣳहसो मुञ्चतम् । यो वाम् इन्द्रावरुणाव् अग्नौ स्रामस् तं वाम् एतेनाव यजे यो वाम् इन्द्रावरुणा द्विपात्सु पशुषु चतुष्पात्सु गोष्ठे गृहेष्व् अप्स्व् ओषधीषु वनस्पतिषु स्रामस् तं वाम् एतेनाव यजे । इन्द्रो वा एतस्य
इन्द्रियेणप क्रामति वरुण एनं वरुणपाशेन गृह्णाति यः पाप्मना गृहीतो भवति यः पाप्मना गृहीतः स्यात् तस्मा एताम् ऐन्द्रावरुणीम् पयस्यां निर् वपेद् इन्द्र एवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति वरुण एनं वरुणपाशान् मुञ्चति पयस्या भवति पयो हि वा एतस्माद् अपक्रामत्य् अथैष पाप्मना गृहीतो यत् पयस्या भवति पय एवास्मिन् तया दधाति पयस्यायाम्
पुरोडाशम् अव दधात्य् आत्मन्वन्तम् एवैनं करोत्य् अथो आयतनवन्तम् एव चतुर्धा व्यूहति दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति पुनः समूहति दिग्भ्य एवास्मै भेषजं करोति समूह्याव द्यति यथाऽऽविद्धं निष्कृन्तति तादृग् एव तत् । यो वाम् इन्द्रावरुणाव् अग्नौ स्रामस् तं वाम् एतेनाव यज इत्याह दुरिष्ट्या एवैनम् पाति यो वाम् इन्द्रावरुणा द्विपात्सु पशुषु स्रामस् तं वाम् एतेनाव यज इत्य् आहैतावतीर् वा आप ओषधयो वनस्पतयः प्रजाः पशव उपजीवनीयास् ता एवास्मै वरुणपाशान् मुञ्चति ॥
prajāpatir varuṇāyāśvam anayat sa svāṃ devatām ārchat sa pary adīryata sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālam apaśyat taṃ nir avapat tato vai sa varuṇapāśād amucyata varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvam pratigṛhṇāti yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāñ catuṣkapālān nir vapet | varuṇam eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evainaṃ varuṇapāśān muñcati |
catuṣkapālā bhavanti catuṣpād dhy aśvaḥ samṛddhyai | ekam atiriktaṃ nir vaped yam eva pratigrāhī bhavati yaṃ vā nādhyeti tasmād eva varuṇapāśān mucyate yady aparam pratigrāhī syāt sauryam ekakapālam anu nir vapet | amum evā''dityam uccāraṃ kurute | apo 'vabhṛtham avaiti | apsu vai varuṇaḥ sākṣād eva varuṇam ava yajate | aponaptrīyaṃ carum punar etya nir vapet | apsuyonir vā aśvaḥ svām evainaṃ yoniṃ gamayati sa enam̐ śānta upa tiṣṭhate ||
2.3.13anuvāka 13 kāmyā iṣṭayaḥ| pāpmanā gṛhītasyeṣṭividhiḥ|
yā vām indrāvaruṇā yatavyā tanūs tayemam am̐haso muñcatam | yā vām indrāvaruṇā sahasyā rakṣasyā tejasyā tanūs tayemam am̐haso muñcatam | yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaje yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu catuṣpātsu goṣṭhe gṛheṣv apsv oṣadhīṣu vanaspatiṣu srāmas taṃ vām etenāva yaje | indro vā etasya
indriyeṇapa krāmati varuṇa enaṃ varuṇapāśena gṛhṇāti yaḥ pāpmanā gṛhīto bhavati yaḥ pāpmanā gṛhītaḥ syāt tasmā etām aindrāvaruṇīm payasyāṃ nir vaped indra evāsminn indriyaṃ dadhāti varuṇa enaṃ varuṇapāśān muñcati payasyā bhavati payo hi vā etasmād apakrāmaty athaiṣa pāpmanā gṛhīto yat payasyā bhavati paya evāsmin tayā dadhāti payasyāyām
puroḍāśam ava dadhāty ātmanvantam evainaṃ karoty atho āyatanavantam eva caturdhā vyūhati dikṣv eva prati tiṣṭhati punaḥ samūhati digbhya evāsmai bheṣajaṃ karoti samūhyāva dyati yathā''viddhaṃ niṣkṛntati tādṛg eva tat | yo vām indrāvaruṇāv agnau srāmas taṃ vām etenāva yaja ityāha duriṣṭyā evainam pāti yo vām indrāvaruṇā dvipātsu paśuṣu srāmas taṃ vām etenāva yaja ity āhaitāvatīr vā āpa oṣadhayo vanaspatayaḥ prajāḥ paśava upajīvanīyās tā evāsmai varuṇapāśān muñcati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स प्रत्नवत् । नि काव्या । इन्द्रं वो विश्वतस् परि । इन्द्रं नरः । त्वं नः सोम विश्वतो रक्षा राजन्न् अघायतः । न रिष्येत् त्वावतः सखा ॥ या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां या पर्वतेष्व् ओषधीष्व् अप्सु । तेभिर् नो विश्वैः सुमना अहेडन् राजन्त् सोम प्रति हव्या गृभाय ॥ अग्नीषोमा सवेदसा सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा बभूवथुः ॥ युवम्
एतानि दिवि रोचनान्य् अग्निश् च सोम सक्रतू अधत्तम् । युवꣳ सिन्धूꣳर् अभिशस्तेर् अवद्याद् अग्नी षोमाव् अमुञ्चतं गृभीतान् ॥ अग्नीषोमाव् इमꣳ सु मे शृणुतं वृषणा हवम् । प्रति सूक्तानि हर्यतम् भवतं दाशुषे मयः ॥ आऽन्यं दिवो मातरिश्वा जभाराऽमथ्नाद् अन्यम् परि श्येनो अद्रेः । अग्नीषोमा ब्रह्मणा वावृधानोरुं यज्ञाय चक्रथुर् उ लोकम् ॥ अग्नीषोमा हविषः प्रस्थितस्य वीतम्
हर्यतं वृषणा जुषेथाम् । सुशर्माणा स्ववसा हि भूतम् अथा धत्तं यजमानाय शं योः ॥ आ प्यायस्व सं ते ॥ गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे कविं कवीनाम् उपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजम् ब्रह्मणाम् ब्रह्मणस् पत आ नः शृण्वन्न् ऊतिभिः सीद सादनम् ॥ स इज् जनेन स विशा स स जन्मना स पुत्रैर् वाजम् भरते धना नृभिः । देवानां यः पितरम् आविवासति ॥
श्रद्धामना हविषा ब्रह्मणस् पतिम् ॥ स सुष्टुभा स ऋक्वता गणेन वलꣳ रुरोज फलिगꣳ रवेण । बृहस्पतिर् उस्रिया हव्यसूदः कनिक्रदद् वावशतीर् उद् आजत् ॥ मरुतो यद् ध वो दिवः । या वः शर्म ॥ अर्यमाऽऽ याति वृषभस् तुविष्मान् दाता वसूनाम् पुरुहूतो अर्हन् । सहस्राक्षो गोत्रभिद् वज्रबाहुर् अस्मासु देवो द्रविणं दधातु ॥ ये ते ऽर्यमन् बहवो देवयानाः पन्थानः
राजन् दिव आचरन्ति । तेभिर् नो देव महि शर्म यच्छ शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
बुध्नाद् अग्रम् अङ्गिरोभिर् गृणानो वि पर्वतस्य दृꣳहितान्य् ऐरत् । रुजद् रोधाꣳसि कृत्रिमाण्य् एषाꣳ सोमस्य ता मद इन्द्रश् चकार ॥ बुध्नाद् अग्रेण वि मिमाय मानैर् वज्रेण खान्य् अतृणन् नदीनाम् । वृथासृजत् पथिभिर् दीर्घयाथैः सोमस्य ता मद इन्द्रश् चकार ॥
प्र यो जज्ञे विद्वाꣳ अस्य बन्धुं विश्वानि देवो जनिमा विवक्ति । ब्रह्म ब्रह्मण उज् जभार मध्यन् नीचाद् उच्चा स्वधयाऽभि प्र तस्थौ ॥ महान् मही अस्तभायद् वि जातो द्याꣳ सद्म पार्थिवं च रजः । स बुध्नाद् आष्ट जनुषाभ्य् अग्रम् बृहस्पतिर् देवता यस्य सम्राट् ॥ बुध्नाद् यो अग्रम् अभ्यर्त्योजसा बृहस्पतिम् आ विवासन्ति देवाः । भिनद् वलं वि पुरो दर्दरीति कनिक्रदत् सुवर् अपो जिगाय ॥
sa pratnavat | ni kāvyā | indraṃ vo viśvatas pari | indraṃ naraḥ | tvaṃ naḥ soma viśvato rakṣā rājann aghāyataḥ | na riṣyet tvāvataḥ sakhā || yā te dhāmāni divi yā pṛthivyāṃ yā parvateṣv oṣadhīṣv apsu | tebhir no viśvaiḥ sumanā aheḍan rājant soma prati havyā gṛbhāya || agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ | saṃ devatrā babhūvathuḥ || yuvam
etāni divi rocanāny agniś ca soma sakratū adhattam | yuvam̐ sindhūm̐r abhiśaster avadyād agnī ṣomāv amuñcataṃ gṛbhītān || agnīṣomāv imam̐ su me śṛṇutaṃ vṛṣaṇā havam | prati sūktāni haryatam bhavataṃ dāśuṣe mayaḥ || ā'nyaṃ divo mātariśvā jabhārā'mathnād anyam pari śyeno adreḥ | agnīṣomā brahmaṇā vāvṛdhānoruṃ yajñāya cakrathur u lokam || agnīṣomā haviṣaḥ prasthitasya vītam
haryataṃ vṛṣaṇā juṣethām | suśarmāṇā svavasā hi bhūtam athā dhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ || ā pyāyasva saṃ te || gaṇānāṃ tvā gaṇapatim̐ havāmahe kaviṃ kavīnām upamaśravastamam | jyeṣṭharājam brahmaṇām brahmaṇas pata ā naḥ śṛṇvann ūtibhiḥ sīda sādanam || sa ij janena sa viśā sa sa janmanā sa putrair vājam bharate dhanā nṛbhiḥ | devānāṃ yaḥ pitaram āvivāsati ||
śraddhāmanā haviṣā brahmaṇas patim || sa suṣṭubhā sa ṛkvatā gaṇena valam̐ ruroja phaligam̐ raveṇa | bṛhaspatir usriyā havyasūdaḥ kanikradad vāvaśatīr ud ājat || maruto yad dha vo divaḥ | yā vaḥ śarma || aryamā'' yāti vṛṣabhas tuviṣmān dātā vasūnām puruhūto arhan | sahasrākṣo gotrabhid vajrabāhur asmāsu devo draviṇaṃ dadhātu || ye te 'ryaman bahavo devayānāḥ panthānaḥ
rājan diva ācaranti | tebhir no deva mahi śarma yaccha śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade ||
budhnād agram aṅgirobhir gṛṇāno vi parvatasya dṛm̐hitāny airat | rujad rodhām̐si kṛtrimāṇy eṣām̐ somasya tā mada indraś cakāra || budhnād agreṇa vi mimāya mānair vajreṇa khāny atṛṇan nadīnām | vṛthāsṛjat pathibhir dīrghayāthaiḥ somasya tā mada indraś cakāra ||
pra yo jajñe vidvām̐ asya bandhuṃ viśvāni devo janimā vivakti | brahma brahmaṇa uj jabhāra madhyan nīcād uccā svadhayā'bhi pra tasthau || mahān mahī astabhāyad vi jāto dyām̐ sadma pārthivaṃ ca rajaḥ | sa budhnād āṣṭa januṣābhy agram bṛhaspatir devatā yasya samrāṭ || budhnād yo agram abhyartyojasā bṛhaspatim ā vivāsanti devāḥ | bhinad valaṃ vi puro dardarīti kanikradat suvar apo jigāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा अब्रुवन् यो नो वीर्यावत्तमस् तम् अनु समारभामहा इति त इन्द्रम् अब्रुवन् त्वं वै नो वीर्यावत्तमो ऽसि त्वाम् अनु समारभामहा इति सो ऽब्रवीत् तिस्रो म इमास् तनुवो वीर्यावतीस् ताः प्रीणीताथासुरान् अभि भविष्यथेति ता वै ब्रूहीत्य् अब्रुवन् इयम् अꣳहो मुग् इयं विमृधेयम् इन्द्रियावती
इत्य् अब्रवीत् त इन्द्रायाꣳहोमुचे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् अवपन्न् इन्द्राय वैमृधायेन्द्रायेन्द्रियावते यद् इन्द्रायाꣳहोमुचे निरवपन्न् अꣳहस एव तेनामुच्यन्त यद् इन्द्राय वैमृधाय मृध एव तेनापाघ्नत यद् इन्द्रायेन्द्रियावत इन्द्रियम् एव तेनात्मन्न् अदधत त्रयस्त्रिꣳशत्कपालम् पुरोडाशं निर् अवपन् त्रयस्त्रिꣳशद् वै देवतास् ता इन्द्र आत्मन्न् अनु समारम्भयत भूत्यै ।
तां वाव देवा विजितिम् उत्तमाम् असुरैर् व्यजयन्त यो भ्रातृव्यवान्त् स्यात् स स्पर्धमान एतयेष्ट्या यजेतेन्द्रायाꣳहोमुचे पुरोडाशम् एकादशकपालं निर् वपेद् इन्द्राय वैमृधायेन्द्रायेन्द्रियावते । अꣳहसा वा एष गृहीतो यस्माच् छ्रेयान् भ्रातृव्यः । यद् इन्द्रायाꣳहोमुचे निर्वपत्य् अꣳहस एव तेन मुच्यते मृधा वा एषो ऽभिषण्णो यस्मात् समानेष्व् अन्यः श्रेयान् उत
अभ्रातृव्यः । यद् इन्द्राय वैमृधाय मृध एव तेनाप हते यद् इन्द्रायेन्द्रियावत इन्द्रियम् एव तेनात्मन् धत्ते त्रयस्त्रिꣳशत्कपालम् पुरोडाशं निर् वपति त्रयस्त्रिꣳशद् वै देवतास् ता एव यजमान आत्मन्न् अनु समारम्भयते भूत्यै सा वा एषा विजितिर् नामेष्टिः । य एवं विद्वान् एतयेष्ट्या यजत उत्तमाम् एव विजितिम् भ्रातृव्येण वि जयते ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā abruvan yo no vīryāvattamas tam anu samārabhāmahā iti ta indram abruvan tvaṃ vai no vīryāvattamo 'si tvām anu samārabhāmahā iti so 'bravīt tisro ma imās tanuvo vīryāvatīs tāḥ prīṇītāthāsurān abhi bhaviṣyatheti tā vai brūhīty abruvan iyam am̐ho mug iyaṃ vimṛdheyam indriyāvatī
ity abravīt ta indrāyām̐homuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir avapann indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate yad indrāyām̐homuce niravapann am̐hasa eva tenāmucyanta yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpāghnata yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātmann adadhata trayastrim̐śatkapālam puroḍāśaṃ nir avapan trayastrim̐śad vai devatās tā indra ātmann anu samārambhayata bhūtyai |
tāṃ vāva devā vijitim uttamām asurair vyajayanta yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajetendrāyām̐homuce puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nir vaped indrāya vaimṛdhāyendrāyendriyāvate | am̐hasā vā eṣa gṛhīto yasmāc chreyān bhrātṛvyaḥ | yad indrāyām̐homuce nirvapaty am̐hasa eva tena mucyate mṛdhā vā eṣo 'bhiṣaṇṇo yasmāt samāneṣv anyaḥ śreyān uta
abhrātṛvyaḥ | yad indrāya vaimṛdhāya mṛdha eva tenāpa hate yad indrāyendriyāvata indriyam eva tenātman dhatte trayastrim̐śatkapālam puroḍāśaṃ nir vapati trayastrim̐śad vai devatās tā eva yajamāna ātmann anu samārambhayate bhūtyai sā vā eṣā vijitir nāmeṣṭiḥ | ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajata uttamām eva vijitim bhrātṛvyeṇa vi jayate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् तेषां गायत्र्य् ओजो बलम् इन्द्रियं वीर्यम् प्रजाम् पशून्त् संगृह्यादायापक्रम्यातिष्ठत् ते ऽमन्यन्त यतरान् वा इयं उपावर्त्स्यति त इदम् भविष्यन्तीति तां व्यह्वयन्त विश्वकर्मन्न् इति देवा दाभीत्य् असुराः सा नान्यतराꣳश् चनोपावर्तत ते देवा एतद् यजुर् अपश्यन् । ओजो ऽसि सहो ऽसि बलम् असि ।
भ्राजो ऽसि देवानां धाम नामासि विश्वम् असि विश्वायुः सर्वम् असि सर्वायुर् अभिभूः । इति वाव देवा असुराणाम् ओजो बलम् इन्द्रियं वीर्यम् प्रजाम् पशून् अवृञ्जत यद् गायत्र्य् अपक्रम्यातिष्ठत् तस्माद् एतां गायत्रीतीष्टिम् आहुः सम्वत्सरो वै गायत्री संवत्सरो वै तद् अपक्रम्यातिष्ठत् । यद् एतया देवा असुराणाम् ओजो बलम् इन्द्रियं वीर्यम्
प्रजाम् पशून् अवृञ्जत तस्माद् एताꣳ संवर्ग इतीष्टिम् आहुः । यो भ्रातृव्यवान्त् स्यात् स स्पर्धमान एतयेष्ट्या यजेत । अग्नये संवर्गाय पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् तꣳ शृतम् आसन्नम् एतेन यजुषाभि मृशेत् । ओज एव बलम् इन्द्रियं वीर्यम् प्रजाम् पशून् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan teṣāṃ gāyatry ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūnt saṃgṛhyādāyāpakramyātiṣṭhat te 'manyanta yatarān vā iyaṃ upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti tāṃ vyahvayanta viśvakarmann iti devā dābhīty asurāḥ sā nānyatarām̐ś canopāvartata te devā etad yajur apaśyan | ojo 'si saho 'si balam asi |
bhrājo 'si devānāṃ dhāma nāmāsi viśvam asi viśvāyuḥ sarvam asi sarvāyur abhibhūḥ | iti vāva devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn avṛñjata yad gāyatry apakramyātiṣṭhat tasmād etāṃ gāyatrītīṣṭim āhuḥ samvatsaro vai gāyatrī saṃvatsaro vai tad apakramyātiṣṭhat | yad etayā devā asurāṇām ojo balam indriyaṃ vīryam
prajām paśūn avṛñjata tasmād etām̐ saṃvarga itīṣṭim āhuḥ | yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta | agnaye saṃvargāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet tam̐ śṛtam āsannam etena yajuṣābhi mṛśet | oja eva balam indriyaṃ vīryam prajām paśūn bhrātṛvyasya vṛṅkte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अस्मात् सृष्टाः पराचीर् आयन् ता यत्रावसन् ततो गर्मुद् उद् अतिष्ठत् ता बृहस्पतिश् चान्ववैताम् । सो ऽब्रवीद् बृहस्पतिः । अनया त्वा प्र तिष्ठान्य् अथ त्वा प्रजा उपावर्त्स्यन्तीति तम् प्रातिष्ठत् ततो वै प्रजापतिम् प्रजा उपावर्तन्त यः प्रजाकामः स्यात् तस्मा एतम् प्राजापत्यं गार्मुतं चरुं निर् वपेत् प्रजापतिम्
एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्रजाम् प्र जनयति प्रजापतिः पशून् असृजत ते ऽस्मात् सृष्टाः पराञ्च आयन् ते यत्रावसन् ततो गर्मुद् उद् अतिष्ठत् तान् पूषा चान्ववैताम् । सो ऽब्रवीत् पूषा । अनया मा प्र तिष्ठाथ त्वा पशव उपावर्त्स्यन्तीति माम् प्र तिष्ठेति सोमो ऽब्रवीन् मम वै
अकृष्टपच्यम् इति । उभौ वाम् प्र तिष्ठानीत्य् अब्रवीत् तौ प्रातिष्ठत् ततो वै प्रजापतिम् पशव उपावर्तन्त यः पशुकामः स्यात् तस्मा एतꣳ सोमापौष्णं गार्मुतं चरुं निर् वपेत् सोमापूषणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै पशून् प्र जनयतः सोमो वै रेतोधाः पूषा पशूनाम् प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधाति पूषा पशून् प्र जनयति ॥
prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmāt sṛṣṭāḥ parācīr āyan tā yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat tā bṛhaspatiś cānvavaitām | so 'bravīd bṛhaspatiḥ | anayā tvā pra tiṣṭhāny atha tvā prajā upāvartsyantīti tam prātiṣṭhat tato vai prajāpatim prajā upāvartanta yaḥ prajākāmaḥ syāt tasmā etam prājāpatyaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet prajāpatim
eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai prajām pra janayati prajāpatiḥ paśūn asṛjata te 'smāt sṛṣṭāḥ parāñca āyan te yatrāvasan tato garmud ud atiṣṭhat tān pūṣā cānvavaitām | so 'bravīt pūṣā | anayā mā pra tiṣṭhātha tvā paśava upāvartsyantīti mām pra tiṣṭheti somo 'bravīn mama vai
akṛṣṭapacyam iti | ubhau vām pra tiṣṭhānīty abravīt tau prātiṣṭhat tato vai prajāpatim paśava upāvartanta yaḥ paśukāmaḥ syāt tasmā etam̐ somāpauṣṇaṃ gārmutaṃ caruṃ nir vapet somāpūṣaṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai paśūn pra janayataḥ somo vai retodhāḥ pūṣā paśūnām prajanayitā soma evāsmai reto dadhāti pūṣā paśūn pra janayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने गोभिर् न आ गहीन्दो पुष्ट्या जुषस्व नः । इन्द्रो धर्ता गृहेषु नः ॥ सविता यः सहस्रियः स नो गृहेषु रारणत् । आ पूषा एत्व् आ वसु ॥ धाता ददातु नो रयिम् ईशानो जगतस् पतिः । स नः पूर्णेन वावनत् ॥ त्वष्टा यो वृषभो वृषा स नो गृहेषु रारणत् । सहस्रेणायुतेन च ॥ येन देवा अमृतम्
दीर्घꣳ श्रवो दिव्य् ऐरयन्त । रायस् पोष त्वम् अस्मभ्यं गवां कुल्मिं जीवस आ युवस्व ॥ अग्निर् गृहपतिः सोमो विश्ववनिः सविता सुमेधाः स्वाहा । अग्ने गृहपते यस् ते घृत्यो भागस् तेन सह ओज आक्रममाणाय धेहि श्रेष्ठ्यात् पथो मा योषं मूर्धा भूयासꣳ स्वाहा ॥
agne gobhir na ā gahīndo puṣṭyā juṣasva naḥ | indro dhartā gṛheṣu naḥ || savitā yaḥ sahasriyaḥ sa no gṛheṣu rāraṇat | ā pūṣā etv ā vasu || dhātā dadātu no rayim īśāno jagatas patiḥ | sa naḥ pūrṇena vāvanat || tvaṣṭā yo vṛṣabho vṛṣā sa no gṛheṣu rāraṇat | sahasreṇāyutena ca || yena devā amṛtam
dīrgham̐ śravo divy airayanta | rāyas poṣa tvam asmabhyaṃ gavāṃ kulmiṃ jīvasa ā yuvasva || agnir gṛhapatiḥ somo viśvavaniḥ savitā sumedhāḥ svāhā | agne gṛhapate yas te ghṛtyo bhāgas tena saha oja ākramamāṇāya dhehi śreṣṭhyāt patho mā yoṣaṃ mūrdhā bhūyāsam̐ svāhā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रया यजेत पशुकामः । इयं वै चित्रा यद् वा अस्यां विश्वम् भूतम् अधि प्रजायते तेनेयं चित्रा य एवं विद्वाꣳश् चित्रया पशुकामो यजते प्र प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते प्रैवाऽऽग्नेयेन वापयति रेतः सौम्येन दधाति रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि वि करोति सारस्वतौ भवत एतद् वै दैव्यम् मिथुनं दैव्यम् एवास्मै
मिथुनम् मध्यतो दधाति पुष्ट्यै प्रजननाय सिनीवाल्यै चरुर् भवति वाग् वै सिनीवाली पुष्टिः खलु वै वाक् पुष्टिम् एव वाचम् उपैति । ऐन्द्र उत्तमो भवति तेनैव तन् मिथुनम् । सप्तैतानि हवीꣳषि भवन्ति सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त छन्दाꣳसि । उभयस्यावरुद्ध्यै । अथैता आहुतीर् जुहोति । एते वै देवाः पुष्टिपतयस् त एवास्मिन् पुष्टिं दधति पुष्यति प्रजया पशुभिः । त एवास्मिन् पुष्टिं दधति पुष्यति प्रजया पशुभिः । अथो यद् एता आहुतीर् जुहोति प्रतिष्ठित्यै ॥
citrayā yajeta paśukāmaḥ | iyaṃ vai citrā yad vā asyāṃ viśvam bhūtam adhi prajāyate teneyaṃ citrā ya evaṃ vidvām̐ś citrayā paśukāmo yajate pra prajayā paśubhir mithunair jāyate praivā''gneyena vāpayati retaḥ saumyena dadhāti reta eva hitaṃ tvaṣṭā rūpāṇi vi karoti sārasvatau bhavata etad vai daivyam mithunaṃ daivyam evāsmai
mithunam madhyato dadhāti puṣṭyai prajananāya sinīvālyai carur bhavati vāg vai sinīvālī puṣṭiḥ khalu vai vāk puṣṭim eva vācam upaiti | aindra uttamo bhavati tenaiva tan mithunam | saptaitāni havīm̐ṣi bhavanti sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandām̐si | ubhayasyāvaruddhyai | athaitā āhutīr juhoti | ete vai devāḥ puṣṭipatayas ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati puṣyati prajayā paśubhiḥ | ta evāsmin puṣṭiṃ dadhati puṣyati prajayā paśubhiḥ | atho yad etā āhutīr juhoti pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतम् असि मरुताम् ओजो ऽपां धाराम् भिन्द्धि रमयत मरुतः श्येनम् आयिनम् मनोजवसं वृषणꣳ सुवृक्तिम् । येन शर्ध उग्रम् अवसृष्टम् एति तद् अश्विना परि धत्तꣳ स्वस्ति । पुरोवातो वर्षञ् जिन्वरावृत् स्वाहा वातावद् वर्षन्न् उग्ररावृत् स्वाहा स्तनयन् वर्षन् भीमरावृत् स्वाहानशन्य् अवस्फूर्जन् दिद्युद् वर्षन् त्वेषरावृत् स्वाहातिरात्रं वर्षन् पूर्तिरावृत्
स्वाहा बहु हायम् अवृषाद् इति श्रुतरावृत् स्वाहाऽऽतपति वर्षन् विराड् आवृत् स्वाहावस्फूर्जन् दिद्युद् वर्षन् भूतरावृत् स्वाहा मान्दा वाशाः शुन्ध्यूर् अजिराः । ज्योतिष्मतीस् तमस्वरीर् उन्दतीः सुफेनाः । मित्रभृतः क्षत्रभृतः सुराष्ट्रा इह मावत वृष्णो अश्वस्य संदानम् असि वृष्ट्यै त्वोप नह्यामि ॥
mārutam asi marutām ojo 'pāṃ dhārām bhinddhi ramayata marutaḥ śyenam āyinam manojavasaṃ vṛṣaṇam̐ suvṛktim | yena śardha ugram avasṛṣṭam eti tad aśvinā pari dhattam̐ svasti | purovāto varṣañ jinvarāvṛt svāhā vātāvad varṣann ugrarāvṛt svāhā stanayan varṣan bhīmarāvṛt svāhānaśany avasphūrjan didyud varṣan tveṣarāvṛt svāhātirātraṃ varṣan pūrtirāvṛt
svāhā bahu hāyam avṛṣād iti śrutarāvṛt svāhā''tapati varṣan virāḍ āvṛt svāhāvasphūrjan didyud varṣan bhūtarāvṛt svāhā māndā vāśāḥ śundhyūr ajirāḥ | jyotiṣmatīs tamasvarīr undatīḥ suphenāḥ | mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtaḥ surāṣṭrā iha māvata vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmi ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वसव्या अग्ने सोम सूर्य । देवाः शर्मण्या मित्रावरुणाऽर्यमन् । देवाः सपीतयो ऽपां नपाद् आशुहेमन् । उद्नो दत्तोदधिम् भिन्त्त दिवः पर्जन्याद् अन्तरिक्षात् पृथिव्यास् ततो नो वृष्ट्याऽवत॥ दिवा चित् तमः कृण्वन्ति पर्जन्येनोदवाहेन । पृथिवीं यद् व्युन्दन्ति ॥ आ यं नरः सुदानवो ददाशुषे दिवः कोशम् अचुच्यवुः । वि पर्जन्याः सृजन्ति रोदसी अनु धन्वना यन्ति
वृष्टयः ॥ उद् ईरयथा मरुतः समुद्रतो यूयं वृष्टिं वर्षयथा पुरीषिणः । न वो दस्रा उप दस्यन्ति धेनवः शुभं याताम् अनु रथा अवृत्सत ॥ सृजा वृष्टिं दिव आऽद्भिः समुद्रम् पृण । अब्जा असि प्रथमजा बलम् असि समुद्रियम् ॥ उन् नम्भय पृथिवीम् भिन्द्धीदं दिव्यं नभः । उद्नो दिव्यस्य नो देहीशानो वि सृजा दृतिम् ॥ ये देवा दिविभागा ये ऽन्तरिक्षभागा ये पृथिविभागाः । त इमं यज्ञम् अवन्तु त इदं क्षेत्रम् आ विशन्तु त इदं क्षेत्रम् अनु वि विशन्तु ॥
devā vasavyā agne soma sūrya | devāḥ śarmaṇyā mitrāvaruṇā'ryaman | devāḥ sapītayo 'pāṃ napād āśuheman | udno dattodadhim bhintta divaḥ parjanyād antarikṣāt pṛthivyās tato no vṛṣṭyā'vata|| divā cit tamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena | pṛthivīṃ yad vyundanti || ā yaṃ naraḥ sudānavo dadāśuṣe divaḥ kośam acucyavuḥ | vi parjanyāḥ sṛjanti rodasī anu dhanvanā yanti
vṛṣṭayaḥ || ud īrayathā marutaḥ samudrato yūyaṃ vṛṣṭiṃ varṣayathā purīṣiṇaḥ | na vo dasrā upa dasyanti dhenavaḥ śubhaṃ yātām anu rathā avṛtsata || sṛjā vṛṣṭiṃ diva ā'dbhiḥ samudram pṛṇa | abjā asi prathamajā balam asi samudriyam || un nambhaya pṛthivīm bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ | udno divyasya no dehīśāno vi sṛjā dṛtim || ye devā divibhāgā ye 'ntarikṣabhāgā ye pṛthivibhāgāḥ | ta imaṃ yajñam avantu ta idaṃ kṣetram ā viśantu ta idaṃ kṣetram anu vi viśantu ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतम् असि मरुताम् ओज इति कृष्णं वासः कृष्णतूषम् परि धत्ते । एतद् वै वृष्ट्यै रूपम् । सरूप एव भूत्वा पर्जन्यं वर्षयति रमयत मरुतः श्येनमायिनम् इति पश्चाद्वातम् प्रति मीवति पुरोवातम् एव जनयति वर्षस्यावरुद्ध्यै वातनामानि जुहोति वायुर् वै वृष्ट्या ईशे वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पर्जन्यं वर्षयति । अष्टौ
जुहोति चतस्रो वै दिशश् चतस्रो ऽवान्तरदिशाः । दिग्भ्य एव वृष्टिꣳ सम् प्र च्यावयति कृष्णाजिने सं यौति हविर् एवाकर् अन्तर्वेदि सं यौति । अवरुद्ध्यै यतीनाम् अद्यमानानाꣳ शीर्षाणि परापतन् ते खर्जूरा अभवन् तेषाꣳ रस ऊर्ध्वो ऽपतत् तानि करीराण्य् अभवन् । सौम्यानि वै करीराणि सौम्या खलु वा आहुतिर् दिवो वृष्टिं च्यावयति यत् करीराणि भवन्ति ।
सौम्ययैवाहुत्या दिवो वृष्टिम् अव रुन्द्धे मधुषा सं यौति । अपां वा एष ओषधीनाꣳ रसो यन् मधु । अद्भ्य एवौषधीभ्यो वर्षति । अथो अद्भ्य एवौषधीभ्यो वृष्टिं नि नयति मान्दा वाशा इति सं यौति नामधेयैर् एवैना अच्छैति । अथो यथा ब्रूयात् । असाव् एहीत्य् एवम् एवैना नामधेयैर् आ
च्यावयति वृष्णो अश्वस्य संदानम् असि वृष्ट्यै त्वोप नह्यामीत्य् आह वृषा वा अश्वः । वृषा पर्जन्यः कृष्ण इव खलु वै भूत्वा वर्षति रूपेणैवैनꣳ सम् अर्धयति वर्षस्यावरुद्ध्यै ॥
2.4.10अनुवाक 10 काम्या इष्टयः। कारीर्यां उत्तरभागस्थ मन्त्राणां व्याख्यानम्
देवा वसव्याः । देवा शर्मण्याः । देवाः सपीतय इत्य् आ बध्नाति देवताभिर् एवान्वहं वृष्टिम् इच्छति यदि वर्षेत् तावत्य् एव होतव्यम् । यदि न वर्षेच् छ्वो भूते हविर् निर् वपेत् । अहोरात्रे वै मित्रावरुणौ । अहोरात्राभ्यां खलु वै पर्जन्यो वर्षति नक्तं वा हि दिवा वा वर्षति मित्रावरुणाव् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताव् एवास्मै
अहोरात्राभ्याम् पर्जन्यं वर्षयतः । अग्नये धामच्छदे पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेन् मारुतꣳ सप्तकपालꣳ सौर्यम् एककपालम् अग्निर् वा इतो वृष्टिम् उद् ईरयति मरुतः सृष्टां नयन्ति यदा खलु वा असाव् आदित्यो न्यङ् रश्मिभिः पर्यावर्तते ऽथ वर्षति धामच्छद् इव खलु वै भूत्वा वर्षति । एता वै देवता वृष्ट्या ईशते ता एव स्वेन भागधेयेनोप धावति ताः
एवास्मै पर्जन्यं वर्षयन्ति । उतावर्षिष्यन् वर्षत्य् एव सृजा वृष्टिं दिव आद्भिः समुद्रम् पृणेत्य् आह । इमाश् चैवामूश् चापः सम् अर्धयति । अथो आभिर् एवामूर् अच्छैति । अब्जा असि प्रथमजा बलम् असि समुद्रियम् इत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । उन् नम्भय पृथिवीम् इति वर्षाह्वां जुहोति । एषा वा ओषधीनां वृष्टिवनिस् तयैव वृष्टिम् आ च्यावयति ये देवा दिविभागा इति कृष्णाजिनम् अव धूनोति । इम एवास्मै लोकाः प्रीता अभीष्टा भवन्ति ॥
mārutam asi marutām oja iti kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇatūṣam pari dhatte | etad vai vṛṣṭyai rūpam | sarūpa eva bhūtvā parjanyaṃ varṣayati ramayata marutaḥ śyenamāyinam iti paścādvātam prati mīvati purovātam eva janayati varṣasyāvaruddhyai vātanāmāni juhoti vāyur vai vṛṣṭyā īśe vāyum eva svena bhāgadheyenopa dhāvati sa evāsmai parjanyaṃ varṣayati | aṣṭau
juhoti catasro vai diśaś catasro 'vāntaradiśāḥ | digbhya eva vṛṣṭim̐ sam pra cyāvayati kṛṣṇājine saṃ yauti havir evākar antarvedi saṃ yauti | avaruddhyai yatīnām adyamānānām̐ śīrṣāṇi parāpatan te kharjūrā abhavan teṣām̐ rasa ūrdhvo 'patat tāni karīrāṇy abhavan | saumyāni vai karīrāṇi saumyā khalu vā āhutir divo vṛṣṭiṃ cyāvayati yat karīrāṇi bhavanti |
saumyayaivāhutyā divo vṛṣṭim ava runddhe madhuṣā saṃ yauti | apāṃ vā eṣa oṣadhīnām̐ raso yan madhu | adbhya evauṣadhībhyo varṣati | atho adbhya evauṣadhībhyo vṛṣṭiṃ ni nayati māndā vāśā iti saṃ yauti nāmadheyair evainā acchaiti | atho yathā brūyāt | asāv ehīty evam evainā nāmadheyair ā
cyāvayati vṛṣṇo aśvasya saṃdānam asi vṛṣṭyai tvopa nahyāmīty āha vṛṣā vā aśvaḥ | vṛṣā parjanyaḥ kṛṣṇa iva khalu vai bhūtvā varṣati rūpeṇaivainam̐ sam ardhayati varṣasyāvaruddhyai ||
2.4.10anuvāka 10 kāmyā iṣṭayaḥ| kārīryāṃ uttarabhāgastha mantrāṇāṃ vyākhyānam
devā vasavyāḥ | devā śarmaṇyāḥ | devāḥ sapītaya ity ā badhnāti devatābhir evānvahaṃ vṛṣṭim icchati yadi varṣet tāvaty eva hotavyam | yadi na varṣec chvo bhūte havir nir vapet | ahorātre vai mitrāvaruṇau | ahorātrābhyāṃ khalu vai parjanyo varṣati naktaṃ vā hi divā vā varṣati mitrāvaruṇāv eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāv evāsmai
ahorātrābhyām parjanyaṃ varṣayataḥ | agnaye dhāmacchade puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapen mārutam̐ saptakapālam̐ sauryam ekakapālam agnir vā ito vṛṣṭim ud īrayati marutaḥ sṛṣṭāṃ nayanti yadā khalu vā asāv ādityo nyaṅ raśmibhiḥ paryāvartate 'tha varṣati dhāmacchad iva khalu vai bhūtvā varṣati | etā vai devatā vṛṣṭyā īśate tā eva svena bhāgadheyenopa dhāvati tāḥ
evāsmai parjanyaṃ varṣayanti | utāvarṣiṣyan varṣaty eva sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhiḥ samudram pṛṇety āha | imāś caivāmūś cāpaḥ sam ardhayati | atho ābhir evāmūr acchaiti | abjā asi prathamajā balam asi samudriyam ity āha yathāyajur evaitat | un nambhaya pṛthivīm iti varṣāhvāṃ juhoti | eṣā vā oṣadhīnāṃ vṛṣṭivanis tayaiva vṛṣṭim ā cyāvayati ye devā divibhāgā iti kṛṣṇājinam ava dhūnoti | ima evāsmai lokāḥ prītā abhīṣṭā bhavanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाणि छन्दाꣳस्य् एतस्याम् इष्ट्याम् अनूच्यानीत्य् आहुस् त्रिष्टुभो वा एतद् वीर्यं यत् ककुद् उष्णिहा जगत्यै यद् उष्णिहककुभाव् अन्वाह तेनैव सर्वाणि छन्दाꣳस्य् अव रुन्द्धे गायत्री वा एषा यद् उष्णिहा यानि चत्वार्य् अध्य् अक्षराणि चतुष्पाद एव ते पशवः । यथा पुरोडाशे पुरोडाशो ऽध्य् एवम् एव तद् यद् ऋच्य् अध्य् अक्षराणि यज् जगत्या
परिदध्याद् अन्तं यज्ञं गमयेत् त्रिष्टुभा परि दधाति । इन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुग् इन्द्रिय एव वीर्ये यज्ञम् प्रति ष्ठापयति नान्तं गमयति । अग्ने त्री ते वाजिना त्री षधस्थेति त्रिवत्या परि दधाति सरूपत्वाय सर्वो वा एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । कामायकामाय प्र युज्यते सर्वेभ्यो हि कामेभ्यो यज्ञः प्रयुज्यते त्रैधातवीयेन यजेताभिचरन् । सर्वो वै
एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । सर्वेणैवैनं यज्ञेनाभि चरति स्तृणुत एवैनम् एतयैव यजेताभिचर्यमाणः सर्वो वा एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । सर्वेणैव यज्ञेन यजते नैनम् अभिचरन्त् स्तृणुते । एतयैव यजेत सहस्रेण यक्ष्यमाणः प्रजातम् एवैनद् ददाति । एतयैव यजेत सहस्रेणेजानः । अन्तं वा एष पशूनां गच्छति
यः सहस्रेण यजते प्रजापतिः खलु वै पशून् असृजत ताꣳस् त्रैधातवीयेनैवासृजत य एवं विद्वाꣳस् त्रैधातवीयेन पशुकामो यजते यस्माद् एव योनेः प्रजापतिः पशून् असृजत तस्माद् एवैनान्त् सृजत उपैनम् उत्तरꣳ सहस्रं नमति देवताभ्यो वा एष आ वृश्च्यते यो यक्ष्य इत्य् उक्त्वा न यजते त्रैधातवीयेन यजेत सर्वो वा एष यज्ञः
यत् त्रैधातवीयम् । सर्वेणैव यज्ञेन यजते न देवताभ्य आ वृश्च्यते द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयश् चतुष्कपालास् त्रिष्षमृद्धत्वाय त्रयः पुरोडाशा भवन्ति त्रय इमे लोकाः । एषां लोकानाम् आप्त्यै । उत्तरौत्तरो ज्यायान् भवति । एवम् इव हीमे लोकाः । यवमयो मध्यः । एतद् वा अन्तरिक्षस्य रूपम् । समृद्ध्यै सर्वेषाम् अभिगमयन्न् अव द्यति । अच्छम्बट्कारम् । हिरण्यं ददाति तेज एव
अव रुन्द्धे तार्प्यं ददाति पशून् एवाव रुन्द्धे धेनुं ददाति । आशिष एवाव रुन्द्धे साम्नो वा एष वर्णो यद् धिरण्यम् । यजुषां तार्प्यम् उक्थामदानां धेनुः । एतान् एव सर्वान् वर्णान् अव रुन्द्धे ॥
sarvāṇi chandām̐sy etasyām iṣṭyām anūcyānīty āhus triṣṭubho vā etad vīryaṃ yat kakud uṣṇihā jagatyai yad uṣṇihakakubhāv anvāha tenaiva sarvāṇi chandām̐sy ava runddhe gāyatrī vā eṣā yad uṣṇihā yāni catvāry adhy akṣarāṇi catuṣpāda eva te paśavaḥ | yathā puroḍāśe puroḍāśo 'dhy evam eva tad yad ṛcy adhy akṣarāṇi yaj jagatyā
paridadhyād antaṃ yajñaṃ gamayet triṣṭubhā pari dadhāti | indriyaṃ vai vīryaṃ triṣṭug indriya eva vīrye yajñam prati ṣṭhāpayati nāntaṃ gamayati | agne trī te vājinā trī ṣadhastheti trivatyā pari dadhāti sarūpatvāya sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam | kāmāyakāmāya pra yujyate sarvebhyo hi kāmebhyo yajñaḥ prayujyate traidhātavīyena yajetābhicaran | sarvo vai
eṣa yajño yat traidhātavīyam | sarveṇaivainaṃ yajñenābhi carati stṛṇuta evainam etayaiva yajetābhicaryamāṇaḥ sarvo vā eṣa yajño yat traidhātavīyam | sarveṇaiva yajñena yajate nainam abhicarant stṛṇute | etayaiva yajeta sahasreṇa yakṣyamāṇaḥ prajātam evainad dadāti | etayaiva yajeta sahasreṇejānaḥ | antaṃ vā eṣa paśūnāṃ gacchati
yaḥ sahasreṇa yajate prajāpatiḥ khalu vai paśūn asṛjata tām̐s traidhātavīyenaivāsṛjata ya evaṃ vidvām̐s traidhātavīyena paśukāmo yajate yasmād eva yoneḥ prajāpatiḥ paśūn asṛjata tasmād evainānt sṛjata upainam uttaram̐ sahasraṃ namati devatābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo yakṣya ity uktvā na yajate traidhātavīyena yajeta sarvo vā eṣa yajñaḥ
yat traidhātavīyam | sarveṇaiva yajñena yajate na devatābhya ā vṛścyate dvādaśakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayaś catuṣkapālās triṣṣamṛddhatvāya trayaḥ puroḍāśā bhavanti traya ime lokāḥ | eṣāṃ lokānām āptyai | uttarauttaro jyāyān bhavati | evam iva hīme lokāḥ | yavamayo madhyaḥ | etad vā antarikṣasya rūpam | samṛddhyai sarveṣām abhigamayann ava dyati | acchambaṭkāram | hiraṇyaṃ dadāti teja eva
ava runddhe tārpyaṃ dadāti paśūn evāva runddhe dhenuṃ dadāti | āśiṣa evāva runddhe sāmno vā eṣa varṇo yad dhiraṇyam | yajuṣāṃ tārpyam ukthāmadānāṃ dhenuḥ | etān eva sarvān varṇān ava runddhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्रꣳ सोमम् आऽऽहरत् तस्मिन्न् इन्द्र उपहवम् ऐच्छत तं नोपाह्वयत पुत्रम् मे ऽवधीर् इति स यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत् तस्य यद् अत्यशिष्यत तत् त्वष्टाऽऽहवनीयम् उप प्रावर्तयत् स्वाहेन्द्रशत्रुर् वर्धस्वेति स यावद् ऊर्ध्वः पराविध्यति तावति स्वयम् एव व्यरमत यदि वा तावत् प्रवणम्
आसीत् यदि वा तावद् अध्य् अग्नेर् आसीत् स सम्भवन्न् अग्नीषोमाव् अभि सम् अभवत् स इषुमात्रं विष्वङ्ङ् अवर्धत स इमाँल्लोकान् अवृणोत् । यद् इमाँल्लोकान् अवृणोत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम् । तस्माद् इन्द्रो ऽबिभेत् । अपि त्वष्टा तस्मै त्वष्टा वज्रम् असिञ्चत् तपो वै स वज्र आसीत् तम् उद्यन्तुं नाशक्नोत् । अथ वै तर्हि विष्णुः
अन्या देवतासीत् सो ऽब्रवीत् । विष्णव् एहीदम् आ हरिष्यावो येनायम् इदम् इति स विष्णुस् त्रेधात्मानं वि न्य् अधत्त पृथिव्यां तृतीयम् अन्तरिक्षे तृतीयं दिवि तृतीयम् अभिपर्यावर्ताद् ध्य् अबिभेत् । यत् पृथिव्यां तृतीयम् आसीत् तेनेन्द्रो वज्रम् उद् अयच्छद् विष्ण्वनुस्थितः सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् अस्ति वा इदम्
मयि वीर्यं तत् ते प्र दास्यामीति तद् अस्मै प्रायच्छत् तत् प्रत्य् अगृह्णात् । अधा मेति तद् विष्णवेति प्रायच्छत् तद् विष्णुः प्रत्य् अगृह्णात् । अस्मास्व् इन्द्र इन्द्रियं दधात्व् इति यद् अन्तरिक्षे तृतीयम् आसीत् तेनेन्द्रो वज्रम् उद् अयच्छद् विष्ण्वनुस्थितः सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् अस्ति वा इदम्
मयि वीर्यं तत् ते प्र दास्यामीति तद् अस्मै प्रायच्छत् तत् प्रत्य् अगृह्णात् । द्विर् माऽधा इति तद् विष्णवेति प्रायच्छत् तद् विष्णुः प्रत्य् अगृह्णात् । अस्मास्व् इन्द्र इन्द्रियं दधात्व् इति यद् दिवि तृतीयम् आसीत् तेनेन्द्रो वज्रम् उद् अयच्छद् विष्ण्वनुस्थितः सो ऽब्रवीत् । मा मे प्र हार् येनाहम्
इदम् अस्मि तत् ते प्र दास्यामीति त्वी3 इत्य् अब्रवीत् संधां तु सं दधावहै त्वाम् एव प्र विशानीति यन् माम् प्रविशेः किम् मा भुञ्ज्या इत्य् अब्रवीत् त्वाम् एवेन्धीय तव भोगाय त्वाम् प्र विशेयम् इत्य् अब्रवीत् तम् वृत्रः प्राविशत् । उदरं वै वृत्रः क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य भ्रातृव्यः । य
एवं वेद हन्ति क्षुधम् भ्रातृव्यम् । तद् अस्मै प्रायच्छत् तत् प्रत्य् अगृह्णात् त्रिर् माऽधा इति तद् विष्णवेति प्रा यच्छत् तद् विष्णुः प्रत्य् अगृह्णाद् अस्मास्व् इन्द्र इन्द्रियं दधात्व् इति यत् त्रिः प्रायच्छत् त्रिः प्रत्यगृह्णात् तत् त्रिधातोस् त्रिधातुत्वम् । यद् विष्णुर् अन्वतिष्ठत विष्णवेति प्रायच्छत् तस्माद् ऐन्द्रावैष्णवꣳ हविर् भवति
यद् वा इदं किं च तद् अस्मै तत् प्रायच्छद् ऋचः सामानि यजूꣳषि सहस्रं वा अस्मै तत् प्रायच्छत् तस्मात् सहस्रदक्षिणम् ॥
tvaṣṭā hataputro vīndram̐ somam ā''harat tasminn indra upahavam aicchata taṃ nopāhvayata putram me 'vadhīr iti sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭā''havanīyam upa prāvartayat svāhendraśatrur vardhasveti sa yāvad ūrdhvaḥ parāvidhyati tāvati svayam eva vyaramata yadi vā tāvat pravaṇam
āsīt yadi vā tāvad adhy agner āsīt sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat sa iṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata sa imā~llokān avṛṇot | yad imā~llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam | tasmād indro 'bibhet | api tvaṣṭā tasmai tvaṣṭā vajram asiñcat tapo vai sa vajra āsīt tam udyantuṃ nāśaknot | atha vai tarhi viṣṇuḥ
anyā devatāsīt so 'bravīt | viṣṇav ehīdam ā hariṣyāvo yenāyam idam iti sa viṣṇus tredhātmānaṃ vi ny adhatta pṛthivyāṃ tṛtīyam antarikṣe tṛtīyaṃ divi tṛtīyam abhiparyāvartād dhy abibhet | yat pṛthivyāṃ tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt | mā me pra hār asti vā idam
mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt | adhā meti tad viṣṇaveti prāyacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt | asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yad antarikṣe tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt | mā me pra hār asti vā idam
mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt | dvir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prāyacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇāt | asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yad divi tṛtīyam āsīt tenendro vajram ud ayacchad viṣṇvanusthitaḥ so 'bravīt | mā me pra hār yenāham
idam asmi tat te pra dāsyāmīti tvī3 ity abravīt saṃdhāṃ tu saṃ dadhāvahai tvām eva pra viśānīti yan mām praviśeḥ kim mā bhuñjyā ity abravīt tvām evendhīya tava bhogāya tvām pra viśeyam ity abravīt tam vṛtraḥ prāviśat | udaraṃ vai vṛtraḥ kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyaḥ | ya
evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam | tad asmai prāyacchat tat praty agṛhṇāt trir mā'dhā iti tad viṣṇaveti prā yacchat tad viṣṇuḥ praty agṛhṇād asmāsv indra indriyaṃ dadhātv iti yat triḥ prāyacchat triḥ pratyagṛhṇāt tat tridhātos tridhātutvam | yad viṣṇur anvatiṣṭhata viṣṇaveti prāyacchat tasmād aindrāvaiṣṇavam̐ havir bhavati
yad vā idaṃ kiṃ ca tad asmai tat prāyacchad ṛcaḥ sāmāni yajūm̐ṣi sahasraṃ vā asmai tat prāyacchat tasmāt sahasradakṣiṇam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै राजन्याज् जायमानाद् अबिभयुस् तम् अन्तर् एव सन्तं दाम्नापौम्भन् । स वा एषो ऽपोब्धो जायते यद् राजन्यः । यद् वा एषो ऽनपोब्धो जायेत वृत्रान् घ्नꣳश् चरेत् । यं कामयेत राजन्यम् अनपोब्धो जायेत वृत्रान् घ्नꣳश् चरेद् इति तस्मा एतम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर् वपेत् । ऐन्द्रो वै राजन्यो ब्रह्म बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनं दाम्नो ऽपोम्भनान् मुञ्चति हिरण्मयं दाम दक्षिणा साक्षाद् एवैनं दाम्नो ऽपोम्भनान् मुञ्चति ॥
devā vai rājanyāj jāyamānād abibhayus tam antar eva santaṃ dāmnāpaumbhan | sa vā eṣo 'pobdho jāyate yad rājanyaḥ | yad vā eṣo 'napobdho jāyeta vṛtrān ghnam̐ś caret | yaṃ kāmayeta rājanyam anapobdho jāyeta vṛtrān ghnam̐ś cared iti tasmā etam aindrābārhaspatyaṃ caruṃ nir vapet | aindro vai rājanyo brahma bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati hiraṇmayaṃ dāma dakṣiṇā sākṣād evainaṃ dāmno 'pombhanān muñcati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवोनवो भवति जायमानो ऽह्नां केतुर् उषसाम् एत्य् अग्रे । भागं देवेभ्यो वि दधात्य् आयन् प्र चन्द्रमास् तिरति दीर्घम् आयुः ॥ यम् आदित्या अꣳशुम् आप्याययन्ति यम् अक्षितम् अक्षितयः पिबन्ति । तेन नो राजा वरुणो बृहस्पतिर् आ प्याययन्तु भुवनस्य गोपाः ॥ प्राच्यां दिशि त्वम् इन्द्रासि राजोतोदीच्यां वृत्रहन् वृत्रहासि । यत्र यन्ति स्रोत्यास् तत्
जितं ते दक्षिणतो वृषभ एधि हव्यः । इन्द्रो जयाति न परा जयाता अधिराजो राजसु राजयाति । विश्वा हि भूयाः पृतना अभिष्टीर् उपसद्यो नमस्यो यथासत् ॥ अस्येद् एव प्र रिरिचे महित्वं दिवः पृथिव्याः पर्य् अन्तरिक्षात् । स्वराड् इन्द्रो दम आ विश्वगूर्तः स्वरिर् अमत्रो ववक्षे रणाय । अभि त्वा शूर नोनुमो ऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानम्
अस्य जगतः सुवर्दृशम् ईशानम् इन्द्र तस्थुषः ॥ त्वाम् इद् धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्व् इन्द्र सत्पतिं नरस् त्वां काष्ठास्व् अर्वतः ॥ यद् द्याव इन्द्र ते शतꣳ शतम् भूमीर् उत स्युः । न त्वा वज्रिन्त् सहस्रꣳ सूर्या अनु न जातम् अष्ट रोदसी ॥ पिबा सोमम् इन्द्र मन्दतु त्वा यं ते सुषाव हर्यश्वाद्रिः ।
सोतुर् बाहुभ्याꣳ सुयतो नार्वा ॥ रेवतीर् नः सधमाद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । क्षुमन्तो याभिर् मदेम ॥ उद् अग्ने शुचयस् तव । वि ज्योतिषा । उद् उ त्यं जातवेदसम् । सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिष्केशं विचक्षण ॥ चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षꣳ सूर्य आत्मा जगतस् तस्थुषः
च ॥ विश्वे देवा ऋतावृध ऋतुभिर् हवनश्रुतः । जुषन्तां युज्यम् पयः ॥ विश्वे देवाः शृणुतेमꣳ हवम् मे ये अन्तरिक्षे य उप द्यवि ष्ठ । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् ॥
2.4.1अनुवाक 1
काम्या इष्टयः। भ्रातृव्यवत इष्टिविधिः।
देवा मनुष्याः पितरस् ते ऽन्यत आसन्न् असुरा रक्षाꣳसि पिशाचास् ते ऽन्यतस्
तेषां देवानाम् उत यद् अल्पं लोहितम् अकुर्वन् तद् रक्षाꣳसि रात्रीभिर् असुभ्नन्
तान्त् सुब्धान् मृतान् अभि व्यौच्छत्
ते देवा अविदुः ।
यो वै नो ऽयम् म्रियते रक्षाꣳसि वा इमं घ्नन्तीति
ते रक्षाꣳस्य् उपामन्त्रयन्त तान्य् अब्रुवन्
वरं वृणामहै यत्
असुराञ् जयाम तन् नः सहासद् इति
ततो वै देवा असुरान् अजयन्
ते ऽसुराञ् जित्वा रक्षाꣳस्य् अपानुदन्त
तानि रक्षाꣳसि ।
अनृतम् अकर्तेति समन्तं देवान् पर्य् अविशन्
ते देवा अग्नाव् अनाथन्त
ते ऽग्नये प्रवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् अवपन्न् अग्नये विबाधवते ऽग्नये प्रतीकवते
यद् अग्नये प्रवते निरवपन् यान्य् एव पुरस्ताद् रक्षाꣳसि
आसन् तानि तेन प्राणुदन्त
यद् अग्नये विबाधवते यान्य् एवाभितो रक्षाꣳस्य् आसन् तानि तेन व्यबाधन्त
यद् अग्नये प्रतीकवते यान्य् एव पश्चाद् रक्षाꣳस्य् आसन् तानि तेनापानुदन्त
ततो देवा अभवन् परासुराः ।
यो भ्रातृव्यवान्त् स्यात् स स्पर्धमान एतयेष्ट्या यजेत ।
अग्नये प्रवते पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेद् अग्नये विबाधवते
अग्नये प्रतीकवते
यद् अग्नये प्रवते निर्वपति य एवास्माच् छ्रेयान् भ्रातृव्यस् तं तेन प्र णुदते
यद् अग्नये विबाधवते य एवैनेन सदृङ् तं तेन वि बाधते
यद् अग्नये प्रतीकवते य एवास्मात् पापीयान् तं तेनाप नुदते
प्र श्रेयाꣳसम् भ्रातृव्यं नुदतेति सदृशं क्रामति नैनम् पापीयान् आप्नोति य एवं विद्वान् एतयेष्ट्या यजते ॥
navonavo bhavati jāyamāno 'hnāṃ ketur uṣasām ety agre | bhāgaṃ devebhyo vi dadhāty āyan pra candramās tirati dīrgham āyuḥ || yam ādityā am̐śum āpyāyayanti yam akṣitam akṣitayaḥ pibanti | tena no rājā varuṇo bṛhaspatir ā pyāyayantu bhuvanasya gopāḥ || prācyāṃ diśi tvam indrāsi rājotodīcyāṃ vṛtrahan vṛtrahāsi | yatra yanti srotyās tat
jitaṃ te dakṣiṇato vṛṣabha edhi havyaḥ | indro jayāti na parā jayātā adhirājo rājasu rājayāti | viśvā hi bhūyāḥ pṛtanā abhiṣṭīr upasadyo namasyo yathāsat || asyed eva pra ririce mahitvaṃ divaḥ pṛthivyāḥ pary antarikṣāt | svarāḍ indro dama ā viśvagūrtaḥ svarir amatro vavakṣe raṇāya | abhi tvā śūra nonumo 'dugdhā iva dhenavaḥ | īśānam
asya jagataḥ suvardṛśam īśānam indra tasthuṣaḥ || tvām id dhi havāmahe sātā vājasya kāravaḥ | tvāṃ vṛtreṣv indra satpatiṃ naras tvāṃ kāṣṭhāsv arvataḥ || yad dyāva indra te śatam̐ śatam bhūmīr uta syuḥ | na tvā vajrint sahasram̐ sūryā anu na jātam aṣṭa rodasī || pibā somam indra mandatu tvā yaṃ te suṣāva haryaśvādriḥ |
sotur bāhubhyām̐ suyato nārvā || revatīr naḥ sadhamāda indre santu tuvivājāḥ | kṣumanto yābhir madema || ud agne śucayas tava | vi jyotiṣā | ud u tyaṃ jātavedasam | sapta tvā harito rathe vahanti deva sūrya | śociṣkeśaṃ vicakṣaṇa || citraṃ devānām ud agād anīkaṃ cakṣur mitrasya varuṇasyāgneḥ | āprā dyāvāpṛthivī antarikṣam̐ sūrya ātmā jagatas tasthuṣaḥ
ca || viśve devā ṛtāvṛdha ṛtubhir havanaśrutaḥ | juṣantāṃ yujyam payaḥ || viśve devāḥ śṛṇutemam̐ havam me ye antarikṣe ya upa dyavi ṣṭha | ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvam ||
2.4.1anuvāka 1
kāmyā iṣṭayaḥ| bhrātṛvyavata iṣṭividhiḥ|
devā manuṣyāḥ pitaras te 'nyata āsann asurā rakṣām̐si piśācās te 'nyatas
teṣāṃ devānām uta yad alpaṃ lohitam akurvan tad rakṣām̐si rātrībhir asubhnan
tānt subdhān mṛtān abhi vyaucchat
te devā aviduḥ |
yo vai no 'yam mriyate rakṣām̐si vā imaṃ ghnantīti
te rakṣām̐sy upāmantrayanta tāny abruvan
varaṃ vṛṇāmahai yat
asurāñ jayāma tan naḥ sahāsad iti
tato vai devā asurān ajayan
te 'surāñ jitvā rakṣām̐sy apānudanta
tāni rakṣām̐si |
anṛtam akarteti samantaṃ devān pary aviśan
te devā agnāv anāthanta
te 'gnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir avapann agnaye vibādhavate 'gnaye pratīkavate
yad agnaye pravate niravapan yāny eva purastād rakṣām̐si
āsan tāni tena prāṇudanta
yad agnaye vibādhavate yāny evābhito rakṣām̐sy āsan tāni tena vyabādhanta
yad agnaye pratīkavate yāny eva paścād rakṣām̐sy āsan tāni tenāpānudanta
tato devā abhavan parāsurāḥ |
yo bhrātṛvyavānt syāt sa spardhamāna etayeṣṭyā yajeta |
agnaye pravate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vaped agnaye vibādhavate
agnaye pratīkavate
yad agnaye pravate nirvapati ya evāsmāc chreyān bhrātṛvyas taṃ tena pra ṇudate
yad agnaye vibādhavate ya evainena sadṛṅ taṃ tena vi bādhate
yad agnaye pratīkavate ya evāsmāt pāpīyān taṃ tenāpa nudate
pra śreyām̐sam bhrātṛvyaṃ nudateti sadṛśaṃ krāmati nainam pāpīyān āpnoti ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानाम् आसीत् स्वस्रीयो ऽसुराणाम् । तस्य त्रीणि शीर्षाण्य् आसन्त् सोमपानꣳ सुरापानम् अन्नादनम् । स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागम् अवदत् परोऽक्षम् असुरेभ्यः सर्वस्मै वै प्रत्यक्षम् भागं वदन्ति यस्मा एव परोऽक्षं वदन्ति तस्य भाग उदितस् तस्माद् इन्द्रो ऽबिभेद् ईदृङ् वै राष्ट्रं वि पर्यावर्तयतीति तस्य वज्रम् आदाय शीर्षाण्य् अच्छिनद् यत् सोमपानम्
आसीत् स कपिञ्जलो ऽभवत् यत् सुरापानꣳ स कलविङ्को यद् अन्नादनꣳ स तित्तिरिः । तस्याञ्जलिना ब्रह्महत्याम् उपागृह्णात् ताꣳ संवत्सरं अबिभस् तम् भूतान्य् अभ्य् अक्रोशन् ब्रह्महन्न् इति । स पृथिवीम् उपासीदद् अस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयम् प्रति गृहाणेति साब्रवीद् वरं वृणै खातात् पराभविष्यन्ती मन्ये ततो मा परा भूवम् इति पुरा ते
संवत्सराद् अपि रोहाद् इत्य् अब्रवीत् तस्मात् पुरा संवत्सरात् पृथिव्यै खातम् अपि रोहति वारेवृतꣳ ह्य् अस्यै तृतीयम् ब्रह्महत्यायै प्रत्य् अगृह्णात् तत् स्वकृतम् इरिणम् अभवत् तस्माद् आहिताग्निः श्रद्धादेवः स्वकृत इरिणे नाव स्येद् ब्रह्महत्यायै ह्य् एष वर्णः । स वनस्पतीन् उपासीदद् अस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयम् प्रति गृह्णीतेति ते ऽब्रुवन् वरं वृणामहै वृक्णात्
पराभविष्यन्तो मन्यामहे ततो मा परा भूमेति । आव्रश्चनाद् वो भूयाꣳस उत् तिष्ठान् इत्य् अब्रवीत् तस्माद् आव्रश्चनाद् वृक्षाणाम् भूयाꣳस उत् तिष्ठन्ति वारेवृतꣳ ह्य् एषाम् । तृतीयम् ब्रह्महत्यायै प्रत्य् अगृह्णन्त् स निर्यासो ऽभवत् तस्मान् निर्यासस्य नाश्यम् ब्रह्महत्यायै ह्य् एष वर्णो ऽथो खलु य एव लोहितो यो वाऽऽव्रश्चनान् निर्येषति तस्य नाऽऽश्यम्
कामम् अन्यस्य । स स्त्रीषꣳसादम् उपासीदद् अस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयम् प्रति गृह्णीतेति ता अब्रुवन् वरं वृणामहा ऋत्वियात् प्रजां विन्दामहै कामम् आ विजनितोः सम् भवामेति तस्माद् ऋत्वियात् स्त्रियः प्रजां विन्दन्ते कामम् आ विजनितोः सम् भवन्ति वारेवृतꣳ ह्य् आसाम् । तृतीयम् ब्रह्महत्यायै प्रत्य् अगृह्णन्त् सा मलवद्वासा अभवत् तस्मान् मलवद्वाससा न सं वदेत
न सहाऽऽसीत नास्या अन्नम् अद्याद् ब्रह्महत्यायै ह्य् एषा वर्णम् प्रतिमुच्याऽऽस्ते । अथो खल्व् आहुर् अभ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नम् अभ्यञ्जनम् एव न प्रतिगृह्यं कामम् अन्यद् इति । याम् मलवद्वाससꣳ सम्भवन्ति यस् ततो जायते सो ऽभिशस्तो याम् अरण्ये तस्यै स्तेनो याम् पराचीं तस्यै ह्रीतमुख्य् अपगल्भो या स्नाति तस्या अप्सु मारुको या
अभ्यङ्क्ते तस्यै दुश्चर्मा या प्रलिखते तस्यै खलतिर् अपमारी याऽऽङ्क्ते तस्यै काणो या दतो धावते तस्यै श्यावदन् या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनखी या कृणत्ति तस्यै क्लीबो या रज्जुꣳ सृजति तस्या उद्बन्धुको या पर्णेन पिबति तस्या उन्मादुको या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वस् तिस्रो रात्रीर् व्रतं चरेद् अञ्जलिना वा पिबेद् अखर्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय ॥
viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām | tasya trīṇi śīrṣāṇy āsant somapānam̐ surāpānam annādanam | sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam avadat paro'kṣam asurebhyaḥ sarvasmai vai pratyakṣam bhāgaṃ vadanti yasmā eva paro'kṣaṃ vadanti tasya bhāga uditas tasmād indro 'bibhed īdṛṅ vai rāṣṭraṃ vi paryāvartayatīti tasya vajram ādāya śīrṣāṇy acchinad yat somapānam
āsīt sa kapiñjalo 'bhavat yat surāpānam̐ sa kalaviṅko yad annādanam̐ sa tittiriḥ | tasyāñjalinā brahmahatyām upāgṛhṇāt tām̐ saṃvatsaraṃ abibhas tam bhūtāny abhy akrośan brahmahann iti | sa pṛthivīm upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhāṇeti sābravīd varaṃ vṛṇai khātāt parābhaviṣyantī manye tato mā parā bhūvam iti purā te
saṃvatsarād api rohād ity abravīt tasmāt purā saṃvatsarāt pṛthivyai khātam api rohati vārevṛtam̐ hy asyai tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇāt tat svakṛtam iriṇam abhavat tasmād āhitāgniḥ śraddhādevaḥ svakṛta iriṇe nāva syed brahmahatyāyai hy eṣa varṇaḥ | sa vanaspatīn upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti te 'bruvan varaṃ vṛṇāmahai vṛkṇāt
parābhaviṣyanto manyāmahe tato mā parā bhūmeti | āvraścanād vo bhūyām̐sa ut tiṣṭhān ity abravīt tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyām̐sa ut tiṣṭhanti vārevṛtam̐ hy eṣām | tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sa niryāso 'bhavat tasmān niryāsasya nāśyam brahmahatyāyai hy eṣa varṇo 'tho khalu ya eva lohito yo vā''vraścanān niryeṣati tasya nā''śyam
kāmam anyasya | sa strīṣam̐sādam upāsīdad asyai brahmahatyāyai tṛtīyam prati gṛhṇīteti tā abruvan varaṃ vṛṇāmahā ṛtviyāt prajāṃ vindāmahai kāmam ā vijanitoḥ sam bhavāmeti tasmād ṛtviyāt striyaḥ prajāṃ vindante kāmam ā vijanitoḥ sam bhavanti vārevṛtam̐ hy āsām | tṛtīyam brahmahatyāyai praty agṛhṇant sā malavadvāsā abhavat tasmān malavadvāsasā na saṃ vadeta
na sahā''sīta nāsyā annam adyād brahmahatyāyai hy eṣā varṇam pratimucyā''ste | atho khalv āhur abhyañjanaṃ vāva striyā annam abhyañjanam eva na pratigṛhyaṃ kāmam anyad iti | yām malavadvāsasam̐ sambhavanti yas tato jāyate so 'bhiśasto yām araṇye tasyai steno yām parācīṃ tasyai hrītamukhy apagalbho yā snāti tasyā apsu māruko yā
abhyaṅkte tasyai duścarmā yā pralikhate tasyai khalatir apamārī yā''ṅkte tasyai kāṇo yā dato dhāvate tasyai śyāvadan yā nakhāni nikṛntate tasyai kunakhī yā kṛṇatti tasyai klībo yā rajjum̐ sṛjati tasyā udbandhuko yā parṇena pibati tasyā unmāduko yā kharveṇa pibati tasyai kharvas tisro rātrīr vrataṃ cared añjalinā vā pibed akharveṇa vā pātreṇa prajāyai gopīthāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्रꣳ सोमम् आहरत् तस्मिन्न् इन्द्र उपहवम् ऐच्छत तं नोपाह्वयत पुत्रम् मे ऽवधीर् इति स यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत् तस्य यद् अत्यशिष्यत तत् त्वष्टाहवनीयम् उप प्रावर्तयत् स्वाहेन्द्रशत्रुर् वर्धस्वेति यद् अवर्तयत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम् । यद् अब्रवीत् स्वाहेन्द्रशत्रुर् वर्धस्वेति तस्माद् अस्य ॥
इन्द्रः शत्रुर् अभवत् स सम्भवन्न् अग्नीषोमाव् अभि सम् अभवत् स इषुमात्रमिषुमात्रं विष्वङ्ङ् अवर्धत स इमाँल्लोकान् अवृणोत् । यद् इमाँल्लोकान् अवृणोत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम् । तस्माद् इन्द्रो ऽबिभेत् स प्रजापतिम् उपाधावत् । शत्रुर् मे ऽजनीति तस्मै वज्रꣳ सिक्त्वा प्रायच्छत् । एतेन जहीति तेनाभ्य् आयत ताव् अब्रूताम् अग्नीषोमौ मा
प्र हार् आवम् अन्तः स्व इति मम वै युवꣳ स्थ इत्य् अब्रवीन् माम् अभ्य् एतम् इति तौ भागधेयम् ऐच्छेताम् । ताभ्याम् एतम् अग्नीषोमीयम् एकादशकपालम् पूर्णमासे प्रायच्छत् ताव् अब्रूताम् अभि संदष्टौ वै स्वो न शक्नुव ऐतुम् इति स इन्द्र आत्मनः शीतरूराव् अजनयत् तच् छीतरूरयोर् जन्म य एवꣳ शीतरूरयोर् जन्म वेद
नैनꣳ शीतरूरु हतस् ताभ्याम् एनम् अभ्य् अनयत् तस्माज् जञ्जभ्यमानाद् अग्नीषोमौ निर् अक्रामताम् प्राणापानौ वा एनं तद् अजहिताम् प्राणो वै दक्षो ऽपानः क्रतुस् तस्माज् जञ्जभ्यमानो ब्रूयात् । मयि दक्षक्रतू इति प्राणापानाव् एवात्मन् धत्ते सर्वम् आयुर् एति स देवता वृत्रान् निर्हूय वार्त्रघ्नꣳ हविः पूर्णमासे निर् अवपत् । घ्नन्ति वा एनम् पूर्णमास आ
अमावास्यायाम् प्याययन्ति तस्माद् वार्त्रघ्नी पूर्णमासे ऽनूच्येते वृधन्वती अमावास्यायाम् । तत् सꣳस्थाप्य वार्त्रघ्नꣳ हविर् वज्रम् आदाय पुनर् अभ्य् आयत ते अब्रूतां द्यावापृथिवी मा प्र हार् आवयोर् वै श्रित इति ते अब्रूताम् । वरं वृणावहै नक्षत्रविहिताऽहम् असानीत्य् असाव् अब्रवीच् चित्रविहिताऽहम् इतीयम् ।
तस्मान् नक्षत्रविहिताऽसौ चित्रविहिते ऽयम् । य एवं द्यावापृथिव्योः
वरं वेदैनं वरो गच्छति स आभ्याम् एव प्रसूत इन्द्रो वृत्रम् अहन् ते देवा वृत्रꣳ हत्वाऽग्नीषोमाव् अब्रुवन् हव्यं नो वहतम् इति ताव् अब्रूताम् अपतेजसौ वै त्यौ वृत्रे वै त्ययोस् तेज इति ते ऽब्रुवन् क इदम् अच्छैतीति गौर् इत्य् अब्रुवन् गौर् वाव सर्वस्य मित्रम् इति साब्रवीत् ।
वरं वृणै मय्य् एव सतो ऽभयेन भुनजाध्वा इति तद् गौर् आहरत् तस्माद् गवि सतो ऽभयेन भुञ्जते । एतद् वा अग्नेस् तेजो यद् घृतम् एतत् सोमस्य यत् पयः । य एवम् अग्नीषोमयोस् तेजो वेद तेजस्व्य् एव भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति किंदेवत्यम् पौर्णमासम् इति प्राजापत्यम् इति ब्रूयात् तेनेन्द्रं ज्येष्ठम् पुत्रं निरवासाययद् इति तस्माज् ज्येष्ठम् पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति ॥
tvaṣṭā hataputro vīndram̐ somam āharat tasminn indra upahavam aicchata taṃ nopāhvayata putram me 'vadhīr iti sa yajñaveśasaṃ kṛtvā prāsahā somam apibat tasya yad atyaśiṣyata tat tvaṣṭāhavanīyam upa prāvartayat svāhendraśatrur vardhasveti yad avartayat tad vṛtrasya vṛtratvam | yad abravīt svāhendraśatrur vardhasveti tasmād asya ||
indraḥ śatrur abhavat sa sambhavann agnīṣomāv abhi sam abhavat sa iṣumātramiṣumātraṃ viṣvaṅṅ avardhata sa imā~llokān avṛṇot | yad imā~llokān avṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam | tasmād indro 'bibhet sa prajāpatim upādhāvat | śatrur me 'janīti tasmai vajram̐ siktvā prāyacchat | etena jahīti tenābhy āyata tāv abrūtām agnīṣomau mā
pra hār āvam antaḥ sva iti mama vai yuvam̐ stha ity abravīn mām abhy etam iti tau bhāgadheyam aicchetām | tābhyām etam agnīṣomīyam ekādaśakapālam pūrṇamāse prāyacchat tāv abrūtām abhi saṃdaṣṭau vai svo na śaknuva aitum iti sa indra ātmanaḥ śītarūrāv ajanayat tac chītarūrayor janma ya evam̐ śītarūrayor janma veda
nainam̐ śītarūru hatas tābhyām enam abhy anayat tasmāj jañjabhyamānād agnīṣomau nir akrāmatām prāṇāpānau vā enaṃ tad ajahitām prāṇo vai dakṣo 'pānaḥ kratus tasmāj jañjabhyamāno brūyāt | mayi dakṣakratū iti prāṇāpānāv evātman dhatte sarvam āyur eti sa devatā vṛtrān nirhūya vārtraghnam̐ haviḥ pūrṇamāse nir avapat | ghnanti vā enam pūrṇamāsa ā
amāvāsyāyām pyāyayanti tasmād vārtraghnī pūrṇamāse 'nūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyām | tat sam̐sthāpya vārtraghnam̐ havir vajram ādāya punar abhy āyata te abrūtāṃ dyāvāpṛthivī mā pra hār āvayor vai śrita iti te abrūtām | varaṃ vṛṇāvahai nakṣatravihitā'ham asānīty asāv abravīc citravihitā'ham itīyam |
tasmān nakṣatravihitā'sau citravihite 'yam | ya evaṃ dyāvāpṛthivyoḥ
varaṃ vedainaṃ varo gacchati sa ābhyām eva prasūta indro vṛtram ahan te devā vṛtram̐ hatvā'gnīṣomāv abruvan havyaṃ no vahatam iti tāv abrūtām apatejasau vai tyau vṛtre vai tyayos teja iti te 'bruvan ka idam acchaitīti gaur ity abruvan gaur vāva sarvasya mitram iti sābravīt |
varaṃ vṛṇai mayy eva sato 'bhayena bhunajādhvā iti tad gaur āharat tasmād gavi sato 'bhayena bhuñjate | etad vā agnes tejo yad ghṛtam etat somasya yat payaḥ | ya evam agnīṣomayos tejo veda tejasvy eva bhavati brahmavādino vadanti kiṃdevatyam paurṇamāsam iti prājāpatyam iti brūyāt tenendraṃ jyeṣṭham putraṃ niravāsāyayad iti tasmāj jyeṣṭham putraṃ dhanena niravasāyayanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रं वृत्रं जघनिवाꣳसम् मृधो ऽभि प्रावेपन्त स एतं वैमृधम् पूणमासे ऽनुनिर्वाप्यम् अपश्यत् तं निर् अवपत् तेन वै स मृधो ऽपाहत यद् वैमृधः पूर्णमासे ऽनुनिर्वाप्यो भवति मृध एव तेन यजमानो ऽप हते । इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा देवताभिश् चेन्द्रियेण च व्य् आर्ध्यत स एतम् आग्नेयम् अष्टाकपालम् अमावास्यायाम् अपश्यद् ऐन्द्रं दधि ॥
तं निर् अवपत् तेन वै स देवताश् चेन्द्रियं चावारुन्द्ध यद् आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायाम् भवत्य् ऐन्द्रं दधि देवताश् चैव तेनेन्द्रियं च यजमानो ऽव रुन्द्धे । इन्द्रस्य वृत्रं जघ्नुष इन्द्रियं वीर्यम् पृथिवीम् अनु व्य् आर्छत् तद् ओषधयो वीरुधो ऽभवन् स प्रजापतिम् उपाधावद् वृत्रम् मे जघ्नुष इन्द्रियं वीर्यम्
पृथिवीम् अनु व्य् आरत् तद् ओषधयो वीरुधो ऽभूवन् इति तत् पशव ओषधीभ्यो ऽध्य् आत्मन्त् सम् अनयन् तत् प्रत्य् अदुहन् यत् समनयन् तत् सांनाय्यस्य सांनाय्यत्वं यत् प्रत्यदुहन् तत् प्रतिधुषः प्रतिधुक्त्वम् । सम् अनैषुः प्रत्य् अधुक्षन् न तु मयि श्रयत इत्य् अब्रवीद् एतद् अस्मै
शृतं कुरुतेत्य् अब्रवीत् तद् अस्मै शृतम् अकुर्वन्न् इन्द्रियं वावास्मिन् वीर्यं तद् अश्रयन् तच् छृतस्य शृतत्वम् । सम् अनैषुः प्रत्य् अधुक्षञ् छृतम् अक्रन् न तु मा धिनोतीत्य् अब्रवीद् एतद् अस्मै दधि कुरुतेत्य् अब्रवीत् तद् अस्मै दध्य् अकुर्वन् तद् एनम् अधिनोत् तद् दध्नो दधित्वम् ब्रह्मवादिनो वदन्ति दध्नः पूर्वस्यावदेयम् ।
दधि हि पूर्वं क्रियत इत्य् अनादृत्य तच् छृतस्यैव पूर्वस्याव द्येद् इन्द्रियम् एवास्मिन् वीर्यꣳ श्रित्वा दध्नोपरिष्टाद् धिनोति यथापूर्वम् उपैति यत् पूतीकैर् वा पर्णवल्कैर् वातञ्च्यात् सौम्यं तद् यत् क्वलै राक्षसं तद् यत् तण्डुलैर् वैश्वदेवं तद् यद् आतञ्चनेन मानुषं तद् यद् दध्ना तत् सेन्द्रं दध्ना ऽऽतनक्ति
सेन्द्रत्वाय । अग्निहोत्रोच्छेषणम् अभ्यातनक्ति यज्ञस्य संतत्यै । इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा पराम् परावतम् अगच्छद् अपाराधम् इति मन्यमानस् तं देवताः प्रैषम् ऐच्छन्त् सो ऽब्रवीत् प्रजापतिर् यः प्रथमो ऽनुविन्दति तस्य प्रथमम् भागधेयम् इति तम् पितरो ऽन्व् अविन्दन् तस्मात् पितृभ्यः पूर्वेद्युः क्रियते सो ऽमावास्याम् प्रत्य् आगच्छत् तं देवा अभि सम् अगच्छन्तामा वै नः
अद्य वसु वसतीतीन्द्रो हि देवानां वसु तद् अमावास्याया अमावास्यत्वम् ब्रह्मवादिनो वदन्ति किंदेवत्यꣳ सांनाय्यम् इति वैश्वदेवम् इति ब्रूयाद् विश्वे हि तद् देवा भागधेयम् अभि समगच्छन्तेत्य् अथो खल्व् ऐन्द्रम् इत्य् एव ब्रूयाद् इन्द्रं वाव ते तद् भिषज्यन्तो ऽभि सम् अगच्छन्तेति ॥
indraṃ vṛtraṃ jaghanivām̐sam mṛdho 'bhi prāvepanta sa etaṃ vaimṛdham pūṇamāse 'nunirvāpyam apaśyat taṃ nir avapat tena vai sa mṛdho 'pāhata yad vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati mṛdha eva tena yajamāno 'pa hate | indro vṛtram̐ hatvā devatābhiś cendriyeṇa ca vy ārdhyata sa etam āgneyam aṣṭākapālam amāvāsyāyām apaśyad aindraṃ dadhi ||
taṃ nir avapat tena vai sa devatāś cendriyaṃ cāvārunddha yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyām bhavaty aindraṃ dadhi devatāś caiva tenendriyaṃ ca yajamāno 'va runddhe | indrasya vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryam pṛthivīm anu vy ārchat tad oṣadhayo vīrudho 'bhavan sa prajāpatim upādhāvad vṛtram me jaghnuṣa indriyaṃ vīryam
pṛthivīm anu vy ārat tad oṣadhayo vīrudho 'bhūvan iti tat paśava oṣadhībhyo 'dhy ātmant sam anayan tat praty aduhan yat samanayan tat sāṃnāyyasya sāṃnāyyatvaṃ yat pratyaduhan tat pratidhuṣaḥ pratidhuktvam | sam anaiṣuḥ praty adhukṣan na tu mayi śrayata ity abravīd etad asmai
śṛtaṃ kurutety abravīt tad asmai śṛtam akurvann indriyaṃ vāvāsmin vīryaṃ tad aśrayan tac chṛtasya śṛtatvam | sam anaiṣuḥ praty adhukṣañ chṛtam akran na tu mā dhinotīty abravīd etad asmai dadhi kurutety abravīt tad asmai dadhy akurvan tad enam adhinot tad dadhno dadhitvam brahmavādino vadanti dadhnaḥ pūrvasyāvadeyam |
dadhi hi pūrvaṃ kriyata ity anādṛtya tac chṛtasyaiva pūrvasyāva dyed indriyam evāsmin vīryam̐ śritvā dadhnopariṣṭād dhinoti yathāpūrvam upaiti yat pūtīkair vā parṇavalkair vātañcyāt saumyaṃ tad yat kvalai rākṣasaṃ tad yat taṇḍulair vaiśvadevaṃ tad yad ātañcanena mānuṣaṃ tad yad dadhnā tat sendraṃ dadhnā ''tanakti
sendratvāya | agnihotroccheṣaṇam abhyātanakti yajñasya saṃtatyai | indro vṛtram̐ hatvā parām parāvatam agacchad apārādham iti manyamānas taṃ devatāḥ praiṣam aicchant so 'bravīt prajāpatir yaḥ prathamo 'nuvindati tasya prathamam bhāgadheyam iti tam pitaro 'nv avindan tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate so 'māvāsyām praty āgacchat taṃ devā abhi sam agacchantāmā vai naḥ
adya vasu vasatītīndro hi devānāṃ vasu tad amāvāsyāyā amāvāsyatvam brahmavādino vadanti kiṃdevatyam̐ sāṃnāyyam iti vaiśvadevam iti brūyād viśve hi tad devā bhāgadheyam abhi samagacchantety atho khalv aindram ity eva brūyād indraṃ vāva te tad bhiṣajyanto 'bhi sam agacchanteti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वै दर्शपूर्णमासौ यजेत य एनौ सेन्द्रौ यजेतेति वैमृधः पूर्णमासे ऽनुनिर्वाप्यो भवति तेन पूर्णमासः सेन्द्र ऐन्द्रं दध्य् अमावास्यायां तेनामावास्या सेन्द्रा य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते सेन्द्राव् एवैनौ यजते श्वःश्वो ऽस्मा ईजानाय वसीयो भवति देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा एताम्
इष्टिम् अपश्यन् । आग्नावैष्णवम् एकादशकपालꣳ सरस्वत्यै चरुꣳ सरस्वते चरुं ताम् पौर्णमासꣳ सꣳस्थाप्यानु निर् अवपन् ततो देवा अभवन् परासुराः । यो भ्रातृव्यवान्त् स्यात् स पौर्णमासꣳ सꣳस्थाप्यैताम् इष्टिम् अनु निर् वपेत् पौर्णमासेनैव वज्रम् भ्रातृव्याय प्रहृत्याग्नावैष्णवेन देवताश् च यज्ञं च भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते मिथुनान् पशून्त् सारस्वताभ्यां यावद् एवास्यास्ति तत्
सर्वं वृङ्क्ते पौर्णमासीम् एव यजेत भ्रातृव्यवान् नामावास्याꣳ हत्वा भ्रातृव्यं नाऽऽ प्याययति साकम्प्रस्थायीयेन यजेत पशुकामः । यस्मै वा अल्पेनाहरन्ति नात्मना तृप्यति नान्यस्मै ददाति यस्मै महता तृप्यत्य् आत्मना ददात्य् अन्यस्मै महता पूर्णꣳ होतव्यम् । तृप्त एवैनम् इन्द्रः प्रजया पशुभिस् तर्पयति दारुपात्रेण जुहोति न हि मृन्मयम् आहुतिं आनशे । औदुम्बरम्
भवत्य् ऊर्ग् वा उदुम्बर ऊर्क् पशव ऊर्जैवास्मा ऊर्जम् पशून् अव रुन्द्धे नागतश्रीर् महेन्द्रं यजेत त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यस् तेषाम् महेन्द्रो देवता यो वै स्वां देवतां अतियजते प्र स्वायै देवतायै च्यवते न पराम् प्राप्नोति पापीयान् भवति संवत्सरम् इन्द्रं यजेत संवत्सरꣳ हि व्रतं नाति स्वा ॥
एवैनं देवतेज्यमाना भूत्या इन्द्धे वसीयान् भवति संवत्सरस्य परस्ताद् अग्नये व्रतपतये पुरोडाशम् अष्टाकपालं निर् वपेत् संवत्सरम् एवैनं वृत्रं जघ्निवाꣳसम् अग्निर् व्रतपतिर् व्रतम् आ लम्भयति ततो ऽधि कामं यजेत ॥
brahmavādino vadanti sa tvai darśapūrṇamāsau yajeta ya enau sendrau yajeteti vaimṛdhaḥ pūrṇamāse 'nunirvāpyo bhavati tena pūrṇamāsaḥ sendra aindraṃ dadhy amāvāsyāyāṃ tenāmāvāsyā sendrā ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sendrāv evainau yajate śvaḥśvo 'smā ījānāya vasīyo bhavati devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etām
iṣṭim apaśyan | āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam̐ sarasvatyai carum̐ sarasvate caruṃ tām paurṇamāsam̐ sam̐sthāpyānu nir avapan tato devā abhavan parāsurāḥ | yo bhrātṛvyavānt syāt sa paurṇamāsam̐ sam̐sthāpyaitām iṣṭim anu nir vapet paurṇamāsenaiva vajram bhrātṛvyāya prahṛtyāgnāvaiṣṇavena devatāś ca yajñaṃ ca bhrātṛvyasya vṛṅkte mithunān paśūnt sārasvatābhyāṃ yāvad evāsyāsti tat
sarvaṃ vṛṅkte paurṇamāsīm eva yajeta bhrātṛvyavān nāmāvāsyām̐ hatvā bhrātṛvyaṃ nā'' pyāyayati sākamprasthāyīyena yajeta paśukāmaḥ | yasmai vā alpenāharanti nātmanā tṛpyati nānyasmai dadāti yasmai mahatā tṛpyaty ātmanā dadāty anyasmai mahatā pūrṇam̐ hotavyam | tṛpta evainam indraḥ prajayā paśubhis tarpayati dārupātreṇa juhoti na hi mṛnmayam āhutiṃ ānaśe | audumbaram
bhavaty ūrg vā udumbara ūrk paśava ūrjaivāsmā ūrjam paśūn ava runddhe nāgataśrīr mahendraṃ yajeta trayo vai gataśriyaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanyas teṣām mahendro devatā yo vai svāṃ devatāṃ atiyajate pra svāyai devatāyai cyavate na parām prāpnoti pāpīyān bhavati saṃvatsaram indraṃ yajeta saṃvatsaram̐ hi vrataṃ nāti svā ||
evainaṃ devatejyamānā bhūtyā inddhe vasīyān bhavati saṃvatsarasya parastād agnaye vratapataye puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapet saṃvatsaram evainaṃ vṛtraṃ jaghnivām̐sam agnir vratapatir vratam ā lambhayati tato 'dhi kāmaṃ yajeta ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासोमयाजी सं नयेद् अनागतं वा एतस्य पयो यो ऽसोमयाजी यद् असोमयाजी संनयेत् परिमोष एव सो ऽनृतं करोति । अथो परैव सिच्यते सोमयाज्य् एव सं नयेत् पयो वै सोमः पयः सांनाय्यम् पयसैव पय आत्मन् धत्ते वि वा एतम् प्रजया पशुभिर् अर्धयति वर्धयत्य् अस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर् निरुप्तम् पुरस्ताच् चन्द्रमाः ॥
अभ्य् उदेति त्रेधा तण्डुलान् वि भजेद् ये मध्यमाः स्युस् तान् अग्नये दात्रे पुरोडाशम् अष्टाकपालं कुर्याद् ये स्थविष्ठास् तान् इन्द्राय प्रदात्रे दधꣳश् चरुम् । ये ऽणिष्ठास् तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् अग्निर् एवास्मैप्रजाम् प्रजनयति वृद्धाम् इन्द्रः प्र यच्छति यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिर् यज्ञ एव पशुषु प्रति तिष्ठति न द्वे
यजेत यत् पूर्वया सम्प्रति यजेतोत्तरया छम्बट् कुर्याद् यद् उत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वया छम्बट् कुर्यान् नेष्टिर् भवति न यज्ञस् तद् अनु ह्रीत मुख्यपगल्भो जायते । एकाम् एव यजेत प्रगल्भो ऽस्य जायते । अनादृत्य तद् द्वे एव यजेत यज्ञमुखम् एव पूर्वयालभते यजत उत्तरया देवता एव पूर्वयावरुन्द्ध इन्द्रियम् उत्तरया देवलोकम् एव
पूर्वयाभिजयति मनुष्यलोकम् उत्तरया भूयसो यज्ञक्रतून् उपैति । एषा वै सुमना नामेष्टिर् यम् अद्येजानम् पश्चाच् चन्द्रमा अभ्य् उदेत्य् अस्मिन्न् एवास्मै लोके ऽर्धुकम् भवति दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत पूर्णमासे सं नयेन् मैत्रावरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजेत पूर्णमासे वै देवानाꣳ सुतस् तेषाम् एतम् अर्धमासम् प्रसुतस् तेषाम् मैत्रावरुणी वशाऽमावास्यायाम् अनूबन्ध्या यत्
पूर्वेद्युर् यजते वेदिम् एव तत् करोति यद् वत्सान् अपाकरोति सदोहविर्धाने एव सम् मिनोति यद् यजते देवैर् एव सुत्याꣳ सम् पादयति स एतम् अर्धमासꣳ सधमादं देवैः सोमम् पिबति यन् मैत्रावरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजते यैवासौ देवानां वशानूबन्ध्या सो एवैषैतस्य साक्षाद् वा एष देवान् अभ्यारोहति य एषां यज्ञम्
अभ्यारोहति यथा खलु वै श्रेयान् अभ्यारूढः कामयते तथा करोति यद्य् अवविध्यति पापीयान् भवति यदि नावविध्यति सदृङ् व्यावृत्काम एतेन यज्ञेन यजेत क्षुरपविर् ह्य् एष यज्ञस् ताजक् पुण्यो वा भवति प्र वा मीयते तस्यैतद् व्रतम् । नानृतं वदेन् न माꣳसम् अश्नीयान् न स्त्रियम् उपेयान् नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयेयुर् एतद् धि देवाः सर्वं न कुर्वन्ति ॥
nāsomayājī saṃ nayed anāgataṃ vā etasya payo yo 'somayājī yad asomayājī saṃnayet parimoṣa eva so 'nṛtaṃ karoti | atho paraiva sicyate somayājy eva saṃ nayet payo vai somaḥ payaḥ sāṃnāyyam payasaiva paya ātman dhatte vi vā etam prajayā paśubhir ardhayati vardhayaty asya bhrātṛvyaṃ yasya havir niruptam purastāc candramāḥ ||
abhy udeti tredhā taṇḍulān vi bhajed ye madhyamāḥ syus tān agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ kuryād ye sthaviṣṭhās tān indrāya pradātre dadham̐ś carum | ye 'ṇiṣṭhās tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum agnir evāsmaiprajām prajanayati vṛddhām indraḥ pra yacchati yajño vai viṣṇuḥ paśavaḥ śipir yajña eva paśuṣu prati tiṣṭhati na dve
yajeta yat pūrvayā samprati yajetottarayā chambaṭ kuryād yad uttarayā samprati yajeta pūrvayā chambaṭ kuryān neṣṭir bhavati na yajñas tad anu hrīta mukhyapagalbho jāyate | ekām eva yajeta pragalbho 'sya jāyate | anādṛtya tad dve eva yajeta yajñamukham eva pūrvayālabhate yajata uttarayā devatā eva pūrvayāvarunddha indriyam uttarayā devalokam eva
pūrvayābhijayati manuṣyalokam uttarayā bhūyaso yajñakratūn upaiti | eṣā vai sumanā nāmeṣṭir yam adyejānam paścāc candramā abhy udety asminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati dākṣāyaṇayajñena suvargakāmo yajeta pūrṇamāse saṃ nayen maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajeta pūrṇamāse vai devānām̐ sutas teṣām etam ardhamāsam prasutas teṣām maitrāvaruṇī vaśā'māvāsyāyām anūbandhyā yat
pūrvedyur yajate vedim eva tat karoti yad vatsān apākaroti sadohavirdhāne eva sam minoti yad yajate devair eva sutyām̐ sam pādayati sa etam ardhamāsam̐ sadhamādaṃ devaiḥ somam pibati yan maitrāvaruṇyāmikṣayāmāvāsyāyāṃ yajate yaivāsau devānāṃ vaśānūbandhyā so evaiṣaitasya sākṣād vā eṣa devān abhyārohati ya eṣāṃ yajñam
abhyārohati yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti yady avavidhyati pāpīyān bhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅ vyāvṛtkāma etena yajñena yajeta kṣurapavir hy eṣa yajñas tājak puṇyo vā bhavati pra vā mīyate tasyaitad vratam | nānṛtaṃ vaden na mām̐sam aśnīyān na striyam upeyān nāsya palpūlanena vāsaḥ palpūlayeyur etad dhi devāḥ sarvaṃ na kurvanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष वै देवरथो यद् दर्शपूर्णमासौ यो दर्शपूर्णमासाव् इष्ट्वा सोमेन यजते रथस्पष्ट एवावसाने वरे देवानाम् अव स्यति । एतानि वा अङ्गापरूꣳषि संवत्सरस्य यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते ऽङ्गापरूꣳष्य् एव संवत्सरस्य प्रति दधाति । एते वै संवत्सरस्य चक्षुषी यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते ताभ्याम् एव सुवर्गं लोकम् अनु पश्यति ॥
एषा वै देवानां विक्रान्तिर् यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते देवानाम् एव विक्रान्तिम् अनु वि क्रमते । एष वै देवयानः पन्था यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते य एव देवयानः पन्थास् तꣳ समारोहति । एतौ वै देवानाꣳ हरी यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते याव् एव देवानाꣳ हरी ताभ्याम्
एवैभ्यो हव्यं वहति । एतद् वै देवानाम् आस्यं यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते साक्षाद् एव देवानाम् आस्ये जुहोति । एष वै हविर्धानी यो दर्शपूर्णमासयाजी सायम्प्रातर् अग्निहोत्रं जुहोति यजते दर्शपूर्णमासाव् अहरहर् हविर्धानिनाꣳ सुतः । य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते हविर्धान्य् अस्मीति सर्वम् एवास्य बर्हिष्यं दत्तम् भवति देवा वा अहः
यज्ञियं नाविन्दन् ते दर्शपूर्णमासाव् अपुनन् तौ वा एतौ पूतौ मेध्यौ यद् दर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते पूताव् एवैनौ मेध्यौ यजते नामावास्यायां च पौर्णमास्यां च स्त्रियम् उपेयात् । यद् उपेयान् निरिन्द्रियः स्यात् सोमस्य वै राज्ञो ऽर्धमासस्य रात्रयः पत्नय आसन् तासाम् अमावास्यां च पौर्णमासीं च नोपैत् ॥
ते एनम् अभि समनह्येताम् । तं यक्ष्म आर्छत् । राजानं यक्ष्म आरद् इति तद् राजयक्ष्मस्य जन्म यत् पापीयान् अभवत् तत् पापयक्ष्मस्य यज् जायाभ्याम् अविन्दत् तज् जायेन्यस्य य एवम् एतेषां यक्ष्माणां जन्म वेद नैनम् एते यक्ष्मा विन्दन्ति स एते एव नमस्यन्न् उपाधावत् ते अब्रूताम् । वरं वृणावहा आवं देवानाम् भागधे असाव
आवद् अधि देवा इज्यान्ता इति तस्मात् सदृशीनाꣳ रात्रीणाम् अमावास्यायां च पौर्णमास्यां च देवा इज्यन्ते । एते हि देवानाम् भागधे भागधा अस्मै मनुष्या भवन्ति य एवं वेद भूतानि क्षुधम् अघ्नन्त् सद्यो मनुष्या अर्धमासे देवा मासि पितरः संवत्सरे वनस्पतयस्
तस्माद् अहरहर् मनुष्या अशनम् इच्छन्ते ऽर्धमासे देवा इज्यन्ते मासि पितृभ्यः क्रियते संवत्सरे वनस्पतयः फलं गृह्णन्ति य एवं वेद हन्ति क्षुधम् भ्रातृव्यम् ॥
eṣa vai devaratho yad darśapūrṇamāsau yo darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānām ava syati | etāni vā aṅgāparūm̐ṣi saṃvatsarasya yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate 'ṅgāparūm̐ṣy eva saṃvatsarasya prati dadhāti | ete vai saṃvatsarasya cakṣuṣī yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate tābhyām eva suvargaṃ lokam anu paśyati ||
eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate devānām eva vikrāntim anu vi kramate | eṣa vai devayānaḥ panthā yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate ya eva devayānaḥ panthās tam̐ samārohati | etau vai devānām̐ harī yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate yāv eva devānām̐ harī tābhyām
evaibhyo havyaṃ vahati | etad vai devānām āsyaṃ yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate sākṣād eva devānām āsye juhoti | eṣa vai havirdhānī yo darśapūrṇamāsayājī sāyamprātar agnihotraṃ juhoti yajate darśapūrṇamāsāv aharahar havirdhāninām̐ sutaḥ | ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate havirdhāny asmīti sarvam evāsya barhiṣyaṃ dattam bhavati devā vā ahaḥ
yajñiyaṃ nāvindan te darśapūrṇamāsāv apunan tau vā etau pūtau medhyau yad darśapūrṇamāsau ya evaṃ vidvān darśapūrṇamāsau yajate pūtāv evainau medhyau yajate nāmāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca striyam upeyāt | yad upeyān nirindriyaḥ syāt somasya vai rājño 'rdhamāsasya rātrayaḥ patnaya āsan tāsām amāvāsyāṃ ca paurṇamāsīṃ ca nopait ||
te enam abhi samanahyetām | taṃ yakṣma ārchat | rājānaṃ yakṣma ārad iti tad rājayakṣmasya janma yat pāpīyān abhavat tat pāpayakṣmasya yaj jāyābhyām avindat taj jāyenyasya ya evam eteṣāṃ yakṣmāṇāṃ janma veda nainam ete yakṣmā vindanti sa ete eva namasyann upādhāvat te abrūtām | varaṃ vṛṇāvahā āvaṃ devānām bhāgadhe asāva
āvad adhi devā ijyāntā iti tasmāt sadṛśīnām̐ rātrīṇām amāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca devā ijyante | ete hi devānām bhāgadhe bhāgadhā asmai manuṣyā bhavanti ya evaṃ veda bhūtāni kṣudham aghnant sadyo manuṣyā ardhamāse devā māsi pitaraḥ saṃvatsare vanaspatayas
tasmād aharahar manuṣyā aśanam icchante 'rdhamāse devā ijyante māsi pitṛbhyaḥ kriyate saṃvatsare vanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti ya evaṃ veda hanti kṣudham bhrātṛvyam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै नर्चि न यजुष्य् अश्रयन्त ते सामन्न् एवाश्रयन्त हिं करोति सामैवाकर् हिं करोति यत्रैव देवा अश्रयन्त तत एवैनान् प्र युङ्क्ते हिं करोति वाच एवैष योगः । हिं करोति प्रजा एव तद् यजमानः सृजते त्रिः प्रथमाम् अन्व् आह त्रिर् उत्तमाम् । यज्ञस्यैव तद् बर्सम्
नह्यत्य् अप्रस्रꣳसाय संततम् अन्व् आह प्राणानाम् अन्नाद्यस्य संतत्यै । अथो रक्षसाम् अपहत्यै राथंतरीम् प्रथमाम् अन्व् आह राथंतरो वा अयं लोकः । इमम् एव लोकम् अभि जयति त्रिर् वि गृह्णाति त्रय इमे लोकाः । इमान् एव लोकान् अभि जयति बार्हतीम् उत्तमाम् अन्व् आह बार्हतो वा असौ लोकः । अमुम् एव लोकम् अभि जयति प्र वः
वाजा इत्य् अनिरुक्ताम् प्राजापत्याम् अन्व् आह यज्ञो वै प्रजापतिः । यज्ञम् एव प्रजापतिम् आ रभते प्र वो वाजा इत्य् अन्व् आह । अन्नं वै वाजः । अन्नम् एवाव रुन्द्धे प्र वो वाजा इत्य् अन्व् आह तस्मात् प्राचीनꣳ रेतो धीयते । अग्न आ याहि वीतय इत्य् आह तस्मात् प्रतीचीः प्रजा जायन्ते प्र वो वाजाः
इत्य् अन्व् आह मासा वै वाजा अर्धमासा अभिद्यवो देवा हविष्मन्तो गौर् घृताची यज्ञो देवाञ् जिगाति यजमानः सुम्नयुः । इदम् असीदम् असीत्य् एव यज्ञस्य प्रियं धामाव रुन्द्धे यं कामयेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति प्र वो वाजा इति तस्यानूच्याग्न आ याहि वीतय इति सं ततम् उत्तरम् अर्धर्चम् आ लभेत ॥
प्राणेनैवास्यापानं दधार सर्वम् आयुर् एति यो वा अरत्निꣳ सामिधेनीनां वेदारत्नाव् एव भ्रातृव्यं कुरुते । अर्धर्चौ सं दधाति । एष वा अरत्निः सामिधेनीनाम् । य एवं वेदारत्नाव् एव भ्रातृव्यं कुरुते । ऋषेर्ऋषेर् वा एता निर्मिता यत् सामिधेन्यस् ता यद् असंयुक्ताः स्युः प्रजया पशुभिर् यजमानस्य वि तिष्ठेरन् । अर्धर्चौ संदधाति सं युनक्त्य् एवैनास् ता अस्मै संयुक्ता अवरुद्धाः सर्वाम् आशिषं दुह्रे ॥
devā vai narci na yajuṣy aśrayanta te sāmann evāśrayanta hiṃ karoti sāmaivākar hiṃ karoti yatraiva devā aśrayanta tata evainān pra yuṅkte hiṃ karoti vāca evaiṣa yogaḥ | hiṃ karoti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate triḥ prathamām anv āha trir uttamām | yajñasyaiva tad barsam
nahyaty aprasram̐sāya saṃtatam anv āha prāṇānām annādyasya saṃtatyai | atho rakṣasām apahatyai rāthaṃtarīm prathamām anv āha rāthaṃtaro vā ayaṃ lokaḥ | imam eva lokam abhi jayati trir vi gṛhṇāti traya ime lokāḥ | imān eva lokān abhi jayati bārhatīm uttamām anv āha bārhato vā asau lokaḥ | amum eva lokam abhi jayati pra vaḥ
vājā ity aniruktām prājāpatyām anv āha yajño vai prajāpatiḥ | yajñam eva prajāpatim ā rabhate pra vo vājā ity anv āha | annaṃ vai vājaḥ | annam evāva runddhe pra vo vājā ity anv āha tasmāt prācīnam̐ reto dhīyate | agna ā yāhi vītaya ity āha tasmāt pratīcīḥ prajā jāyante pra vo vājāḥ
ity anv āha māsā vai vājā ardhamāsā abhidyavo devā haviṣmanto gaur ghṛtācī yajño devāñ jigāti yajamānaḥ sumnayuḥ | idam asīdam asīty eva yajñasya priyaṃ dhāmāva runddhe yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti pra vo vājā iti tasyānūcyāgna ā yāhi vītaya iti saṃ tatam uttaram ardharcam ā labheta ||
prāṇenaivāsyāpānaṃ dadhāra sarvam āyur eti yo vā aratnim̐ sāmidhenīnāṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute | ardharcau saṃ dadhāti | eṣa vā aratniḥ sāmidhenīnām | ya evaṃ vedāratnāv eva bhrātṛvyaṃ kurute | ṛṣerṛṣer vā etā nirmitā yat sāmidhenyas tā yad asaṃyuktāḥ syuḥ prajayā paśubhir yajamānasya vi tiṣṭheran | ardharcau saṃdadhāti saṃ yunakty evainās tā asmai saṃyuktā avaruddhāḥ sarvām āśiṣaṃ duhre ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयज्ञो वा एष यो ऽसामा । अग्न आ याहि वीतय इत्य् आह राथंतरस्यैष वर्णस् तं त्वा समिद्भिर् अङ्गिर इत्य् आह वामदेव्यस्यैष वर्णः । बृहद् अग्ने सुवीर्यम् इत्य् आह बृहत एष वर्णः । यद् एतं तृचम् अन्वाह यज्ञम् एव तत् सामन्वन्तं करोति । अग्निर् अमुष्मिम्̐ लोक आसीद् आदित्यो ऽस्मिन् ताव् इमौ लोकाव् अशान्तौ
आस्ताम् । ते देवा अब्रुवन् । एतेमौ वि पर्य् ऊहामेति । अग्न आ याहि वीतय इत्य् अस्मिम्̐ लोके ऽग्निम् अदधुर् बृहद् अग्ने सुवीर्यम् इत्य् अमुष्मिम्̐ लोक आदित्यम् । ततो वा इमौ लोकाव् अशाम्यताम् । यद् एवम् अन्वाहानयोर् लोकयोः शान्त्यै शाम्यतो ऽस्मा इमौ लोकौ य एवं वेद पञ्चदश सामिधेनीर् अन्व् आह पञ्चदश
वा अर्धमासस्य रात्रयः । अर्धमासशः संवत्सर आप्यते तासां त्रीणि च शतानि षष्टिश् चाक्षराणि तावतीः संवत्सरस्य रात्रयः । अक्षरश एव संवत्सरम् आप्नोति नृमेधश् च परुच्छेपश् च ब्रह्मवाद्यम् अवदेताम् अस्मिन् दाराव् आर्द्रे ऽग्निं जनयाव यतरो नौ ब्रह्मीयान् इति नृमेधो ऽभ्य् अवदत् स धूमम् अजनयत् परुच्छेपो ऽभ्य् अवदत् सो ऽग्निम् अजनयत् । ऋष इत्य् अब्रवीत् ॥
यत् समावद् विद्व कथा त्वम् अग्निम् अजीजनो नाहम् इति सामिधेनीनाम् एवाहं वर्णं वेदेत्य् अब्रवीत् । यद् घृतवत् पदम् अनूच्यते स आसां वर्णस् तं त्वा समिद्भिर् अङ्गिर इत्य् आह सामिधेनीष्व् एव तज् ज्योतिर् जनयति स्त्रियस् तेन यद् ऋच स्त्रियस् तेन यद् गायत्रिय स्त्रियस् तेन यत् सामिधेन्यः ।
वृषण्वतीम् अन्व् आह ॥
तेन पुꣳस्वतीस् तेन सेन्द्रास् तेन मिथुनाः । अग्निर् देवानां दूत आसीद् उशना काव्यो ऽसुराणाम् । तौ प्रजापतिम् प्रश्नम् ऐताम् स प्रजापतिर् अग्निं दूतं वृणीमह इत्य् अभि पर्यावर्तत ततो देवा अभवन् परासुराः । यस्यैवं विदुषो ऽग्निं दूतं वृणीमह इत्य् अन्वाह भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । अध्वरवतीम् अन्व् आह भ्रातृव्यम् एवैतया
ध्वरति शोचिष्केशस् तम् ईमह इत्य् आह पवित्रम् एवैतत् । यजमानम् एवैतया पवयति समिद्धो अग्न आहुतेत्य् आह परिधिम् एवैतम् परि दधात्य् अस्कन्दाय यद् अत ऊर्ध्वम् अभ्यादध्याद् यथा बहिःपरिधि स्कन्दति तादृग् एव तत् त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितृणाꣳ सहरक्षा असुराणाम् । त एतर्ह्य् आ शꣳसन्ते मां वरिष्यते माम्
इति वृणीध्वꣳ हव्यवाहनम् इत्य् आह य एव देवानां तं वृणीते । आर्षेयं वृणीते बन्धोर् एव नैति । अथो संतत्यै परस्ताद् अर्वाचो वृणीते तस्मात् परस्ताद् अर्वाञ्चो मनुष्यान् पितरो ऽनु प्र पिपते ॥
ayajño vā eṣa yo 'sāmā | agna ā yāhi vītaya ity āha rāthaṃtarasyaiṣa varṇas taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha vāmadevyasyaiṣa varṇaḥ | bṛhad agne suvīryam ity āha bṛhata eṣa varṇaḥ | yad etaṃ tṛcam anvāha yajñam eva tat sāmanvantaṃ karoti | agnir amuṣmim̐ loka āsīd ādityo 'smin tāv imau lokāv aśāntau
āstām | te devā abruvan | etemau vi pary ūhāmeti | agna ā yāhi vītaya ity asmim̐ loke 'gnim adadhur bṛhad agne suvīryam ity amuṣmim̐ loka ādityam | tato vā imau lokāv aśāmyatām | yad evam anvāhānayor lokayoḥ śāntyai śāmyato 'smā imau lokau ya evaṃ veda pañcadaśa sāmidhenīr anv āha pañcadaśa
vā ardhamāsasya rātrayaḥ | ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate tāsāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiś cākṣarāṇi tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ | akṣaraśa eva saṃvatsaram āpnoti nṛmedhaś ca parucchepaś ca brahmavādyam avadetām asmin dārāv ārdre 'gniṃ janayāva yataro nau brahmīyān iti nṛmedho 'bhy avadat sa dhūmam ajanayat parucchepo 'bhy avadat so 'gnim ajanayat | ṛṣa ity abravīt ||
yat samāvad vidva kathā tvam agnim ajījano nāham iti sāmidhenīnām evāhaṃ varṇaṃ vedety abravīt | yad ghṛtavat padam anūcyate sa āsāṃ varṇas taṃ tvā samidbhir aṅgira ity āha sāmidhenīṣv eva taj jyotir janayati striyas tena yad ṛca striyas tena yad gāyatriya striyas tena yat sāmidhenyaḥ |
vṛṣaṇvatīm anv āha ||
tena pum̐svatīs tena sendrās tena mithunāḥ | agnir devānāṃ dūta āsīd uśanā kāvyo 'surāṇām | tau prajāpatim praśnam aitām sa prajāpatir agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity abhi paryāvartata tato devā abhavan parāsurāḥ | yasyaivaṃ viduṣo 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha ity anvāha bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | adhvaravatīm anv āha bhrātṛvyam evaitayā
dhvarati śociṣkeśas tam īmaha ity āha pavitram evaitat | yajamānam evaitayā pavayati samiddho agna āhutety āha paridhim evaitam pari dadhāty askandāya yad ata ūrdhvam abhyādadhyād yathā bahiḥparidhi skandati tādṛg eva tat trayo vā agnayo havyavāhano devānāṃ kavyavāhanaḥ pitṛṇām̐ saharakṣā asurāṇām | ta etarhy ā śam̐sante māṃ variṣyate mām
iti vṛṇīdhvam̐ havyavāhanam ity āha ya eva devānāṃ taṃ vṛṇīte | ārṣeyaṃ vṛṇīte bandhor eva naiti | atho saṃtatyai parastād arvāco vṛṇīte tasmāt parastād arvāñco manuṣyān pitaro 'nu pra pipate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने महाꣳ असीत्य् आह महान् ह्य् एष यद् अग्निः । ब्राह्मणेत्य् आह ब्राह्मणो ह्य् एष भारतेत्य् आहैष हि देवेभ्यो हव्यम् भरति देवेद्ध इत्य् आह देवा ह्य् एतम् ऐन्धत मन्विद्ध इत्य् आह मनुर् ह्य् एतम् उत्तरो देवेभ्य ऐन्द्ध । ऋषिष्टुत इत्य् आहर्षयो ह्य् एतम् अस्तुवन् विप्रानुमदित इत्य् आह ।
विप्रा ह्य् एते यच् छुश्रुवाꣳसः कविशस्त इत्य् आह कवयो ह्य् एते यच् छुश्रुवाꣳसः । ब्रह्मसꣳशित इत्य् आह ब्रह्मसꣳशितो ह्य् एष घृताहवन इत्य् आह घृताहुतिर् ह्य् अस्य प्रियतमा प्रणीर् यज्ञानाम् इत्य् आह प्रणीर् ह्य् एष यज्ञानाम् । रथीर् अध्वराणाम् इत्य् आहैष हि देवरथः । अतूर्तो होतेत्य् आह न ह्य् एतं कश् चन
तरति तूर्णिर् हव्यवाड् इत्य् आह सर्वꣳ ह्य् एष तरति । आस्पात्रं जुहूर् देवानाम् इत्य् आह जुहूर् ह्य् एष देवानाम् । चमसो देवपान इत्य् आह चमसो ह्य् एष देवपानः । अराꣳ इवाग्ने नेमिर् देवाꣳस् त्वम् परिभूर् असीत्य् आह देवान् ह्य् एष परिभूः ।
यद् ब्रूयात् । आ वह देवान् देवयते यजमानायेति भ्रातृव्यम् अस्मै
जनयेत् । आ वह देवान् यजमानायेत्य् आह यजमानम् एवैतेन वर्धयति । अग्निम् अग्न आ वह सोमम् आ वहेत्य् आह देवता एव तद् यथापूर्वम् उप ह्वयते । आ चाग्ने देवान् वह सुयजा च यज जातवेद इत्य् आह । अग्निम् एव तत् सꣳ श्यति सो ऽस्य सꣳशितो देवेभ्यो हव्यं वहति । अग्निर् होता
इत्य् आह । अग्निर् वै देवानाꣳ होता य एव देवानाꣳ होता तं वृणीते स्मो वयम् इत्य् आहात्मानम् एव सत्त्वं गमयति साधु ते यजमान देवतेत्य् आहाशिषम् एवैताम् आ शास्ते यद् ब्रूयात् । यो ऽग्निꣳ होतारम् अवृथा इत्य् अग्निनोभयतो यजमानम् परि गृह्णीयात् प्रमायुकः स्यात् । यजमानदेवत्या वै जुहूर् भ्रातृव्यदेवत्यो उपभृत्
यद् द्वे इव ब्रूयाद् भ्रातृव्यम् अस्मै जनयेत् । घृतवतीम् अध्वर्यो स्रुचम् आऽस्यस्वेत्य् आह यजमानम् एवैतेन वर्धयति देवायुवम् इत्य् आह देवान् ह्य् एषावति विश्ववाराम् इत्य् आह विश्वꣳ ह्य् एषावति । ईडामहै देवाꣳ ईडेन्यान् नमस्याम वा ईडेन्याः पितरो नमस्या देवा यज्ञियाः । देवता एव तद् यथाभागं यजति ॥
agne mahām̐ asīty āha mahān hy eṣa yad agniḥ | brāhmaṇety āha brāhmaṇo hy eṣa bhāratety āhaiṣa hi devebhyo havyam bharati deveddha ity āha devā hy etam aindhata manviddha ity āha manur hy etam uttaro devebhya ainddha | ṛṣiṣṭuta ity āharṣayo hy etam astuvan viprānumadita ity āha |
viprā hy ete yac chuśruvām̐saḥ kaviśasta ity āha kavayo hy ete yac chuśruvām̐saḥ | brahmasam̐śita ity āha brahmasam̐śito hy eṣa ghṛtāhavana ity āha ghṛtāhutir hy asya priyatamā praṇīr yajñānām ity āha praṇīr hy eṣa yajñānām | rathīr adhvarāṇām ity āhaiṣa hi devarathaḥ | atūrto hotety āha na hy etaṃ kaś cana
tarati tūrṇir havyavāḍ ity āha sarvam̐ hy eṣa tarati | āspātraṃ juhūr devānām ity āha juhūr hy eṣa devānām | camaso devapāna ity āha camaso hy eṣa devapānaḥ | arām̐ ivāgne nemir devām̐s tvam paribhūr asīty āha devān hy eṣa paribhūḥ |
yad brūyāt | ā vaha devān devayate yajamānāyeti bhrātṛvyam asmai
janayet | ā vaha devān yajamānāyety āha yajamānam evaitena vardhayati | agnim agna ā vaha somam ā vahety āha devatā eva tad yathāpūrvam upa hvayate | ā cāgne devān vaha suyajā ca yaja jātaveda ity āha | agnim eva tat sam̐ śyati so 'sya sam̐śito devebhyo havyaṃ vahati | agnir hotā
ity āha | agnir vai devānām̐ hotā ya eva devānām̐ hotā taṃ vṛṇīte smo vayam ity āhātmānam eva sattvaṃ gamayati sādhu te yajamāna devatety āhāśiṣam evaitām ā śāste yad brūyāt | yo 'gnim̐ hotāram avṛthā ity agninobhayato yajamānam pari gṛhṇīyāt pramāyukaḥ syāt | yajamānadevatyā vai juhūr bhrātṛvyadevatyo upabhṛt
yad dve iva brūyād bhrātṛvyam asmai janayet | ghṛtavatīm adhvaryo srucam ā'syasvety āha yajamānam evaitena vardhayati devāyuvam ity āha devān hy eṣāvati viśvavārām ity āha viśvam̐ hy eṣāvati | īḍāmahai devām̐ īḍenyān namasyāma vā īḍenyāḥ pitaro namasyā devā yajñiyāḥ | devatā eva tad yathābhāgaṃ yajati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रीꣳस् तृचान् अनु ब्रूयाद् राजन्यस्य त्रयो वा अन्ये राजन्यात् पुरुषा ब्राह्मणो वैश्यः शूद्रस् तान् एवास्मा अनुकान् करोति पञ्चदशानु ब्रूयाद् राजन्यस्य पञ्चदशो वै राजन्यः स्व एवैनꣳ स्तोमे प्रति ष्ठापयति त्रिष्टुभा परि दध्यात् । इन्द्रियं वै त्रिष्टुग् इन्द्रियकामः खलु वै राजन्यो यजते त्रिष्टुभैवास्मा इन्द्रियम् परि गृह्णाति यदि कामयेत
ब्रह्मवर्चसम् अस्त्व् इति गायत्रिया परि दध्यात् । ब्रह्मवर्चसं वै गायत्री ब्रह्मवर्चसम् एव भवति सप्तदशानु ब्रूयाद् वैश्यस्य सप्तदशो वै वैश्यः स्व एवैनꣳ स्तोमे प्रति ष्ठापयति जगत्या परि दध्यात् । जागता वै पशवः पशुकामः खलु वै वैश्यो यजते जगत्यैवास्मै पशून् परि गृह्णाति । एकविꣳशतिम् अनु ब्रूयात् प्रतिष्ठाकामस्य । एकविꣳश स्तोमानाम् प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै ।
चतुर्विꣳशतिम् अनु ब्रूयाद् ब्रह्मवर्चसकामस्य चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसम् । गायत्रियैवास्मै ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे त्रिꣳशतम् अनु ब्रूयाद् अन्नकामस्य त्रिꣳशदक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवास्मा अन्नाद्यम् अव रुन्द्धे द्वात्रिꣳशतम् अनुब्रूयात् प्रतिष्ठाकामस्य द्वात्रिꣳशदक्षरानुष्टुग् अनुष्टुप् छन्दसाम् प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै षट्त्रिꣳशतम् अनु ब्रूयात् पशुकामस्य षट्त्रिꣳशदक्षरा बृहती बार्हताः पशवः । बृहत्यैवास्मै पशून्
अव रुन्द्धे चतुश्चत्वारिꣳशतम् अनु ब्रूयाद् इन्द्रियकामस्य चतुश्चत्वारिꣳशदक्षरा त्रिष्टुग् इन्द्रियं त्रिष्टुप् त्रिष्टुभैवास्मा इन्द्रियम् अव रुन्द्धे । अष्टाचत्वारिꣳशतम् अनु ब्रूयात् पशुकामस्य । अष्टाचत्वरिꣳशदक्षरा जगती जागताः पशवः । जगत्यैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे सर्वाणि छन्दाꣳस्य् अनु ब्रूयाद् बहुयाजिनः सर्वाणि वा एतस्य छन्दाꣳस्य् अवरुन्द्धानि यो बहुयाजी । अपरिमितम् अनु ब्रूयात् । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै ॥
trīm̐s tṛcān anu brūyād rājanyasya trayo vā anye rājanyāt puruṣā brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdras tān evāsmā anukān karoti pañcadaśānu brūyād rājanyasya pañcadaśo vai rājanyaḥ sva evainam̐ stome prati ṣṭhāpayati triṣṭubhā pari dadhyāt | indriyaṃ vai triṣṭug indriyakāmaḥ khalu vai rājanyo yajate triṣṭubhaivāsmā indriyam pari gṛhṇāti yadi kāmayeta
brahmavarcasam astv iti gāyatriyā pari dadhyāt | brahmavarcasaṃ vai gāyatrī brahmavarcasam eva bhavati saptadaśānu brūyād vaiśyasya saptadaśo vai vaiśyaḥ sva evainam̐ stome prati ṣṭhāpayati jagatyā pari dadhyāt | jāgatā vai paśavaḥ paśukāmaḥ khalu vai vaiśyo yajate jagatyaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti | ekavim̐śatim anu brūyāt pratiṣṭhākāmasya | ekavim̐śa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai |
caturvim̐śatim anu brūyād brahmavarcasakāmasya caturvim̐śatyakṣarā gāyatrī gāyatrī brahmavarcasam | gāyatriyaivāsmai brahmavarcasam ava runddhe trim̐śatam anu brūyād annakāmasya trim̐śadakṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivāsmā annādyam ava runddhe dvātrim̐śatam anubrūyāt pratiṣṭhākāmasya dvātrim̐śadakṣarānuṣṭug anuṣṭup chandasām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai ṣaṭtrim̐śatam anu brūyāt paśukāmasya ṣaṭtrim̐śadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavaḥ | bṛhatyaivāsmai paśūn
ava runddhe catuścatvārim̐śatam anu brūyād indriyakāmasya catuścatvārim̐śadakṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭup triṣṭubhaivāsmā indriyam ava runddhe | aṣṭācatvārim̐śatam anu brūyāt paśukāmasya | aṣṭācatvarim̐śadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ | jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe sarvāṇi chandām̐sy anu brūyād bahuyājinaḥ sarvāṇi vā etasya chandām̐sy avarunddhāni yo bahuyājī | aparimitam anu brūyāt | aparimitasyāvaruddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवीतम् मनुष्याणाम् प्राचीनावीतम् पितृणाम् उपवीतं देवानाम् उप व्ययते देवलक्ष्मम् एव तत् कुरुते तिष्ठन्न् अन्व् आह तिष्ठन् ह्य् आश्रुततरं वदति तिष्ठन्न् अन्व् आह सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै । आसीनो यजति । अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति यत् क्रौञ्चम् अन्वाहाऽऽसुरं तत् । यन् मन्द्रम् मानुषं तत् । यद् अन्तरा तत् सदेवम् अन्तरानूच्यम् । सदेवत्वाय विद्वाꣳसो वै
पुरा होतारो ऽभूवन् तस्माद् विधृता अध्वानो ऽभूवन् न पन्थानः सम् अरुक्षन् । अन्तर्वेद्य् अन्यः पादो भवति बहिर्वेद्य् अन्यः । अथान्व् आह । अध्वनां विधृत्यै पथाम् असꣳरोहाय । अथो भूतं चैव भविष्यच् चाव रुन्द्धे । अथो परिमितं चैवापरिमितं चाव रुन्द्धे । अथो ग्राम्याꣳश् चैव पशून् आरण्याꣳश् चाव रुन्द्धे । अथो
देवलोकं चैव मनुष्यलोकं चाभि जयति देवा वै सामिधेनीर् अनूच्य यज्ञं नान्व् अपश्यन् । स प्रजापतिस् तूष्णीम् आघारम् आघारयत् ततो वै देवा यज्ञम् अन्व् अपश्यन् यत् तूष्णीम् आघारम् आघारयति यज्ञस्यानुख्यात्यै । अथो सामिधेनीर् एवाभ्य् अनक्ति । अलूक्षो भवति य एवं वेद । अथो तर्पयत्य् एवैनास् तृप्यति प्रजया पशुभिः
य एवं वेद यद् एकयाघारयेद् एकाम् प्रीणीयात् । यद् द्वाभ्यां द्वे प्रीणीयात् । यत् तिसृभिर् अति तद् रेचयेत् । मनसा घारयति मनसा ह्य् अनाप्तम् आप्यते तिर्यञ्चम् आ घारयत्य् अच्छम्बट्कारम् । वाक् च मनश् चार्तीयेताम् अहं देवेभ्यो हव्यं वहामीति वाग् अब्रवीद् अहं देवेभ्य इति मनस् तौ प्रजापतिम् प्रश्नम् ऐताम् । सो ऽब्रवीत्
प्रजापतिः । दूतीर् एव त्वम् मनसो ऽसि यद् धि मनसा ध्यायति तद् वाचा वदतीति तत् खलु तुभ्यं न वाचा जुहवन्न् इत्य् अब्रवीत् तस्मान् मनसा प्रजापतये जुह्वति मन इव हि प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै परिधीन्त् सम् मार्ष्टि पुनात्य् एवैनान् त्रिर् मध्यमं त्रयो वै प्राणाः
इमे लोका इमान् एव लोकान् अभि जयति त्रिर् उत्तरार्ध्यं त्रयो वै देवयानाः पन्थानस् तान् एवाभि जयति त्रिर् उप वाजयति त्रयो वै देवलोका देवलोकान् एवाभि जयति द्वादश सम् पद्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव प्रीणाति । अथो संवत्सरम् एवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । आघारम् आ घारयति तिर इव
वै सुवर्गो लोकः सुवर्गम् एवास्मै लोकम् प्र रोचयति । ऋजुम् आ घारयत्य् ऋजुर् इव हि प्राणः संततम् आ घारयति प्राणानाम् अन्नाद्यस्य संतत्यै । अथो रक्षसाम् अपहत्यै यं कामयेत प्रमायुकः स्याद् इति जिह्मं तस्याऽऽ घारयेत् प्राणम् एवास्माज् जिह्मं नयति ताजक् प्र मीयते शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघार आत्मा ध्रुवा
आघारम् आघार्य ध्रुवाꣳ सम् अनक्ति । आत्मन्न् एव यज्ञस्य शिरः प्रति दधाति । अग्निर् देवानां दूत आसीद् दैव्यो ऽसुराणाम् । तौ प्रजापतिम् प्रश्नम् ऐताम् । स प्रजापतिर् ब्राह्मणम् अब्रवीत् । एतद् वि ब्रूहीति । आ श्रावयेतीदं देवाः शृणुतेति वाव तद् अब्रवीद् अग्निर् देवो होतेति य एव देवानां तम् अवृणीत ततो देवाः
अभवन् परासुराः । यस्यैवं विदुषः प्रवरम् प्रवृणते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति यद् ब्राह्मणश् चाब्राह्मणश् च प्रश्नम् एयाताम् ब्राह्मणायाधि ब्रूयात् । यद् ब्राह्मणायाध्याहाऽऽत्मने ऽध्य् आह यद् ब्राह्मणम् पराहाऽऽत्मनम् पराऽऽह तस्माद् ब्राह्मणो न परोच्यः ॥
nivītam manuṣyāṇām prācīnāvītam pitṛṇām upavītaṃ devānām upa vyayate devalakṣmam eva tat kurute tiṣṭhann anv āha tiṣṭhan hy āśrutataraṃ vadati tiṣṭhann anv āha suvargasya lokasyābhijityai | āsīno yajati | asminn eva loke prati tiṣṭhati yat krauñcam anvāhā''suraṃ tat | yan mandram mānuṣaṃ tat | yad antarā tat sadevam antarānūcyam | sadevatvāya vidvām̐so vai
purā hotāro 'bhūvan tasmād vidhṛtā adhvāno 'bhūvan na panthānaḥ sam arukṣan | antarvedy anyaḥ pādo bhavati bahirvedy anyaḥ | athānv āha | adhvanāṃ vidhṛtyai pathām asam̐rohāya | atho bhūtaṃ caiva bhaviṣyac cāva runddhe | atho parimitaṃ caivāparimitaṃ cāva runddhe | atho grāmyām̐ś caiva paśūn āraṇyām̐ś cāva runddhe | atho
devalokaṃ caiva manuṣyalokaṃ cābhi jayati devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyan | sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai | atho sāmidhenīr evābhy anakti | alūkṣo bhavati ya evaṃ veda | atho tarpayaty evainās tṛpyati prajayā paśubhiḥ
ya evaṃ veda yad ekayāghārayed ekām prīṇīyāt | yad dvābhyāṃ dve prīṇīyāt | yat tisṛbhir ati tad recayet | manasā ghārayati manasā hy anāptam āpyate tiryañcam ā ghārayaty acchambaṭkāram | vāk ca manaś cārtīyetām ahaṃ devebhyo havyaṃ vahāmīti vāg abravīd ahaṃ devebhya iti manas tau prajāpatim praśnam aitām | so 'bravīt
prajāpatiḥ | dūtīr eva tvam manaso 'si yad dhi manasā dhyāyati tad vācā vadatīti tat khalu tubhyaṃ na vācā juhavann ity abravīt tasmān manasā prajāpataye juhvati mana iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān trir madhyamaṃ trayo vai prāṇāḥ
ime lokā imān eva lokān abhi jayati trir uttarārdhyaṃ trayo vai devayānāḥ panthānas tān evābhi jayati trir upa vājayati trayo vai devalokā devalokān evābhi jayati dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāti | atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai | āghāram ā ghārayati tira iva
vai suvargo lokaḥ suvargam evāsmai lokam pra rocayati | ṛjum ā ghārayaty ṛjur iva hi prāṇaḥ saṃtatam ā ghārayati prāṇānām annādyasya saṃtatyai | atho rakṣasām apahatyai yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād iti jihmaṃ tasyā'' ghārayet prāṇam evāsmāj jihmaṃ nayati tājak pra mīyate śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā dhruvā
āghāram āghārya dhruvām̐ sam anakti | ātmann eva yajñasya śiraḥ prati dadhāti | agnir devānāṃ dūta āsīd daivyo 'surāṇām | tau prajāpatim praśnam aitām | sa prajāpatir brāhmaṇam abravīt | etad vi brūhīti | ā śrāvayetīdaṃ devāḥ śṛṇuteti vāva tad abravīd agnir devo hoteti ya eva devānāṃ tam avṛṇīta tato devāḥ
abhavan parāsurāḥ | yasyaivaṃ viduṣaḥ pravaram pravṛṇate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yad brāhmaṇaś cābrāhmaṇaś ca praśnam eyātām brāhmaṇāyādhi brūyāt | yad brāhmaṇāyādhyāhā''tmane 'dhy āha yad brāhmaṇam parāhā''tmanam parā''ha tasmād brāhmaṇo na parocyaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुष् टे । आयुर्दा अग्ने । आ प्यायस्व सं ते । अव ते हेडः । उद् उत्तमम् प्र णो देवी । आ नो दिवः । अग्नाविष्णू अग्नाविष्णू इमं मे वरुण तत् त्वा यामि । उद् उ त्यम् । चित्रम् अपां नपाद् आ ह्य् अस्थाद् उपस्थं जिह्मानामूर्ध्वो विद्युतं वसानः । तस्य ज्येष्ठम् महिमानं वहन्तीर् हिरण्यवर्णाः परि यन्ति यह्वीः सम्
अन्या यन्त्य् उप यन्त्य् अन्याः समानमूर्वं नद्यः पृणन्ति । तमू शुचिꣳ शुचयो दीदिवाꣳसम् अपां नपातम् परि तस्थुर् आपः ॥ तम् अस्मेरा युवतयो युवानम् मर्मृज्यमानाः परि यन्त्य् आपः । स शुक्रेण शिक्वना रेवद् अग्निर् दीदायानिध्मो घृतनिर्णिग् अप्सु ॥ इन्द्रावरुणयोर् अहꣳ सम्राजोर् अव आ वृणे । ता नो मृडात ईदृशे ॥ इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः
विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युम् अति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढ्यः ॥ आ नो मित्रावरुणा प्र बाहवा त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो ऽव यासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषाꣳसि प्र मुमुग्ध्य् अस्मत् स त्वं नो अग्ने ऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अव यक्ष्व नो वरुणम्
रराणो वीहि मृडीकꣳ सुहवो न एधि प्रप्रायम् अग्निर् भरतस्य शृण्वे वि यत् सूर्यो न रोचते बृहद् भाः । अभि यः पूरुम् पृतनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो अतिथिः शिवो नः प्र ते यक्षि प्र त इयर्मि मन्म भुवो यथा वन्द्यो नो हवेषु । धन्वन्न् इव प्रपा असि त्वम् अग्न इयक्षवे पूरवे प्रत्न राजन् ।
वि पाजसा वि ज्योतिषा स त्वम् अग्ने प्रतीकेन प्रत्य् ओष यातुधान्यः । उरुक्षयेषु दीद्यत् तꣳ सुप्रतीकꣳ सुदृशꣳ स्वञ्चम् अविद्वाꣳसो विदुष्टरꣳ सपेम । स यक्षद् विश्वा वयुनानि विद्वान् प्र हव्यम् अग्निर् अमृतेषु वोचत् ॥ अꣳहोमुचे विवेष यन् मा वि न इन्द्र । इन्द्र क्षत्रम् इन्द्रियाणि शतक्रतो अनु ते दायि ॥
āyuṣ ṭe | āyurdā agne | ā pyāyasva saṃ te | ava te heḍaḥ | ud uttamam pra ṇo devī | ā no divaḥ | agnāviṣṇū agnāviṣṇū imaṃ me varuṇa tat tvā yāmi | ud u tyam | citram apāṃ napād ā hy asthād upasthaṃ jihmānāmūrdhvo vidyutaṃ vasānaḥ | tasya jyeṣṭham mahimānaṃ vahantīr hiraṇyavarṇāḥ pari yanti yahvīḥ sam
anyā yanty upa yanty anyāḥ samānamūrvaṃ nadyaḥ pṛṇanti | tamū śucim̐ śucayo dīdivām̐sam apāṃ napātam pari tasthur āpaḥ || tam asmerā yuvatayo yuvānam marmṛjyamānāḥ pari yanty āpaḥ | sa śukreṇa śikvanā revad agnir dīdāyānidhmo ghṛtanirṇig apsu || indrāvaruṇayor aham̐ samrājor ava ā vṛṇe | tā no mṛḍāta īdṛśe || indrāvaruṇā yuvam adhvarāya naḥ
viśe janāya mahi śarma yacchatam | dīrghaprayajyum ati yo vanuṣyati vayaṃ jayema pṛtanāsu dūḍhyaḥ || ā no mitrāvaruṇā pra bāhavā tvaṃ no agne varuṇasya vidvān devasya heḍo 'va yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣām̐si pra mumugdhy asmat sa tvaṃ no agne 'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava yakṣva no varuṇam
rarāṇo vīhi mṛḍīkam̐ suhavo na edhi praprāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ | abhi yaḥ pūrum pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiḥ śivo naḥ pra te yakṣi pra ta iyarmi manma bhuvo yathā vandyo no haveṣu | dhanvann iva prapā asi tvam agna iyakṣave pūrave pratna rājan |
vi pājasā vi jyotiṣā sa tvam agne pratīkena praty oṣa yātudhānyaḥ | urukṣayeṣu dīdyat tam̐ supratīkam̐ sudṛśam̐ svañcam avidvām̐so viduṣṭaram̐ sapema | sa yakṣad viśvā vayunāni vidvān pra havyam agnir amṛteṣu vocat || am̐homuce viveṣa yan mā vi na indra | indra kṣatram indriyāṇi śatakrato anu te dāyi ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिधो यजति वसन्तम् एवर्तूनाम् अव रुन्द्धे तनूनपातं यजति ग्रीष्मम् एवाव रुन्द्धे । इडो यजति वर्षा एवाव रुन्द्धे बर्हिर् यजति शरदम् एवाव रुन्द्धे स्वाहाकारं यजति हेमन्तम् एवाव रुन्द्धे तस्मात् स्वाहाकृता हेमन् पशवो ऽव सीदन्ति समिधो यजत्य् उषस एव देवतानाम् अव रुन्द्धे तनूनपातं यजति यज्ञम् एवाव रुन्द्धे
इडो यजति पशून् एवाव रुन्द्धे बर्हिर् यजति प्रजाम् एवाव रुन्द्धे समानयत उपभृतस् तेजो वा आज्यम् प्रजा बर्हिः प्रजास्व् एव तेजो दधाति स्वाहाकारं यजति वाचम् एवाव रुन्द्धे दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे समिधो यजत्य् अस्मिन्न् एव लोके प्रति तिष्ठति तनूनपातं यजति
यज्ञ एवान्तरिक्षे प्रति तिष्ठति । इडो यजति पशुष्व् एव प्रति तिष्ठति बर्हिर् यजति य एव देवयानाः पन्थानस् तेष्व् एव प्रति तिष्ठति स्वाहाकारं यजति सुवर्ग एव लोके प्रति तिष्ठति । एतावन्तो वै देवलोकास् तेष्व् एव यथापूर्वम् प्रति तिष्ठति देवासुरा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्त ते देवाः प्रयाजैर् एभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणुदन्त तत् प्रयाजानाम्
प्रयाजत्वम् । यस्यैवं विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यान् नुदते । अभिक्रामं जुहोति । अभिजित्यै यो वै प्रयाजानाम् मिथुनं वेद प्र प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते समिधो बह्वीर् इव यजति तनूनपातम् एकम् इव मिथुनं तत् । इडो बह्वीर् इव यजति बर्हिर् एकम् इव मिथुनं तत् । एतद् वै प्रयाजानाम् मिथुनम् । य एवं वेद प्र
प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते देवानां वा अनिष्टा देवता आसन् । अथासुरा यज्ञम् अजिघाꣳसन् ते देवा गायत्रीं व्यौहन् पञ्चाक्षराणि प्राचीनानि त्रीणि प्रतीचीनानि ततो वर्म यज्ञायाभवद् वर्म यजमानाय यत् प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते वर्मैव तद् यज्ञाय क्रियते वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै तस्माद् वरूथम् पुरस्ताद् वर्षीयः पश्चाद् ध्रसीयः । देवा वै पुरा रक्षोभ्यः
इति स्वाहाकारेण प्रयाजेषु यज्ञꣳ सꣳस्थाप्यम् अपश्यन् तꣳ स्वाहाकारेण प्रयाजेषु सम् अस्थापयन् वि वा एतद् यज्ञं छिन्दन्ति यत् स्वाहाकारेण प्रयाजेषु सꣳस्थापयन्ति प्रयाजान् इष्ट्वा हवीꣳष्य् अभि घारयति यज्ञस्य संतत्यै । अथो हविर् एवाकर् अथो यथापूर्वम् उपैति पिता वै प्रयाजाः प्रजानूयाजाः । यत् प्रयाजान् इष्ट्वा हवीꣳष्य् अभिघारयति पितैव तत् पुत्रेण साधारणम्
कुरुते तस्माद् आहुर् यश् चैवं वेद यश् च न कथा पुत्रस्य केवलं कथा साधारणम् पितुर् इति । अस्कन्नम् एव तद् यत् प्रयाजेष्व् इष्टेषु स्कन्दति गायत्र्य् एव तेन गर्भं धत्ते सा प्रजाम् पशून् यजमानाय प्र जनयति ॥
samidho yajati vasantam evartūnām ava runddhe tanūnapātaṃ yajati grīṣmam evāva runddhe | iḍo yajati varṣā evāva runddhe barhir yajati śaradam evāva runddhe svāhākāraṃ yajati hemantam evāva runddhe tasmāt svāhākṛtā heman paśavo 'va sīdanti samidho yajaty uṣasa eva devatānām ava runddhe tanūnapātaṃ yajati yajñam evāva runddhe
iḍo yajati paśūn evāva runddhe barhir yajati prajām evāva runddhe samānayata upabhṛtas tejo vā ājyam prajā barhiḥ prajāsv eva tejo dadhāti svāhākāraṃ yajati vācam evāva runddhe daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe samidho yajaty asminn eva loke prati tiṣṭhati tanūnapātaṃ yajati
yajña evāntarikṣe prati tiṣṭhati | iḍo yajati paśuṣv eva prati tiṣṭhati barhir yajati ya eva devayānāḥ panthānas teṣv eva prati tiṣṭhati svāhākāraṃ yajati suvarga eva loke prati tiṣṭhati | etāvanto vai devalokās teṣv eva yathāpūrvam prati tiṣṭhati devāsurā eṣu lokeṣv aspardhanta te devāḥ prayājair ebhyo lokebhyo 'surān prāṇudanta tat prayājānām
prayājatvam | yasyaivaṃ viduṣaḥ prayājā ijyante praibhyo lokebhyo bhrātṛvyān nudate | abhikrāmaṃ juhoti | abhijityai yo vai prayājānām mithunaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate samidho bahvīr iva yajati tanūnapātam ekam iva mithunaṃ tat | iḍo bahvīr iva yajati barhir ekam iva mithunaṃ tat | etad vai prayājānām mithunam | ya evaṃ veda pra
prajayā paśubhir mithunair jāyate devānāṃ vā aniṣṭā devatā āsan | athāsurā yajñam ajighām̐san te devā gāyatrīṃ vyauhan pañcākṣarāṇi prācīnāni trīṇi pratīcīnāni tato varma yajñāyābhavad varma yajamānāya yat prayājānūyājā ijyante varmaiva tad yajñāya kriyate varma yajamānāya bhrātṛvyābhibhūtyai tasmād varūtham purastād varṣīyaḥ paścād dhrasīyaḥ | devā vai purā rakṣobhyaḥ
iti svāhākāreṇa prayājeṣu yajñam̐ sam̐sthāpyam apaśyan tam̐ svāhākāreṇa prayājeṣu sam asthāpayan vi vā etad yajñaṃ chindanti yat svāhākāreṇa prayājeṣu sam̐sthāpayanti prayājān iṣṭvā havīm̐ṣy abhi ghārayati yajñasya saṃtatyai | atho havir evākar atho yathāpūrvam upaiti pitā vai prayājāḥ prajānūyājāḥ | yat prayājān iṣṭvā havīm̐ṣy abhighārayati pitaiva tat putreṇa sādhāraṇam
kurute tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na kathā putrasya kevalaṃ kathā sādhāraṇam pitur iti | askannam eva tad yat prayājeṣv iṣṭeṣu skandati gāyatry eva tena garbhaṃ dhatte sā prajām paśūn yajamānāya pra janayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यद् आज्यभागौ यद् आज्यभागौ यजति चक्षुषी एव तद् यज्ञस्य प्रति दधाति पूर्वार्धे जुहोति तस्मात् पूर्वार्धे चक्षुषी प्रबाहुग् जुहोति तस्मात् प्रबाहुक् चक्षुषी देवलोकं वा अग्निना यजमानो ऽनु पश्यति पितृलोकꣳ सोमेन । उत्तरार्धे ऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धे सोमाय । एवम् इव हीमौ लोकाव् अनयोर् लोकयोर् अनुख्यात्यै राजानौ वा एतौ देवतानाम् ॥
यद् अग्नीषोमौ । अन्तरा देवता इज्येते देवतानां विधृत्यै तस्माद् राज्ञा मनुष्या विधृताः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे यजमानः कुरुते येनान्यतोदतश् च पशून् दाधारोभयतोदतश् चेति । ऋचम् अनूच्याज्यभागस्य जुषाणेन यजति तेनान्यतोदतो दाधार । ऋचम् अनूच्य हविष ऋचा यजति तेनोभयतोदतो दाधार मूर्धन्वती पुरोऽनुवाक्या भवति मूर्धानम् एवैनꣳ समानानां करोति ।
नियुत्वत्या यजति भ्रातृव्यस्यैव पशून् नि युवते केशिनꣳ ह दार्भ्यं केशी सात्यकामिर् उवाच सप्तपदां ते शक्वरीꣳ श्वो यज्ञे प्रयोक्तासे यस्यै वीर्येण प्र जातान् भ्रातृव्यान् नुदते प्रति जनिष्यमाणान् यस्यै वीर्येणोभयोर् लोकयोर् ज्योतिर् धत्ते यस्यै वीर्येण पूर्वार्धेनानड्वान् भुनक्ति जघनार्धेन धेनुर् इति पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या भवति जातान् एव भ्रातृव्यान् प्र णुदते । उपरिष्टाल्लक्ष्मा
याज्या जनिष्यमाणान् एव प्रति नुदते पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या भवत्य् अस्मिन्न् एव लोके ज्योतिर् धत्ते । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्यामुष्मिन्न् एव लोके ज्योतिर् धत्ते ज्योतिष्मन्ताव् अस्मा इमौ लोकौ भवतो य एवं वेद पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या भवति तस्मात् पूर्वर्धेनानड्वान् भुनक्ति । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या तस्माज् जघनार्धेन धेनुः । य एवं वेद भुङ्क्त एनम् एतौ वज्र आज्यं वज्र आज्यभागौ ।
वज्रो वषट्कारस् त्रिवृतम् एव वज्रꣳ सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हरत्य् अच्छम्बट्कारम् अपगुर्य वषट् करोति स्तृत्यै गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति त्रिष्टुग् याज्या ब्रह्मन्न् एव क्षत्रम् अन्वारम्भयति तस्माद् ब्राह्मणो मुख्यः । मुख्यो भवति य एवं वेद प्रैवैनम् पुरोऽनुवाक्ययाऽऽह प्र णयति याज्यया गमयति वषट्कारेण । ऐवैनम् पुरोऽनुवाक्यया दत्ते प्र यच्छति याज्यया प्रति
वषट्कारेण स्थापयति त्रिपदा पुरोऽनुवाक्या भवति त्रय इमे लोकाः । एष्व् एव लोकेषु प्रति तिष्ठति चतुष्पदा याज्या चतुष्पद एव पशून् अव रुन्द्धे द्व्यक्षरो वषट्कारो द्विपाद् यजमानः पशुष्व् एवोपरिष्टात् प्रति तिष्ठति गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति त्रिष्टुग् याज्या । एषा वै सप्तपदा शक्वरी यद् वा एतया देवा अशिक्षन् तद् अशक्नुवन् य एवं वेद शक्नोत्य् एव यच् छिक्षति ॥
cakṣuṣī vā ete yajñasya yad ājyabhāgau yad ājyabhāgau yajati cakṣuṣī eva tad yajñasya prati dadhāti pūrvārdhe juhoti tasmāt pūrvārdhe cakṣuṣī prabāhug juhoti tasmāt prabāhuk cakṣuṣī devalokaṃ vā agninā yajamāno 'nu paśyati pitṛlokam̐ somena | uttarārdhe 'gnaye juhoti dakṣiṇārdhe somāya | evam iva hīmau lokāv anayor lokayor anukhyātyai rājānau vā etau devatānām ||
yad agnīṣomau | antarā devatā ijyete devatānāṃ vidhṛtyai tasmād rājñā manuṣyā vidhṛtāḥ | brahmavādino vadanti kiṃ tad yajñe yajamānaḥ kurute yenānyatodataś ca paśūn dādhārobhayatodataś ceti | ṛcam anūcyājyabhāgasya juṣāṇena yajati tenānyatodato dādhāra | ṛcam anūcya haviṣa ṛcā yajati tenobhayatodato dādhāra mūrdhanvatī puro'nuvākyā bhavati mūrdhānam evainam̐ samānānāṃ karoti |
niyutvatyā yajati bhrātṛvyasyaiva paśūn ni yuvate keśinam̐ ha dārbhyaṃ keśī sātyakāmir uvāca saptapadāṃ te śakvarīm̐ śvo yajñe prayoktāse yasyai vīryeṇa pra jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān yasyai vīryeṇobhayor lokayor jyotir dhatte yasyai vīryeṇa pūrvārdhenānaḍvān bhunakti jaghanārdhena dhenur iti purastāllakṣmā puro'nuvākyā bhavati jātān eva bhrātṛvyān pra ṇudate | upariṣṭāllakṣmā
yājyā janiṣyamāṇān eva prati nudate purastāllakṣmā puro'nuvākyā bhavaty asminn eva loke jyotir dhatte | upariṣṭāllakṣmā yājyāmuṣminn eva loke jyotir dhatte jyotiṣmantāv asmā imau lokau bhavato ya evaṃ veda purastāllakṣmā puro'nuvākyā bhavati tasmāt pūrvardhenānaḍvān bhunakti | upariṣṭāllakṣmā yājyā tasmāj jaghanārdhena dhenuḥ | ya evaṃ veda bhuṅkta enam etau vajra ājyaṃ vajra ājyabhāgau |
vajro vaṣaṭkāras trivṛtam eva vajram̐ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra haraty acchambaṭkāram apagurya vaṣaṭ karoti stṛtyai gāyatrī puro'nuvākyā bhavati triṣṭug yājyā brahmann eva kṣatram anvārambhayati tasmād brāhmaṇo mukhyaḥ | mukhyo bhavati ya evaṃ veda praivainam puro'nuvākyayā''ha pra ṇayati yājyayā gamayati vaṣaṭkāreṇa | aivainam puro'nuvākyayā datte pra yacchati yājyayā prati
vaṣaṭkāreṇa sthāpayati tripadā puro'nuvākyā bhavati traya ime lokāḥ | eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhati catuṣpadā yājyā catuṣpada eva paśūn ava runddhe dvyakṣaro vaṣaṭkāro dvipād yajamānaḥ paśuṣv evopariṣṭāt prati tiṣṭhati gāyatrī puro'nuvākyā bhavati triṣṭug yājyā | eṣā vai saptapadā śakvarī yad vā etayā devā aśikṣan tad aśaknuvan ya evaṃ veda śaknoty eva yac chikṣati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् स आत्मन्न् आज्यम् अधत्त तं देवा अब्रुवन्न् एष वाव यज्ञो यद् आज्यम् अप्य् एव नोऽत्रास्त्व् इति सो ऽब्रवीद् यजान् व आज्य भागाव् उप स्तृणान् अभि घारयान् इति तस्माद् यजन्त्य् आज्यभागाव् उप स्तृणन्त्य् अभि घारयन्ति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् यातयामान्य् अन्यानि हवीꣳष्य् अयातयामम् आज्यम् इति प्राजापत्यम् इ
2.ति ब्रूयाद् अयातयामा हि देवानाम् प्रजापतिर् इति छन्दाꣳसि देवेभ्यो ऽपाक्रामन् न वो ऽभागानि हव्यं वक्ष्याम इति तेभ्य एतच् चतुरवत्तम् अधारयन् पुरोऽनुवाक्यायै याज्यायै देवतायै वषट्काराय यच् चतुरवत्तं जुहोति छन्दाꣳस्य् एव तत् प्रीणाति तान्य् अस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति । अङ्गिरसो वा इत उत्तमाः सुवर्गं लोकम् आयन् तद् ऋषयो यज्ञवास्त्व् अभ्यवायन् ते
अपश्यन् पुरोडाशं कूर्मम् भूतꣳ सर्पन्तं तम् अब्रुवन्न् इन्द्राय ध्रियस्व बृहस्पतये ध्रियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो ध्रियस्वेति स नाध्रियत तम् अब्रुवन्न् अग्नये ध्रियस्वेति सो ऽग्नये ऽध्रियत यद् आग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै तम् अब्रुवन् कथाऽहास्था इत्य् अनुपाक्तो ऽभूवम् इत्य् अब्रवीद् यथाक्षो ऽनुपाक्तः
अवार्छत्य् एवम् अवाऽऽरम् इत्य् उपरिष्टाद् अभ्यज्याधस्ताद् उपानक्ति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै सर्वाणि कपालान्य् अभि प्रथयति तावतः पुरोडाशान् अमुष्मिम्̐ लोके ऽभि जयति यो विदग्धः स नैर्ऋतो यो ऽशृतः स रौद्रो यः शृतः स सदेवस् तस्माद् अविदहता शृतंकृत्यः सदेवत्वाय भस्मनाभि वासयति तस्मान् माꣳसेनास्थि छन्नं वेदेनाभि वासयति तस्मात्
केशैः शिरश् छन्नम् प्रच्युतं वा एतद् अस्माल् लोकाद् अगतं देवलोकं यच् छृतꣳ हविर् अनभिघारितम् अभिघार्योद् वासयति देवत्रैवैनद् गमयति यद्य् एकं कपालं नश्येद् एको मासः संवत्सरस्यानवेतः स्याद् अथ यजमानः प्र मीयेत यद् द्वे नश्येतां द्वौ मासौ संवत्सरस्यानवेतौ स्याताम् अथ यजमानः प्र मीयेत संख्यायोद् वासयति यजमानस्य
गोपीथाय यदि नश्येद् आश्विनं द्विकपालं निर् वपेद् द्यावापृथिव्याम् एककपालम् अश्विनौ वै देवानाम् भिषजौ ताभ्याम् एवास्मै भेषजं करोति द्यावापृथिव्य एककपालो भवत्य् अनयोर् वा एतन् नश्यति यन् नश्यत्य् अनयोर् एवैनद् विन्दति प्रतिष्ठित्यै ॥
prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat sa ātmann ājyam adhatta taṃ devā abruvann eṣa vāva yajño yad ājyam apy eva no'trāstv iti so 'bravīd yajān va ājya bhāgāv upa stṛṇān abhi ghārayān iti tasmād yajanty ājyabhāgāv upa stṛṇanty abhi ghārayanti brahmavādino vadanti kasmāt satyād yātayāmāny anyāni havīm̐ṣy ayātayāmam ājyam iti prājāpatyam i
2.ti brūyād ayātayāmā hi devānām prajāpatir iti chandām̐si devebhyo 'pākrāman na vo 'bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti tebhya etac caturavattam adhārayan puro'nuvākyāyai yājyāyai devatāyai vaṣaṭkārāya yac caturavattaṃ juhoti chandām̐sy eva tat prīṇāti tāny asya prītāni devebhyo havyaṃ vahanti | aṅgiraso vā ita uttamāḥ suvargaṃ lokam āyan tad ṛṣayo yajñavāstv abhyavāyan te
apaśyan puroḍāśaṃ kūrmam bhūtam̐ sarpantaṃ tam abruvann indrāya dhriyasva bṛhaspataye dhriyasva viśvebhyo devebhyo dhriyasveti sa nādhriyata tam abruvann agnaye dhriyasveti so 'gnaye 'dhriyata yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati suvargasya lokasyābhijityai tam abruvan kathā'hāsthā ity anupākto 'bhūvam ity abravīd yathākṣo 'nupāktaḥ
avārchaty evam avā''ram ity upariṣṭād abhyajyādhastād upānakti suvargasya lokasya samaṣṭyai sarvāṇi kapālāny abhi prathayati tāvataḥ puroḍāśān amuṣmim̐ loke 'bhi jayati yo vidagdhaḥ sa nairṛto yo 'śṛtaḥ sa raudro yaḥ śṛtaḥ sa sadevas tasmād avidahatā śṛtaṃkṛtyaḥ sadevatvāya bhasmanābhi vāsayati tasmān mām̐senāsthi channaṃ vedenābhi vāsayati tasmāt
keśaiḥ śiraś channam pracyutaṃ vā etad asmāl lokād agataṃ devalokaṃ yac chṛtam̐ havir anabhighāritam abhighāryod vāsayati devatraivainad gamayati yady ekaṃ kapālaṃ naśyed eko māsaḥ saṃvatsarasyānavetaḥ syād atha yajamānaḥ pra mīyeta yad dve naśyetāṃ dvau māsau saṃvatsarasyānavetau syātām atha yajamānaḥ pra mīyeta saṃkhyāyod vāsayati yajamānasya
gopīthāya yadi naśyed āśvinaṃ dvikapālaṃ nir vaped dyāvāpṛthivyām ekakapālam aśvinau vai devānām bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti dyāvāpṛthivya ekakapālo bhavaty anayor vā etan naśyati yan naśyaty anayor evainad vindati pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यम् आ दत्ते प्रसूत्यै । अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आहाश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै । शतभृष्टिर् असि वानस्पत्यो द्विषतो वध इत्य् आह वज्रम् एव तत् सꣳ श्यति भ्रातृव्याय प्रहरिष्यन्त् । स्तम्बयजुर् हरत्य् एतावती वै पृथिवी यावती वेदिस् तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर् भजति
तस्मान् नाभागं निर् भजन्ति । त्रिर् हरति त्रय इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्यो निर् भजति तूष्णीं चतुर्थꣳ हरत्य् अपरिमिताद् एवैनं निर्भजति । उद् धन्ति यद् एवास्या अमेध्यं तद् अप हन्ति । उद् धन्ति तस्माद् ओषधयः परा भवन्ति मूलं च्छिनत्ति भ्रातृव्यस्यैव मूलं च्छिनत्ति पितृदेवत्याऽतिखातेयतीं खनति प्रजापतिना
यज्ञमुखेन सम्मिताम् आ प्रतिष्ठायै खनति यजमानम् एव प्रतिष्ठां गमयति दक्षिणतो वर्षीयसीं करोति देवयजनस्यैव रूपम् अकः पुरीषवतीं करोति प्रजा वै पशवः पुरीषम् प्रजयैवैनम् पशुभिः पुरीषवन्तं करोति । उत्तरम् परिग्राहम् परि गृह्णात्य् एतावती वै पृथिवी यावती वेदिस् तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भज्यात्मन उत्तरम् परिग्राहम् परि गृह्णाति क्रूरम् इव वै
एतत् करोति यद् वेदिं करोति धा असि स्वधा असीति योयुप्यते शान्त्यै प्रोक्षणीर् आ सादयत्य् आपो वै रक्षोघ्नी रक्षसाम् अपहत्यै स्फ्यस्य वर्त्मन्त् सादयति यज्ञस्य संतत्यै यं द्विष्यात् तं ध्यायेच् छुचैवैनम् अर्पयति ॥
devasya tvā savituḥ prasava iti sphyam ā datte prasūtyai | aśvinor bāhubhyām ity āhāśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai | śatabhṛṣṭir asi vānaspatyo dviṣato vadha ity āha vajram eva tat sam̐ śyati bhrātṛvyāya prahariṣyant | stambayajur haraty etāvatī vai pṛthivī yāvatī vedis tasyā etāvata eva bhrātṛvyaṃ nir bhajati
tasmān nābhāgaṃ nir bhajanti | trir harati traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyo nir bhajati tūṣṇīṃ caturtham̐ haraty aparimitād evainaṃ nirbhajati | ud dhanti yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti | ud dhanti tasmād oṣadhayaḥ parā bhavanti mūlaṃ cchinatti bhrātṛvyasyaiva mūlaṃ cchinatti pitṛdevatyā'tikhāteyatīṃ khanati prajāpatinā
yajñamukhena sammitām ā pratiṣṭhāyai khanati yajamānam eva pratiṣṭhāṃ gamayati dakṣiṇato varṣīyasīṃ karoti devayajanasyaiva rūpam akaḥ purīṣavatīṃ karoti prajā vai paśavaḥ purīṣam prajayaivainam paśubhiḥ purīṣavantaṃ karoti | uttaram parigrāham pari gṛhṇāty etāvatī vai pṛthivī yāvatī vedis tasyā etāvata eva bhrātṛvyaṃ nirbhajyātmana uttaram parigrāham pari gṛhṇāti krūram iva vai
etat karoti yad vediṃ karoti dhā asi svadhā asīti yoyupyate śāntyai prokṣaṇīr ā sādayaty āpo vai rakṣoghnī rakṣasām apahatyai sphyasya vartmant sādayati yajñasya saṃtatyai yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyec chucaivainam arpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अद्भिर् हवीꣳषि प्रौक्षीः केनाप इति ब्रह्मणेति ब्रूयात् । अद्भिर् ह्य् एव हवीꣳषि प्रोक्षति ब्रह्मणापः । इध्माबर्हिः प्रोक्षति मेध्यम् एवैनत् करोति वेदिम् प्रोक्षति । ऋक्षा वा एषाऽलोमकाऽमेध्या यद् वेदिः । मेध्याम् एवैनां करोति दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेति बर्हिर् आसाद्य प्र
उक्षति । एभ्य एवैनल् लोकेभ्यः प्रोक्षति क्रूरम् इव वा एतत् करोति यत् खनति । अपो नि नयति शान्त्यै पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति मुख्यम् एवैनं करोति । इयन्तं गृह्णाति प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम् बर्हिः स्तृणाति प्रजा वै बर्हिः पृथिवी वेदिः प्रजा एव पृथिव्याम् प्रति ष्ठापयति । 0 अनतिदृश्नꣳ स्तृणाति 1 प्रजयैवैनम् पशुभिर् अनतिदृश्नं करोति
उत्तरम् बर्हिषः प्रस्तरꣳ सादयति प्रजा वै बर्हिर् यजमानः प्रस्तरः । यजमानम् एवायजमानाद् उत्तरं करोति तस्माद् यजमानो ऽयजमानाद् उत्तरः । अन्तर् दधाति व्यावृत्त्यै । अनक्ति हविष्कृतम् एवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति त्रेधाऽनक्ति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एवैनं लोकेभ्यो ऽनक्ति न प्रति शृणाति यत् प्रतिशृणीयाद् अनूर्ध्वम्भावुकं यजमानस्य स्यात् । उपरीव प्र हरति
उपरीव हि सुवर्गो लोकः । नि यच्छति वृष्टिम् एवास्मै नि यच्छति नात्यग्रम् प्र हरेत् । यद् अत्यग्रम् प्रहरेद् अत्यासारिण्य् अध्वर्योर् नाशुका स्यात् । न पुरस्तात् प्रत्य् अस्येत् । यत् पुरस्तात् प्रत्यस्यात् सुवर्गाल् लोकाद् यजमानम् प्रति नुदेत् प्राञ्चम् प्र हरति यजमानम् एव सुवर्गं लोकं गमयति न विष्वञ्चं वि युयात् । यद् विष्वञ्चं वियुयात् ॥
स्त्र्य् अस्य जायेत । ऊर्ध्वम् उद् यौति । ऊर्ध्वम् इव हि पुꣳसः पुमान् एवास्य जायते यत् स्फ्येन वोपवेषेण वा योयुप्येत स्तृतिर् एवास्य सा हस्तेन योयुप्यते यजमानस्य गोपीथाय ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं यज्ञस्य यजमान इति प्रस्तर इति तस्य क्व सुवर्गो लोक इति । आहवनीय इति ब्रूयात् । यत् प्रस्तरम् आहवनीये प्रहरति यजमानम् एव
सुवर्गं लोकं गमयति वि वा एतद् यजमानो लिशते यत् प्रस्तरं योयुप्यन्ते बर्हिर् अनु प्रहरति शान्त्यै । अनारम्भण इव वा एतर्ह्य् अध्वर्युः स ईश्वरो वेपनो भवितोः । ध्रुवाऽसीतीमाम् अभि मृशति । इयं वै ध्रुवा । अस्याम् एव प्रति तिष्ठति न वेपनो भवति । अगा3न् अग्नीद् इत्य् आह यद् ब्रूयात् । अगन्न् अग्निर् इत्य् अग्नाव् अग्निं गमयेन् निर् यजमानꣳ सुवर्गाल् लोकाद् भजेत् । अगन्न् इत्य् एव ब्रूयाद् यजमानम् एव सुवर्गं लोकं गमयति ॥
brahmavādino vadanti | adbhir havīm̐ṣi praukṣīḥ kenāpa iti brahmaṇeti brūyāt | adbhir hy eva havīm̐ṣi prokṣati brahmaṇāpaḥ | idhmābarhiḥ prokṣati medhyam evainat karoti vedim prokṣati | ṛkṣā vā eṣā'lomakā'medhyā yad vediḥ | medhyām evaināṃ karoti dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tveti barhir āsādya pra
ukṣati | ebhya evainal lokebhyaḥ prokṣati krūram iva vā etat karoti yat khanati | apo ni nayati śāntyai purastāt prastaraṃ gṛhṇāti mukhyam evainaṃ karoti | iyantaṃ gṛhṇāti prajāpatinā yajñamukhena sammitam barhiḥ stṛṇāti prajā vai barhiḥ pṛthivī vediḥ prajā eva pṛthivyām prati ṣṭhāpayati | 0 anatidṛśnam̐ stṛṇāti 1 prajayaivainam paśubhir anatidṛśnaṃ karoti
uttaram barhiṣaḥ prastaram̐ sādayati prajā vai barhir yajamānaḥ prastaraḥ | yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ | antar dadhāti vyāvṛttyai | anakti haviṣkṛtam evainam̐ suvargaṃ lokaṃ gamayati tredhā'nakti traya ime lokāḥ | ebhya evainaṃ lokebhyo 'nakti na prati śṛṇāti yat pratiśṛṇīyād anūrdhvambhāvukaṃ yajamānasya syāt | uparīva pra harati
uparīva hi suvargo lokaḥ | ni yacchati vṛṣṭim evāsmai ni yacchati nātyagram pra haret | yad atyagram prahared atyāsāriṇy adhvaryor nāśukā syāt | na purastāt praty asyet | yat purastāt pratyasyāt suvargāl lokād yajamānam prati nudet prāñcam pra harati yajamānam eva suvargaṃ lokaṃ gamayati na viṣvañcaṃ vi yuyāt | yad viṣvañcaṃ viyuyāt ||
stry asya jāyeta | ūrdhvam ud yauti | ūrdhvam iva hi pum̐saḥ pumān evāsya jāyate yat sphyena vopaveṣeṇa vā yoyupyeta stṛtir evāsya sā hastena yoyupyate yajamānasya gopīthāya brahmavādino vadanti kiṃ yajñasya yajamāna iti prastara iti tasya kva suvargo loka iti | āhavanīya iti brūyāt | yat prastaram āhavanīye praharati yajamānam eva
suvargaṃ lokaṃ gamayati vi vā etad yajamāno liśate yat prastaraṃ yoyupyante barhir anu praharati śāntyai | anārambhaṇa iva vā etarhy adhvaryuḥ sa īśvaro vepano bhavitoḥ | dhruvā'sītīmām abhi mṛśati | iyaṃ vai dhruvā | asyām eva prati tiṣṭhati na vepano bhavati | agā3n agnīd ity āha yad brūyāt | agann agnir ity agnāv agniṃ gamayen nir yajamānam̐ suvargāl lokād bhajet | agann ity eva brūyād yajamānam eva suvargaṃ lokaṃ gamayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेस् त्रयो ज्यायाꣳसो भ्रातर आसन् ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सो ऽग्निर् अबिभेद् इत्थं वाव स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत सो ऽपः प्राविशत् तं देवताः प्रैषम् ऐच्छन् तम् मत्स्यः प्राब्रवीत् तम् अशपद् धियाधिया त्वा वध्यासुर् यो मा प्रावोच इति तस्मान् मत्स्यं धियाधिया घ्नन्ति शप्तः
हि तम् अन्व् अविन्दन् तम् अब्रुवन्न् उप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सो ऽब्रवीद् वरं वृणै यद् एव गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात् तन् मे भ्रातृणाम् भागधेयम् असद् इति तस्माद् यद् गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद् भागधेयं तान् एव तेन प्रीणाति परिधीन् परि दधाति रक्षसाम् अपहत्यै सꣳ स्पर्शयति
रक्षसाम् अनन्ववचाराय न पुरस्तात् परि दधात्य् आदित्यो ह्य् एवोद्यन् पुरस्ताद् रक्षाꣳस्य् अपहन्ति ।
ऊर्ध्वे समिधाव् आ दधात्य् उपरिष्टाद् एव रक्षाꣳस्य् अप हन्ति यजुषान्यां तूष्णीम् अन्याम् मिथुनत्वाय द्वे आ दधाति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वै यजेत यो यज्ञस्याऽऽर्त्या वसीयन्त् स्याद् इति भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानाम्
पतये स्वाहेति स्कन्नम् अनु मन्त्रयेत यज्ञस्यैव तद् आर्त्या यजमानो वसीयान् भवति भूयसीर् हि देवताः प्रीणाति जामि वा एतद् यज्ञस्य क्रियते यद् अन्वञ्चौ पुरोडाशौ । उपाꣳशुयाजम् अन्तरा यजत्य् अजामित्वायाथो मिथुनत्वाय । अग्निर् अमुष्मिम्̐ लोक आसीद् यमो ऽस्मिन् ते देवा अब्रुवन्न् एतेमौ वि पर्य् ऊहामेति । अन्नाद्येन देवा अग्निम् ॥
उपामन्त्रयन्त राज्येन पितरो यमं तस्माद् अग्निर् देवानाम् अन्नादो यमः पितृणाꣳ राजा य एवं वेद प्र राज्यम् अन्नाद्यम् आप्नोति तस्मा एतद् भागधेयम् प्रायच्छन् यद् अग्नये स्विष्टकृते ऽवद्यन्ति यद् अग्नये स्विष्टकृते ऽवद्यति भागधेयेनैव तद् रुद्रꣳ सम् अर्धयति सकृत्सकृद् अव द्यति सकृद् इव हि रुद्रः । उत्तरार्धाद् अव द्यत्य् एषा वै रुद्रस्य
दिक् स्वायाम् एव दिशि रुद्रं निरवदयते द्विर् अभि घारयति चतुरवत्तस्याप्त्यै पशवो वै पूर्वा आहुतयः । एष रुद्रो यद् अग्निः । यत् पूर्वा आहुतीर् अभि जुहुयाद् रुद्राय पशून् अपि दध्यात् । अपशुर् यजमानः स्यात् । अतिहाय पूर्वा आहुतीर् जुहोति पशूनां गोपीथाय ॥
agnes trayo jyāyām̐so bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyanta so 'gnir abibhed itthaṃ vāva sya ārtimā'riṣyatīti sa nilāyata so 'paḥ prāviśat taṃ devatāḥ praiṣam aicchan tam matsyaḥ prābravīt tam aśapad dhiyādhiyā tvā vadhyāsur yo mā prāvoca iti tasmān matsyaṃ dhiyādhiyā ghnanti śaptaḥ
hi tam anv avindan tam abruvann upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti so 'bravīd varaṃ vṛṇai yad eva gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandāt tan me bhrātṛṇām bhāgadheyam asad iti tasmād yad gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandati teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti paridhīn pari dadhāti rakṣasām apahatyai sam̐ sparśayati
rakṣasām ananvavacārāya na purastāt pari dadhāty ādityo hy evodyan purastād rakṣām̐sy apahanti |
ūrdhve samidhāv ā dadhāty upariṣṭād eva rakṣām̐sy apa hanti yajuṣānyāṃ tūṣṇīm anyām mithunatvāya dve ā dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmavādino vadanti sa tvai yajeta yo yajñasyā''rtyā vasīyant syād iti bhūpataye svāhā bhuvanapataye svāhā bhūtānām
pataye svāheti skannam anu mantrayeta yajñasyaiva tad ārtyā yajamāno vasīyān bhavati bhūyasīr hi devatāḥ prīṇāti jāmi vā etad yajñasya kriyate yad anvañcau puroḍāśau | upām̐śuyājam antarā yajaty ajāmitvāyātho mithunatvāya | agnir amuṣmim̐ loka āsīd yamo 'smin te devā abruvann etemau vi pary ūhāmeti | annādyena devā agnim ||
upāmantrayanta rājyena pitaro yamaṃ tasmād agnir devānām annādo yamaḥ pitṛṇām̐ rājā ya evaṃ veda pra rājyam annādyam āpnoti tasmā etad bhāgadheyam prāyacchan yad agnaye sviṣṭakṛte 'vadyanti yad agnaye sviṣṭakṛte 'vadyati bhāgadheyenaiva tad rudram̐ sam ardhayati sakṛtsakṛd ava dyati sakṛd iva hi rudraḥ | uttarārdhād ava dyaty eṣā vai rudrasya
dik svāyām eva diśi rudraṃ niravadayate dvir abhi ghārayati caturavattasyāptyai paśavo vai pūrvā āhutayaḥ | eṣa rudro yad agniḥ | yat pūrvā āhutīr abhi juhuyād rudrāya paśūn api dadhyāt | apaśur yajamānaḥ syāt | atihāya pūrvā āhutīr juhoti paśūnāṃ gopīthāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुः पृथिव्या यज्ञियम् ऐच्छत् स घृतं निषिक्तम् अविन्दत् सो ऽब्रवीत् को ऽस्येश्वरो यज्ञे ऽपि कर्तोर् इति ताव् अब्रूताम् मित्रावरुणौ गोर् एवाऽऽवम् ईश्वरौ कर्तोः स्व इति तौ ततो गाꣳ सम् ऐरयताम् । सा यत्रयत्र न्यक्रामत् ततो घृतम् अपीड्यत तस्माद् घृतपद्य् उच्यते तद् अस्यै जन्म । उपहूतꣳ रथंतरꣳ सह पृथिव्येत्य् आह
इयं वै रथंतरम् इमाम् एव सहान्नाद्येनोप ह्वयते । उपहूतं वामदेव्यꣳ सहान्तरिक्षेणेत्य् आह पशवो वै वामदेव्यम् पशून् एव सहान्तरिक्षेणोप ह्वयते । उपहूतम् बृहत् सह दिवेत्य् आह । ऐरं वै बृहत् । इराम् एव सह दिवोप ह्वयते । उपहूताः सप्त होत्रा इत्याह होत्रा एवोप ह्वयते। उपहूता धेनुः
सहर्षभेत्य् आह मिथुनम् एवोप ह्वयते । उपहूतो भक्षः सखेत्य् आह सोमपीथम् एवोप ह्वयते । उपहूता3ꣳ हो इत्य् आह । आत्मानम् एवोप ह्वयते । आत्मा ह्य् उपहूतानां वसिष्ठः । इडाम् उप ह्वयते पशवो वा इडा पशून् एवोप ह्वयते चतुर् उप ह्वयते चतुष्पादो हि पशवः । मानवीत्य् आह मनुर् ह्य् एताम्
अग्रे ऽपश्यत् । घृतपदीत्य् आह यद् एवास्यै पदाद् घृतम् अपीड्यत तस्माद् एवम् आह मैत्रावरुणीत्य् आह मित्रावरुणौ ह्य् एनाꣳ समैरयताम् ब्रह्म देवकृतम् उपहूतम् इत्य् आह ब्रह्मैवोप ह्वयते दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहूता मनुष्या इत्य् आह देवमनुष्यान् एवोप ह्वयते य इमं यज्ञम् अवान् ये यज्ञपतिं वर्धान् इत्य् आह ।
यज्ञाय चैव यजमानाय चाशिषम् आ शास्ते । उपहूते द्यावापृथिवी इत्य् आह द्यावापृथिवी एवोप ह्वयते पूर्वजे ऋतावरी इत्य् आह पूर्वजे ह्य् एते ऋतावरी देवा देवपुत्रे इत्य् आह देवी ह्य् एते देवपुत्रे उपहूतो ऽयं यजमान इत्य् आह यजमानम् एवोप ह्वयते । उत्तरस्यां देवयज्यायाम् उपहूतो भूयसि हविष्करण उपहूतो दिव्ये धामन्न् उपहूतः
इत्य् आह प्रजा वा उत्तरा देवयज्या पशवो भूयो हविष्करणम् सुवर्गो लोको दिव्यं धाम । इदम् असीदम् असीत्य् एव यज्ञस्य प्रियं धामोप ह्वयते विश्वम् अस्य प्रियम् उपहूतम् इत्य् आह । अच्छम्बट्कारम् एवोप ह्वयते ॥
manuḥ pṛthivyā yajñiyam aicchat sa ghṛtaṃ niṣiktam avindat so 'bravīt ko 'syeśvaro yajñe 'pi kartor iti tāv abrūtām mitrāvaruṇau gor evā''vam īśvarau kartoḥ sva iti tau tato gām̐ sam airayatām | sā yatrayatra nyakrāmat tato ghṛtam apīḍyata tasmād ghṛtapady ucyate tad asyai janma | upahūtam̐ rathaṃtaram̐ saha pṛthivyety āha
iyaṃ vai rathaṃtaram imām eva sahānnādyenopa hvayate | upahūtaṃ vāmadevyam̐ sahāntarikṣeṇety āha paśavo vai vāmadevyam paśūn eva sahāntarikṣeṇopa hvayate | upahūtam bṛhat saha divety āha | airaṃ vai bṛhat | irām eva saha divopa hvayate | upahūtāḥ sapta hotrā ityāha hotrā evopa hvayate| upahūtā dhenuḥ
saharṣabhety āha mithunam evopa hvayate | upahūto bhakṣaḥ sakhety āha somapītham evopa hvayate | upahūtā3m̐ ho ity āha | ātmānam evopa hvayate | ātmā hy upahūtānāṃ vasiṣṭhaḥ | iḍām upa hvayate paśavo vā iḍā paśūn evopa hvayate catur upa hvayate catuṣpādo hi paśavaḥ | mānavīty āha manur hy etām
agre 'paśyat | ghṛtapadīty āha yad evāsyai padād ghṛtam apīḍyata tasmād evam āha maitrāvaruṇīty āha mitrāvaruṇau hy enām̐ samairayatām brahma devakṛtam upahūtam ity āha brahmaivopa hvayate daivyā adhvaryava upahūtā upahūtā manuṣyā ity āha devamanuṣyān evopa hvayate ya imaṃ yajñam avān ye yajñapatiṃ vardhān ity āha |
yajñāya caiva yajamānāya cāśiṣam ā śāste | upahūte dyāvāpṛthivī ity āha dyāvāpṛthivī evopa hvayate pūrvaje ṛtāvarī ity āha pūrvaje hy ete ṛtāvarī devā devaputre ity āha devī hy ete devaputre upahūto 'yaṃ yajamāna ity āha yajamānam evopa hvayate | uttarasyāṃ devayajyāyām upahūto bhūyasi haviṣkaraṇa upahūto divye dhāmann upahūtaḥ
ity āha prajā vā uttarā devayajyā paśavo bhūyo haviṣkaraṇam suvargo loko divyaṃ dhāma | idam asīdam asīty eva yajñasya priyaṃ dhāmopa hvayate viśvam asya priyam upahūtam ity āha | acchambaṭkāram evopa hvayate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशवो वा इडा स्वयम् आ दत्ते कामम् एवात्मना पशूनाम् आ दत्ते न ह्य् अन्यः कामम् पशूनाम् प्रयच्छति वाचस् पतये त्वा हुतम् प्राश्नामीत्य् आह वाचम् एव भागधेयेन प्रीणाति सदसस् पतये त्वा हुतम् प्राश्नामीत्य् आह स्वगाकृत्यै चतुरवत्तम् भवति हविर् वै चतुरवत्तम् पशवश् चतुरवत्तम् । यद् होता प्राश्नीयाद् होता
आर्तिम् आर्छेद् यद् अग्नौ जुहुयाद् रुद्राय पशून् अपि दध्याद् अपशुर् यजमानः स्यात् । वाचस् पतये त्वा हुतम् प्राश्नामीत्य् आह परोऽक्षम् एवैनज् जुहोति सदसस् पतये त्वा हुतम् प्राश्नामीत्य् आह स्वगाकृत्यै प्राश्नन्ति तीर्थ एव प्राश्नन्ति दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति वि वा एतद् यज्ञम्
छिन्दन्ति यन् मध्यतः प्राश्नन्त्य् अद्भिर् मार्जयन्त आपो वै सर्वा देवता देवताभिर् एव यज्ञꣳ सं तन्वन्ति देवा वै यज्ञाद् रुद्रम् अन्तर् आयन्त् स यज्ञम् अविध्यत् तं देवा अभि सम् अगच्छन्त कल्पतां न इदम् इति ते ऽब्रुवन्त् स्विष्टं वै न इदम् भविष्यति यद् इमꣳ राधयिष्याम इति तत् स्विष्टकृतः स्विष्टकृत्त्वम् । तस्याविद्धं निः
अकृन्तन् यवेन सम्मितं तस्माद् यवमात्रम् अव द्येद् यज् ज्यायो ऽवद्येद् रोपयेत् तद् यज्ञस्य यद् उप च स्तृणीयाद् अभि च घारयेद् उभयतःसꣳश्वायि कुर्यात् । अवदायाभि घारयति द्विः सम् पद्यते द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै यत् तिरश्चीनम् अतिहरेद् अनभिविद्धं यज्ञस्याभि विध्येत् । अग्रेण परि हरति तीर्थेनैव परि हरति तत् पूष्णे पर्य् अहरन् तत्
पूषा प्राश्य दतो ऽरुणत् तस्मात् पूषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हि तं देवा अब्रुवन् वि वा अयम् आर्ध्य् अप्राशित्रियो वा अयम् अभूद् इति तद् बृहस्पतये पर्य् अहरन्त् सो ऽबिभेद् बृहस्पतिर् इत्थं वाव स्य आर्तिम् आरिष्यतीति स एतम् मन्त्रम् अपश्यत् सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रति पश्यामीत्य् अब्रवीन् न हि सूर्यस्य चक्षुः
किं चन हिनस्ति सो ऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तम् मा हिꣳसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्याम् प्रति गृह्णामीत्य् अब्रवीत् सवितृप्रसूत एवैनद् ब्रह्मणा देवताभिः प्रत्य् अगृह्णात् सो ऽबिभेत् प्राश्नन्तम् मा हिꣳसिष्यतीत्य् अग्नेस् त्वास्येन प्राश्नामीत्य् अब्रवीन् न ह्य् अग्नेर् आस्यं किं चन हिनस्ति सो ऽबिभेत्
प्राशितम् मा हिꣳसिष्यतीति ब्राह्मणस्योदरेणेत्य् अब्रवीन् न हि ब्राह्मणस्योदरं किं चन हिनस्ति बृहस्पतेर् ब्रह्मणेति स हि ब्रह्मिष्ठः । अप वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति यः प्राशित्रम् प्राश्नाति । अद्भिर् मार्जयित्वा प्राणान्त् सम् मृशते । अमृतं वै प्राणा अमृतम् आपः प्राणान् एव यथास्थानम् उप ह्वयते ॥
paśavo vā iḍā svayam ā datte kāmam evātmanā paśūnām ā datte na hy anyaḥ kāmam paśūnām prayacchati vācas pataye tvā hutam prāśnāmīty āha vācam eva bhāgadheyena prīṇāti sadasas pataye tvā hutam prāśnāmīty āha svagākṛtyai caturavattam bhavati havir vai caturavattam paśavaś caturavattam | yad hotā prāśnīyād hotā
ārtim ārched yad agnau juhuyād rudrāya paśūn api dadhyād apaśur yajamānaḥ syāt | vācas pataye tvā hutam prāśnāmīty āha paro'kṣam evainaj juhoti sadasas pataye tvā hutam prāśnāmīty āha svagākṛtyai prāśnanti tīrtha eva prāśnanti dakṣiṇāṃ dadāti tīrtha eva dakṣiṇāṃ dadāti vi vā etad yajñam
chindanti yan madhyataḥ prāśnanty adbhir mārjayanta āpo vai sarvā devatā devatābhir eva yajñam̐ saṃ tanvanti devā vai yajñād rudram antar āyant sa yajñam avidhyat taṃ devā abhi sam agacchanta kalpatāṃ na idam iti te 'bruvant sviṣṭaṃ vai na idam bhaviṣyati yad imam̐ rādhayiṣyāma iti tat sviṣṭakṛtaḥ sviṣṭakṛttvam | tasyāviddhaṃ niḥ
akṛntan yavena sammitaṃ tasmād yavamātram ava dyed yaj jyāyo 'vadyed ropayet tad yajñasya yad upa ca stṛṇīyād abhi ca ghārayed ubhayataḥsam̐śvāyi kuryāt | avadāyābhi ghārayati dviḥ sam padyate dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai yat tiraścīnam atihared anabhividdhaṃ yajñasyābhi vidhyet | agreṇa pari harati tīrthenaiva pari harati tat pūṣṇe pary aharan tat
pūṣā prāśya dato 'ruṇat tasmāt pūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi taṃ devā abruvan vi vā ayam ārdhy aprāśitriyo vā ayam abhūd iti tad bṛhaspataye pary aharant so 'bibhed bṛhaspatir itthaṃ vāva sya ārtim āriṣyatīti sa etam mantram apaśyat sūryasya tvā cakṣuṣā prati paśyāmīty abravīn na hi sūryasya cakṣuḥ
kiṃ cana hinasti so 'bibhet pratigṛhṇantam mā him̐siṣyatīti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām prati gṛhṇāmīty abravīt savitṛprasūta evainad brahmaṇā devatābhiḥ praty agṛhṇāt so 'bibhet prāśnantam mā him̐siṣyatīty agnes tvāsyena prāśnāmīty abravīn na hy agner āsyaṃ kiṃ cana hinasti so 'bibhet
prāśitam mā him̐siṣyatīti brāhmaṇasyodareṇety abravīn na hi brāhmaṇasyodaraṃ kiṃ cana hinasti bṛhaspater brahmaṇeti sa hi brahmiṣṭhaḥ | apa vā etasmāt prāṇāḥ krāmanti yaḥ prāśitram prāśnāti | adbhir mārjayitvā prāṇānt sam mṛśate | amṛtaṃ vai prāṇā amṛtam āpaḥ prāṇān eva yathāsthānam upa hvayate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नीध आ दधात्य् अग्निमुखान् एवर्तून् प्रीणाति समिधम् आ दधात्य् उत्तरासाम् आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्या अथो समिद्वत्य् एव जुहोति परिधीन्त् सम् मार्ष्टि पुनात्य् एवैनान्त् सकृत्सकृत् सम् मार्ष्टि पराङ् इव ह्य् एतर्हि यज्ञः । चतुः सम् पद्यते चतुष्पादः पशवः पशून् एवाव रुन्द्धे ब्रह्मन् प्र स्थास्याम इत्य् आहात्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितः
यत्र ब्रह्मा यत्रैव यज्ञः श्रितस् तत एवैनम् आ रभते यद् धस्तेन प्रमीवेद् वेपनः स्याद् यच् छीर्ष्णा शीर्षक्तिवान्त् स्याद् यत् तूष्णीम् आसीतासम्प्रत्तो यज्ञः स्यात् प्र तिष्ठेत्य् एव ब्रूयाद् वाचि वै यज्ञः श्रितो यत्रैव यज्ञः श्रितस् तत एवैनꣳ सम् प्र यच्छति देव सवितर् एतत् ते प्र ॥
आहेत्य् आह प्रसूत्यै बृहस्पतिर् ब्रह्मेत्य् आह स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञम् पाहि स यज्ञपतिम् पाहि स माम् पाहीत्य् आह यज्ञाय यजमानायात्मने तेभ्य एवाशिषम् आ शास्ते ऽनार्त्या आश्राव्याह देवान् यजेति ब्रह्मवादिनो वदन्तीष्टा देवता अथ कतम एते देवा इति छन्दाꣳसीति ब्रूयाद् गायत्रीं त्रिष्टुभम्
जगतीम् इत्य् अथो खल्व् आहुर् ब्राह्मणा वै छन्दाꣳसीति तान् एव तद् यजति देवानां वा इष्टा देवता आसन्न् अथाग्निर् नोद् अज्वलत् तं देवा आहुतीभिर् अनूयाजेष्व् अन्व् अविन्दन् यद् अनूयाजान् यजति । अग्निम् एव तत् सम् इन्द्धे । एतदुर् वै नामासुर आसीत् स एतर्हि यज्ञस्याशिषम् अवृङ्क्त यद् ब्रूयाद् एतत्
उ द्यावापृथिवी भद्रम् अभूद् इत्य् एतदुम् एवासुरं यज्ञस्याशिषं गमयेद् इदं द्यावापृथिवी भद्रम् अभूद् इ त्य् एव ब्रूयाद् यजमानम् एव यज्ञस्याशिषम् गमयत्य्
आर्ध्म सूक्तवाकम् उत नमोवाकम् इत्य् आहेदम् अरात्स्मेति वावैतद् आह । उपश्रितो दिवः पृथिव्योर् इत्य् आह द्यावापृथिव्योर् हि यज्ञ उपश्रितः । ओमन्वती ते ऽस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी
स्ताम् इत्य् आहाऽऽशिषम् एवैताम् आ शास्ते यद् ब्रूयात् सूपावसाना च स्वध्यवसाना चेति प्रमायुको यजमानः स्याद् यदा हि प्रमीयते । अथेमाम् उपावस्यति सूपचरणा च स्वधिचरणा चेत्य् एव ब्रूयाद् वरीयसीम् एवास्मै गव्यूतिम् आ शास्ते न प्रमायुको भवति तयो आविद्य् अग्निर् इदꣳ हविर् अजुषतेत्य् आह या अयाक्ष्म
देवतास् ता अरीरधामेति वावैतद् आह यन् न निर्दिशेत् प्रतिवेशं यज्ञस्याशीर् गच्छेद् आ शास्ते ऽयं यजमानो ऽसाव् इत्य् आह निर्दिश्यैवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति । आयुर् आ शास्ते सुप्रजास्त्वम् आ शास्त इत्य् आहाशिषम् एवैताम् आ शास्ते सजातवनस्याम् आ शास्त इत्य् आह प्राणा वै सजाताः प्राणान् एव
नान्तर् एति तद् अग्निर् देवो देवेभ्यो वनते वयम् अग्नेर् मानुषा इत्य् आहाग्निर् देवेभ्यो वनुते वयम् मनुष्येभ्य इति वावैतद् आह । इह गतिर् वामस्येदं च नमो देवेभ्य इत्य् आह याश् चैव देवता यजति याश् च न ताभ्य एवोभयीभ्यो नमस् करोत्य् आत्मनो ऽनार्त्यै ॥
agnīdha ā dadhāty agnimukhān evartūn prīṇāti samidham ā dadhāty uttarāsām āhutīnām pratiṣṭhityā atho samidvaty eva juhoti paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainānt sakṛtsakṛt sam mārṣṭi parāṅ iva hy etarhi yajñaḥ | catuḥ sam padyate catuṣpādaḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe brahman pra sthāsyāma ity āhātra vā etarhi yajñaḥ śritaḥ
yatra brahmā yatraiva yajñaḥ śritas tata evainam ā rabhate yad dhastena pramīved vepanaḥ syād yac chīrṣṇā śīrṣaktivānt syād yat tūṣṇīm āsītāsampratto yajñaḥ syāt pra tiṣṭhety eva brūyād vāci vai yajñaḥ śrito yatraiva yajñaḥ śritas tata evainam̐ sam pra yacchati deva savitar etat te pra ||
āhety āha prasūtyai bṛhaspatir brahmety āha sa hi brahmiṣṭhaḥ sa yajñam pāhi sa yajñapatim pāhi sa mām pāhīty āha yajñāya yajamānāyātmane tebhya evāśiṣam ā śāste 'nārtyā āśrāvyāha devān yajeti brahmavādino vadantīṣṭā devatā atha katama ete devā iti chandām̐sīti brūyād gāyatrīṃ triṣṭubham
jagatīm ity atho khalv āhur brāhmaṇā vai chandām̐sīti tān eva tad yajati devānāṃ vā iṣṭā devatā āsann athāgnir nod ajvalat taṃ devā āhutībhir anūyājeṣv anv avindan yad anūyājān yajati | agnim eva tat sam inddhe | etadur vai nāmāsura āsīt sa etarhi yajñasyāśiṣam avṛṅkta yad brūyād etat
u dyāvāpṛthivī bhadram abhūd ity etadum evāsuraṃ yajñasyāśiṣaṃ gamayed idaṃ dyāvāpṛthivī bhadram abhūd i ty eva brūyād yajamānam eva yajñasyāśiṣam gamayaty
ārdhma sūktavākam uta namovākam ity āhedam arātsmeti vāvaitad āha | upaśrito divaḥ pṛthivyor ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajña upaśritaḥ | omanvatī te 'smin yajñe yajamāna dyāvāpṛthivī
stām ity āhā''śiṣam evaitām ā śāste yad brūyāt sūpāvasānā ca svadhyavasānā ceti pramāyuko yajamānaḥ syād yadā hi pramīyate | athemām upāvasyati sūpacaraṇā ca svadhicaraṇā cety eva brūyād varīyasīm evāsmai gavyūtim ā śāste na pramāyuko bhavati tayo āvidy agnir idam̐ havir ajuṣatety āha yā ayākṣma
devatās tā arīradhāmeti vāvaitad āha yan na nirdiśet prativeśaṃ yajñasyāśīr gacched ā śāste 'yaṃ yajamāno 'sāv ity āha nirdiśyaivainam̐ suvargaṃ lokaṃ gamayati | āyur ā śāste suprajāstvam ā śāsta ity āhāśiṣam evaitām ā śāste sajātavanasyām ā śāsta ity āha prāṇā vai sajātāḥ prāṇān eva
nāntar eti tad agnir devo devebhyo vanate vayam agner mānuṣā ity āhāgnir devebhyo vanute vayam manuṣyebhya iti vāvaitad āha | iha gatir vāmasyedaṃ ca namo devebhya ity āha yāś caiva devatā yajati yāś ca na tābhya evobhayībhyo namas karoty ātmano 'nārtyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यज्ञस्य स्वगाकर्तारं नाविन्दन् ते शंयुम् बार्हस्पत्यम् अब्रुवन् । इमं नो यज्ञꣳ स्वगा कुर्व् इति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै यद् एवाब्राह्मणोक्तो ऽश्रद्दधानो यजातै सा मे यज्ञस्याशीर् असद् इति तस्माद् यद् अब्राह्मणोक्तो ऽश्रद्दधानो यजते शंयुम् एव तस्य बार्हस्पत्यं यज्ञस्याशीर् गच्छति । एतन् ममेत्य् अब्रवीत् किम् मे प्रजायाः
इति यो ऽपगुरातै शतेन यातयात् । यो निहनत् सहस्रेण यातयात् । यो लोहितं करवद् यावतः प्रस्कद्य पाꣳसून्त् संगृह्णात् तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्र जानाद् इति तस्माद् ब्राह्मणाय नाप गुरेत न नि हन्यान् न लोहितं कुर्यात् । एतावता हैनसा भवति तच् छंयोर् आ वृणीमह इत्य् आह यज्ञम् एव तत् स्वगा करोति तत्
शंयोर् आ वृणीमह इत्य् आह शंयुम् एव बार्हस्पत्यम् भागधेयेन सम् अर्धयति गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतय इत्य् आह । आशिषम् एवैताम् आ शास्ते सोमं यजति रेत एव तद् दधाति त्वष्टारं यजति रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि वि करोति देवानाम् पत्नीर् यजति मिथुनत्वाय । अग्निं गृहपतिं यजति प्रतिष्ठित्यै जामि वा एतद् यज्ञस्य क्रियते
यद् आज्येन प्रयाजा इज्यन्त आज्येन पत्नीसंयाजाः । ऋचम् अनूच्य पत्नीसंयाजानाम् ऋचा यजति । अजामित्वायाथो मिथुनत्वाय पङ्क्तिप्रायणो वै यज्ञः पङ्क्त्युदयनः पञ्च प्रयाजा इज्यन्ते चत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्टयजुः पञ्चमम् पङ्क्तिम् एवानु प्रयन्ति पङ्क्तिम् अनूद्यन्ति ॥
devā vai yajñasya svagākartāraṃ nāvindan te śaṃyum bārhaspatyam abruvan | imaṃ no yajñam̐ svagā kurv iti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai yad evābrāhmaṇokto 'śraddadhāno yajātai sā me yajñasyāśīr asad iti tasmād yad abrāhmaṇokto 'śraddadhāno yajate śaṃyum eva tasya bārhaspatyaṃ yajñasyāśīr gacchati | etan mamety abravīt kim me prajāyāḥ
iti yo 'pagurātai śatena yātayāt | yo nihanat sahasreṇa yātayāt | yo lohitaṃ karavad yāvataḥ praskadya pām̐sūnt saṃgṛhṇāt tāvataḥ saṃvatsarān pitṛlokaṃ na pra jānād iti tasmād brāhmaṇāya nāpa gureta na ni hanyān na lohitaṃ kuryāt | etāvatā hainasā bhavati tac chaṃyor ā vṛṇīmaha ity āha yajñam eva tat svagā karoti tat
śaṃyor ā vṛṇīmaha ity āha śaṃyum eva bārhaspatyam bhāgadheyena sam ardhayati gātuṃ yajñāya gātuṃ yajñapataya ity āha | āśiṣam evaitām ā śāste somaṃ yajati reta eva tad dadhāti tvaṣṭāraṃ yajati reta eva hitaṃ tvaṣṭā rūpāṇi vi karoti devānām patnīr yajati mithunatvāya | agniṃ gṛhapatiṃ yajati pratiṣṭhityai jāmi vā etad yajñasya kriyate
yad ājyena prayājā ijyanta ājyena patnīsaṃyājāḥ | ṛcam anūcya patnīsaṃyājānām ṛcā yajati | ajāmitvāyātho mithunatvāya paṅktiprāyaṇo vai yajñaḥ paṅktyudayanaḥ pañca prayājā ijyante catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ samiṣṭayajuḥ pañcamam paṅktim evānu prayanti paṅktim anūdyanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्ष्वा हि देवहूतमाꣳ अश्वाꣳ अग्ने रथीर् इव । नि होता पूर्व्यः सदः ॥ उत नो देव देवाꣳ अच्छा वोचो विदुष्टरः । श्रद् विश्वा वार्या कृधि ॥ त्वꣳ ह यद् यविष्ठ्य सहसः सूनवाहुत । ऋतावा यज्ञियो भुवः ॥ अयम् अग्निः सहस्रिणो वाजस्य शतिनस् पतिः । मूर्धा कवी रयीणाम् ॥ तं नेमिम् ऋभवो यथा नमस्व सहूतिभिः । नेदीयो यज्ञम्
अङ्गिरः ॥ तस्मै नूनम् अभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम् ॥ कम् उ ष्विद् अस्य सेनयाग्नेर् अपाकचक्षसः । पणिं गोषु स्तरामहे ॥ मा नो देवानां विशः प्रस्नातीर् इवोस्राः । कृशं न हासुर् अघ्नियाः ॥ मा नः समस्य दूढ्यः परिद्वेषसो अꣳहतिः ऊर्मिर् न नावम् आ वधीत् ॥ नमस् ते अग्न ओजसे गृणन्ति देव कृष्टयः । अमैः
अमित्रम् अर्दय ॥ कुवित् सु नो गविष्टये ऽग्ने संवेषिषो रयिम् । उरुकृद् उरु णस् कृधि ॥ मा नो अस्मिन् महाधने परा वर्ग् भारभृद् यथा । संवर्गꣳ सꣳ रयिꣳ जय ॥ अन्यम् अस्मद् भिया इयम् अग्ने सिषक्तु दुच्छुना । वर्धा नो अमवच् छवः ॥ यस्याजुषन् नमस्विनः शमीम् अदुर्मखस्य वा । तं घेद् अग्निर् वृधावति ॥ परस्या अधि
संवतो ऽवराꣳ अभ्य् आ तर । यत्राहम् अस्मि ताꣳ अव ॥ विद्मा हि ते पुरा वयम् अग्ने पितुर् यथावसः । अधा ते सुम्नम् ईमहे । य उग्र इव शर्यहा तिग्मशृङ्गो न वꣳसगः । अग्ने पुरो रुरोजिथ ॥ सखायः सं वः सम्यञ्चम् इषꣳ स्तोमं चाग्नये । वर्षिष्ठाय क्षितीनामूर्जो नप्त्रे सहस्वते ॥ सꣳसम् इद् युवसे वृषन्न् अग्ने विश्वान्य् अर्य आ । इडस् पदे सम् इध्यसे स नो वसून्य् आ भर ॥ प्रजापते स वेद सोमापूषणा । इमौ देवौ ॥
yukṣvā hi devahūtamām̐ aśvām̐ agne rathīr iva | ni hotā pūrvyaḥ sadaḥ || uta no deva devām̐ acchā voco viduṣṭaraḥ | śrad viśvā vāryā kṛdhi || tvam̐ ha yad yaviṣṭhya sahasaḥ sūnavāhuta | ṛtāvā yajñiyo bhuvaḥ || ayam agniḥ sahasriṇo vājasya śatinas patiḥ | mūrdhā kavī rayīṇām || taṃ nemim ṛbhavo yathā namasva sahūtibhiḥ | nedīyo yajñam
aṅgiraḥ || tasmai nūnam abhidyave vācā virūpa nityayā | vṛṣṇe codasva suṣṭutim || kam u ṣvid asya senayāgner apākacakṣasaḥ | paṇiṃ goṣu starāmahe || mā no devānāṃ viśaḥ prasnātīr ivosrāḥ | kṛśaṃ na hāsur aghniyāḥ || mā naḥ samasya dūḍhyaḥ paridveṣaso am̐hatiḥ ūrmir na nāvam ā vadhīt || namas te agna ojase gṛṇanti deva kṛṣṭayaḥ | amaiḥ
amitram ardaya || kuvit su no gaviṣṭaye 'gne saṃveṣiṣo rayim | urukṛd uru ṇas kṛdhi || mā no asmin mahādhane parā varg bhārabhṛd yathā | saṃvargam̐ sam̐ rayim̐ jaya || anyam asmad bhiyā iyam agne siṣaktu ducchunā | vardhā no amavac chavaḥ || yasyājuṣan namasvinaḥ śamīm adurmakhasya vā | taṃ ghed agnir vṛdhāvati || parasyā adhi
saṃvato 'varām̐ abhy ā tara | yatrāham asmi tām̐ ava || vidmā hi te purā vayam agne pitur yathāvasaḥ | adhā te sumnam īmahe | ya ugra iva śaryahā tigmaśṛṅgo na vam̐sagaḥ | agne puro rurojitha || sakhāyaḥ saṃ vaḥ samyañcam iṣam̐ stomaṃ cāgnaye | varṣiṣṭhāya kṣitīnāmūrjo naptre sahasvate || sam̐sam id yuvase vṛṣann agne viśvāny arya ā | iḍas pade sam idhyase sa no vasūny ā bhara || prajāpate sa veda somāpūṣaṇā | imau devau ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उशन्तस् त्वा हवामह उशन्तः सम् इधीमहि । उशन्न् उशत आ वह पितॄन् हविषे अत्तवे ॥ त्वꣳ सोम प्रचिकितो मनीषा त्वꣳ रजिष्ठम् अनु नेषि पन्थाम् । तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नम् अभजन्त धीराः ॥ त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्वन्न् अवातः परिधीꣳर् अपोर्णु वीरेभिर् अश्वैर् मघवा भव
नः ॥ त्वꣳ सोम पितृभिः संविदानो ऽनु द्यावापृथिवी आ ततन्थ । तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयꣳ स्याम पतयो रयीणाम् ॥ अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवीꣳषि प्रयतानि बर्हिष्य् अथा रयिꣳ सर्ववीरं दधातन ॥ बर्हिषदः पितर ऊत्य् अर्वाग् इमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् । त आ गतावसा शंतमेनाथास्मभ्यम्
शं योर् अरपो दधात ॥ आहम् पितॄन्त् सुविदत्राꣳ अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस् त इहागमिष्ठाः ॥ उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्त्व् अधि ब्रुवन्तु ते अवन्त्व् अस्मान् ॥ उद् ईरताम् अवर उत् परास उन् मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुम्
य ईयुर् अवृका ऋतज्ञास् ते नो ऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ इदम् पितृभ्यो नमो अस्त्व् अद्य ये पूर्वासो य उपरास् ईयुः । ये पार्थिवे रजस्य् आ निषत्ता ये वा नूनꣳ सुवृजनासु विक्षु ॥ अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतम् आशुषाणाः । शुचीद् अयन् दीधितिम् उक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीर् अप व्रन् ॥ यद् अग्ने
कव्यवाहन पितॄन् यक्ष्य् ऋतावृधः । प्र च हव्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश् च पितृभ्य आ ॥
त्वम् अग्न ईडितो जातवेदो ऽवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्न् अद्धि त्वं देव प्रयता हवीꣳषि ॥ मातली कव्यैर् यमो अङ्गिरोभिर् बृहस्पतिर् ऋक्वभिर् वावृधानः । याꣳश् च देवा वावृधुर् ये च देवान्त् स्वाहान्ये स्वधयान्ये मदन्ति ॥
इमं यम प्रस्तरम् आ हि सीदाङ्गिरोभिः पितृभिः संविदानः । आ त्वा मन्त्राः कविशस्ता वहन्त्व् एना राजन् हविषा मादयस्व ॥ अङ्गिरोभिर् आ गहि यज्ञियेभिर् यम वैरूपैर् इह मादयस्व । विवस्वन्तꣳ हुवे यः पिता ते ऽस्मिन् यज्ञे बर्हिष्य् आ निषद्य ॥ अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणो भृगवः सोम्यासः । तेषां वयꣳ सुमतौ यज्ञियानाम् अपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥
uśantas tvā havāmaha uśantaḥ sam idhīmahi | uśann uśata ā vaha pitṝn haviṣe attave || tvam̐ soma pracikito manīṣā tvam̐ rajiṣṭham anu neṣi panthām | tava praṇītī pitaro na indo deveṣu ratnam abhajanta dhīrāḥ || tvayā hi naḥ pitaraḥ soma pūrve karmāṇi cakruḥ pavamāna dhīrāḥ | vanvann avātaḥ paridhīm̐r aporṇu vīrebhir aśvair maghavā bhava
naḥ || tvam̐ soma pitṛbhiḥ saṃvidāno 'nu dyāvāpṛthivī ā tatantha | tasmai ta indo haviṣā vidhema vayam̐ syāma patayo rayīṇām || agniṣvāttāḥ pitara eha gacchata sadaḥsadaḥ sadata supraṇītayaḥ | attā havīm̐ṣi prayatāni barhiṣy athā rayim̐ sarvavīraṃ dadhātana || barhiṣadaḥ pitara ūty arvāg imā vo havyā cakṛmā juṣadhvam | ta ā gatāvasā śaṃtamenāthāsmabhyam
śaṃ yor arapo dadhāta || āham pitṝnt suvidatrām̐ avitsi napātaṃ ca vikramaṇaṃ ca viṣṇoḥ | barhiṣado ye svadhayā sutasya bhajanta pitvas ta ihāgamiṣṭhāḥ || upahūtāḥ pitaraḥ somyāso barhiṣyeṣu nidhiṣu priyeṣu | ta ā gamantu ta iha śruvantv adhi bruvantu te avantv asmān || ud īratām avara ut parāsa un madhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ | asum
ya īyur avṛkā ṛtajñās te no 'vantu pitaro haveṣu || idam pitṛbhyo namo astv adya ye pūrvāso ya uparās īyuḥ | ye pārthive rajasy ā niṣattā ye vā nūnam̐ suvṛjanāsu vikṣu || adhā yathā naḥ pitaraḥ parāsaḥ pratnāso agna ṛtam āśuṣāṇāḥ | śucīd ayan dīdhitim ukthaśāsaḥ kṣāmā bhindanto aruṇīr apa vran || yad agne
kavyavāhana pitṝn yakṣy ṛtāvṛdhaḥ | pra ca havyāni vakṣyasi devebhyaś ca pitṛbhya ā ||
tvam agna īḍito jātavedo 'vāḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā | prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣann addhi tvaṃ deva prayatā havīm̐ṣi || mātalī kavyair yamo aṅgirobhir bṛhaspatir ṛkvabhir vāvṛdhānaḥ | yām̐ś ca devā vāvṛdhur ye ca devānt svāhānye svadhayānye madanti ||
imaṃ yama prastaram ā hi sīdāṅgirobhiḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ | ā tvā mantrāḥ kaviśastā vahantv enā rājan haviṣā mādayasva || aṅgirobhir ā gahi yajñiyebhir yama vairūpair iha mādayasva | vivasvantam̐ huve yaḥ pitā te 'smin yajñe barhiṣy ā niṣadya || aṅgiraso naḥ pitaro navagvā atharvāṇo bhṛgavaḥ somyāsaḥ | teṣāṃ vayam̐ sumatau yajñiyānām api bhadre saumanase syāma ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.