सप्तभिर् धूपयति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः शिर एतद् यज्ञस्य यद् उखा शीर्षन्न् एव यज्ञस्य प्राणान् दधाति तस्मात् सप्त शीर्षन् प्राणाः । अश्वशकेन धूपयति प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय । अदितिस् त्वेत्य् आह । इयं वा अदितिः । अदित्यैवादित्यां खनत्य् अस्या अक्रूरंकाराय न हि स्वः स्वꣳ हिनस्ति देवानां त्वा पत्नीर् इत्य् आह देवानाम् वा एताम् पत्नयो ऽग्रे ऽकुर्वन् ताभिर् एवैनां दधाति धिषणास् त्वेत्य् आह विद्या वै धिषणाः । विद्याभिर् एवैनाम् अभीन्द्धे ग्नास् त्वेत्य् आह छन्दाꣳसि वै ग्नाः । छन्दोभिर् एवैनाꣳ श्रपयति वरूत्रयस् त्त्वेत्य् आह होत्रा वै वरूत्रयः । होत्राभिर् एवैनाम् पचति जनयस् त्वेत्य् आह देवानां वै पत्नीः 3 जनयस् ताभिर् एवैनाम् पचति षड्भिः पचति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनाम् पचति द्विः पचन्त्व् इत्य् आह तस्माद् द्विः संवत्सरस्य सस्यम् पच्यते वारुण्य् उखाभीद्धा मैत्रियोपैति शान्त्यै देवस् त्वा सवितोद् वपत्व् इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनाम् ब्रह्मणा देवताभिर् उद् वपति । अपद्यमाना पृथिव्य् आशा दिश आ पृण ॥ इत्य् आह तस्माद् अग्निः सर्वा दिशो ऽनु वि भाति । उत् तिष्ठ बृहती भवोर्ध्वा तिष्ठ ध्रुवा त्वम् इत्य् आह प्रतिष्ठित्यै । असुर्यम् पात्रम् अनाच्छृण्णम् आ छृणत्ति देवत्राकर् अजक्षीरेणा ऽऽच्छृणत्ति परमं वा एतत् पयो यद् अजक्षीरम् परमेणैवैनम् पयसा ऽऽच्छृणत्ति यजुषा व्यावृत्त्यै छन्दोभिर् आ छृणत्ति छन्दोभिर् वा एषा क्रियते छन्दोभिर् एव छन्दाꣳस्य् आ च्छृणत्ति ॥ 5..1.8 अनुवाक 8 वह्निपशवः एकविꣳशत्या माषैः पुरुषशीर्षम् अच्छैति । अमेध्या वै माषा अमेध्यम् पुरुषशीर्षम् अमेध्यैर् एवास्यामेध्यं निरवदाय मेध्यं कृत्वा हरति । एकविꣳशतिर् भवन्ति । एकविꣳशो वै पुरुषः पुरुषस्याप्त्यै व्यृद्धं वा एतत् प्राणैर् अमेध्यं यत् पुरुषशीर्षम् । सप्तधा वितृण्णां वल्मीकवपाम् प्रति नि दधाति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः प्राणैर् एवैनत् सम् अर्धयति मेध्यत्वाय यावन्तः वै मृत्युबन्धवस् तेषां यम आधिपत्यम् परीयाय यमगाथाभिः परि गायति यमाद् एवैनद् वृङ्क्ते तिसृभिः परि गायति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एवैनल् लोकेभ्यो वृङ्क्ते तस्माद् गायते न देयम् । गाथा हि तद् वृङ्क्ते । अग्निभ्यः पशून् आ लभते कामा वा अग्नयः कामान् एवाव रुन्द्धे यत् पशून् नालभेतानवरुद्धा अस्य पशवः स्युः । यत् पर्यग्निकृतान् उत्सृजेद् यज्ञवेशसं कुर्यात् । यत् सꣳस्थापयेद् यातयामानि शीर्षाणि स्युः । यत् पशून् आलभते तेनैव पशून् अव रुन्द्धे यत् पर्यग्निकृतान् उत्सृजति शीर्ष्णाम् अयातयामत्वाय प्राजापत्येन सꣳ स्थापयति यज्ञो वै प्रजापतिर् यज्ञ एव यज्ञम् प्रति ष्ठापयति प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानो ऽमन्यत स एता आप्रीर् अपश्यत् ताभिर् वै स मुखतः आत्मानम् आप्रीणीत यद् एता आप्रियो भवन्ति यज्ञो वै प्रजापतिः। यज्ञम् एवैताभिर् मुखत आ प्रीणाति । अपरिमितछन्दसो भवन्ति । अपरिमितः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । ऊनातिरिक्ता मिथुनाः प्रजात्यै लोमशं वै नामैतच् छन्दः प्रजापतेः पशवो लोमशाः पशून् एवाव रुन्द्धे सर्वाणि वा एता रूपाणि सर्वाणि रूपाण्य् अग्नौ चित्ये क्रियन्ते तस्माद् एता अग्नेश् चित्यस्य भवन्ति । एकविꣳशतिꣳ सामिधेनीर् अन्व् आह रुग् वा एकविꣳशो रुचम् एव गच्छति । अथो प्रतिष्ठाम् एव प्रतिष्ठा ह्य् एकविꣳशः । चतुर्विꣳशतिम् अन्व् आह चतुर्विꣳशतिर् अर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः साक्षाद् एव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे पराचीर् अन्व् आह पराङ् इव हि सुवर्गो लोकः समास् त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्व् इत्य् आह समाभिर् एवाग्निं वर्धयति ॥ ऋतुभिः संवत्सरम् । विश्वा आ भाहि प्रदिशः पृथिव्या इत्य् आह तस्माद् अग्निः सर्वा दिशो ऽनु वि भाति प्रत्य् औहताम् अश्विना मृत्युम् अस्माद् इत्य् आह मृत्युम् एवास्माद् अप नुदति । उद् वयं तमसस् परीत्य् आह पाप्मा वै तमः पाप्मानम् एवास्माद् अप हन्ति । अगन्म ज्योतिर् उत्तमम् इत्य् आह । असौ वा आदित्यो ज्योतिर् उत्तमम् आदित्यस्यैव सायुज्यं गच्छति न संवत्सरस् तिष्ठति नास्य श्रीस् तिष्ठति यस्यैताः क्रियन्ते ज्योतिष्मतीम् उत्तमाम् अन्व् आह ज्योतिर् एवास्मा उपरिष्टाद् दधाति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै ॥
saptabhir dhūpayati sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ śira etad yajñasya yad ukhā śīrṣann eva yajñasya prāṇān dadhāti tasmāt sapta śīrṣan prāṇāḥ | aśvaśakena dhūpayati prājāpatyo vā aśvaḥ sayonitvāya | aditis tvety āha | iyaṃ vā aditiḥ | adityaivādityāṃ khanaty asyā akrūraṃkārāya na hi svaḥ svam̐ hinasti devānāṃ tvā patnīr ity āha devānām vā etām patnayo 'gre 'kurvan tābhir evaināṃ dadhāti dhiṣaṇās tvety āha vidyā vai dhiṣaṇāḥ | vidyābhir evainām abhīnddhe gnās tvety āha chandām̐si vai gnāḥ | chandobhir evainām̐ śrapayati varūtrayas ttvety āha hotrā vai varūtrayaḥ | hotrābhir evainām pacati janayas tvety āha devānāṃ vai patnīḥ 3 janayas tābhir evainām pacati ṣaḍbhiḥ pacati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainām pacati dviḥ pacantv ity āha tasmād dviḥ saṃvatsarasya sasyam pacyate vāruṇy ukhābhīddhā maitriyopaiti śāntyai devas tvā savitod vapatv ity āha savitṛprasūta evainām brahmaṇā devatābhir ud vapati | apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa || ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti | ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam ity āha pratiṣṭhityai | asuryam pātram anācchṛṇṇam ā chṛṇatti devatrākar ajakṣīreṇā ''cchṛṇatti paramaṃ vā etat payo yad ajakṣīram parameṇaivainam payasā ''cchṛṇatti yajuṣā vyāvṛttyai chandobhir ā chṛṇatti chandobhir vā eṣā kriyate chandobhir eva chandām̐sy ā cchṛṇatti || 5..1.8 anuvāka 8 vahnipaśavaḥ ekavim̐śatyā māṣaiḥ puruṣaśīrṣam acchaiti | amedhyā vai māṣā amedhyam puruṣaśīrṣam amedhyair evāsyāmedhyaṃ niravadāya medhyaṃ kṛtvā harati | ekavim̐śatir bhavanti | ekavim̐śo vai puruṣaḥ puruṣasyāptyai vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam | saptadhā vitṛṇṇāṃ valmīkavapām prati ni dadhāti sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇair evainat sam ardhayati medhyatvāya yāvantaḥ vai mṛtyubandhavas teṣāṃ yama ādhipatyam parīyāya yamagāthābhiḥ pari gāyati yamād evainad vṛṅkte tisṛbhiḥ pari gāyati traya ime lokāḥ | ebhya evainal lokebhyo vṛṅkte tasmād gāyate na deyam | gāthā hi tad vṛṅkte | agnibhyaḥ paśūn ā labhate kāmā vā agnayaḥ kāmān evāva runddhe yat paśūn nālabhetānavaruddhā asya paśavaḥ syuḥ | yat paryagnikṛtān utsṛjed yajñaveśasaṃ kuryāt | yat sam̐sthāpayed yātayāmāni śīrṣāṇi syuḥ | yat paśūn ālabhate tenaiva paśūn ava runddhe yat paryagnikṛtān utsṛjati śīrṣṇām ayātayāmatvāya prājāpatyena sam̐ sthāpayati yajño vai prajāpatir yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etā āprīr apaśyat tābhir vai sa mukhataḥ ātmānam āprīṇīta yad etā āpriyo bhavanti yajño vai prajāpatiḥ| yajñam evaitābhir mukhata ā prīṇāti | aparimitachandaso bhavanti | aparimitaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | ūnātiriktā mithunāḥ prajātyai lomaśaṃ vai nāmaitac chandaḥ prajāpateḥ paśavo lomaśāḥ paśūn evāva runddhe sarvāṇi vā etā rūpāṇi sarvāṇi rūpāṇy agnau citye kriyante tasmād etā agneś cityasya bhavanti | ekavim̐śatim̐ sāmidhenīr anv āha rug vā ekavim̐śo rucam eva gacchati | atho pratiṣṭhām eva pratiṣṭhā hy ekavim̐śaḥ | caturvim̐śatim anv āha caturvim̐śatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe parācīr anv āha parāṅ iva hi suvargo lokaḥ samās tvāgna ṛtavo vardhayantv ity āha samābhir evāgniṃ vardhayati || ṛtubhiḥ saṃvatsaram | viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyā ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād ity āha mṛtyum evāsmād apa nudati | ud vayaṃ tamasas parīty āha pāpmā vai tamaḥ pāpmānam evāsmād apa hanti | aganma jyotir uttamam ity āha | asau vā ādityo jyotir uttamam ādityasyaiva sāyujyaṃ gacchati na saṃvatsaras tiṣṭhati nāsya śrīs tiṣṭhati yasyaitāḥ kriyante jyotiṣmatīm uttamām anv āha jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti suvargasya lokasyānukhyātyai ||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.