सावित्राणि जुहोति प्रसूत्यै चतुर्गृहीतेन जुहोति चतुष्पादः पशवः पशून् एवाव रुन्द्धे चतस्रो दिशः । दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति छन्दाꣳसि देवेभ्यो ऽपाक्रामन् न वो ऽभागानि हव्यं वक्ष्याम इति तेभ्य एतच् चतुर्गृहीतम् अधारयन् पुरोऽनुवाक्यायै याज्यायै देवतायै वषट्काराय यच् चतुर्गृहीतं जुहोति छन्दाꣳस्य् एव तत् प्रीणाति तान्य् अस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति यं कामयेत
पापीयान्त् स्याद् इत्य् एकैकं तस्य जुहुयात् । आहुतीभिर् एवैनम् अप गृह्णाति पापीयान् भवति यं कामयेत वसीयान्त् स्याद् इति सर्वाणि तस्यानुद्रुत्य जुहुयात् । आहुत्यैवैनम् अभि क्रमयति वसीयान् भवति । अथो यज्ञस्यैवैषाभिक्रान्तिः । एति वा एष यज्ञमुखाद् ऋद्ध्या यो ऽग्नेर् देवताया एति । अष्टाव् एतानि सावित्राणि भवन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः
अग्निस् तेनैव यज्ञमुखाद् ऋद्ध्या अग्नेर् देवतायै नैति । अष्टौ सावित्राणि भवन्त्य् आहुतिर् नवमी त्रिवृतम् एव यज्ञमुखे वि यातयति यदि कामयेत छन्दाꣳसि यज्ञयशसेनार्पयेयम् इत्य् ऋचम् अन्तमां कुर्यात् । छन्दाꣳस्य् एव यज्ञयशसे्नार्पयति यदि कामयेत यजमानं यज्ञयशसेनार्पयेयम् इति यजुर् अन्तमं कुर्यात् । यजमानम् एव यज्ञयशसेनार्पयति । ऋचा स्तोमꣳ सम् अर्धयेति
आह समृद्ध्यै चतुर्भिर् अभ्रिम् आ दत्ते चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्य् आह प्रसूत्यै । अग्निर् देवेभ्यो निलायत स वेणुम् प्राविशत् स एतामूतिम् अनु सम् अचरद् यद् वेणोः सुषिरम् । सुषिराभ्रिर् भवति सयोनित्वाय स यत्रयत्रावसत् तत् कृष्णम् अभवत् कल्माषी भवति रूपसमृद्ध्यै । उभयतःक्ष्णूर् भवति । इतश् चामुतश् चार्कस्यावरुद्ध्यै व्याममात्री भवति । एतावद् वै पुरुषे वीर्यम् । वीर्यसम्मिता । अपरिमिता भवति । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै यो वनस्पतीनाम् फलग्रहिः स एषां वीर्यावान् फलग्रहिर् वेणुः । वैणवी भवति वीर्यस्यावरुद्ध्यै ॥
sāvitrāṇi juhoti prasūtyai caturgṛhītena juhoti catuṣpādaḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe catasro diśaḥ | dikṣv eva prati tiṣṭhati chandām̐si devebhyo 'pākrāman na vo 'bhāgāni havyaṃ vakṣyāma iti tebhya etac caturgṛhītam adhārayan puro'nuvākyāyai yājyāyai devatāyai vaṣaṭkārāya yac caturgṛhītaṃ juhoti chandām̐sy eva tat prīṇāti tāny asya prītāni devebhyo havyaṃ vahanti yaṃ kāmayeta
pāpīyānt syād ity ekaikaṃ tasya juhuyāt | āhutībhir evainam apa gṛhṇāti pāpīyān bhavati yaṃ kāmayeta vasīyānt syād iti sarvāṇi tasyānudrutya juhuyāt | āhutyaivainam abhi kramayati vasīyān bhavati | atho yajñasyaivaiṣābhikrāntiḥ | eti vā eṣa yajñamukhād ṛddhyā yo 'gner devatāyā eti | aṣṭāv etāni sāvitrāṇi bhavanti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatraḥ
agnis tenaiva yajñamukhād ṛddhyā agner devatāyai naiti | aṣṭau sāvitrāṇi bhavanty āhutir navamī trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati yadi kāmayeta chandām̐si yajñayaśasenārpayeyam ity ṛcam antamāṃ kuryāt | chandām̐sy eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam iti yajur antamaṃ kuryāt | yajamānam eva yajñayaśasenārpayati | ṛcā stomam̐ sam ardhayeti
āha samṛddhyai caturbhir abhrim ā datte catvāri chandām̐si chandobhir eva devasya tvā savituḥ prasava ity āha prasūtyai | agnir devebhyo nilāyata sa veṇum prāviśat sa etāmūtim anu sam acarad yad veṇoḥ suṣiram | suṣirābhrir bhavati sayonitvāya sa yatrayatrāvasat tat kṛṣṇam abhavat kalmāṣī bhavati rūpasamṛddhyai | ubhayataḥkṣṇūr bhavati | itaś cāmutaś cārkasyāvaruddhyai vyāmamātrī bhavati | etāvad vai puruṣe vīryam | vīryasammitā | aparimitā bhavati | aparimitasyāvaruddhyai yo vanaspatīnām phalagrahiḥ sa eṣāṃ vīryāvān phalagrahir veṇuḥ | vaiṇavī bhavati vīryasyāvaruddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यृद्धं वा एतद् यज्ञस्य यद् अयजुष्केण क्रियते । इमाम् अगृभ्णन् रशनाम् ऋतस्येत्य् अश्वाभिधानीम् आ दत्ते यजुष्कृत्यै यज्ञस्य समृद्ध्यै प्रतूर्तं वाजिन्न् आ द्रवेत्य् अश्वम् अभि दधाति रूपम् एवास्यैतन् महिमानं व्याचष्टे युञ्जाथाꣳ रासभं युवम् इति गर्दभम् असत्य् एव गर्दभम् प्रति ष्ठापयति तस्माद् अश्वाद् गर्दभो ऽसत्तरः । योगेयोगे तवस्तरम् इत्य् आह ॥
योगे योग एवैनं युङ्क्ते वाजेवाजे हवामह इत्य् आह । अन्नं वै वाजः । अन्नम् एवाव रुन्द्धे सखाय इन्द्रमूतय इत्य् आह । इन्द्रियम् एवाव रुन्द्धे । अग्निर् देवेभ्यो निलायत तम् प्रजापतिर् अन्व् अविन्दत् प्राजापत्यो ऽश्वः । अश्वेन सम् भरत्य् अनुवित्त्यै पापवस्यसं वा एतत् क्रियते यच् छ्रेयसा च पापीयसा च समानं कर्म कुर्वन्ति पापीयान्
ह्य् अश्वाद् गर्दभः । अश्वम् पूर्वं नयन्ति पापवस्यसस्य व्यावृत्त्यै तस्माच् छ्रेयाꣳसम् पापीयान् पश्चाद् अन्व् एति बहुर् वै भवतो भ्रातृव्यः । भवतीव खलु वा एष यो ऽग्निम् चिनुते वज्र्य् अश्वः प्रतूर्वन्न् एह्य् अवक्रामन्न् अशस्तीर् इत्य् आह वज्रेणैव पाप्मानम् भ्रातृव्यम् अव क्रामति रुद्रस्य गाणपत्याद् इत्य् आह रौद्रा वै पशवो रुद्राद् एव
पशून् निर्याच्यात्मने कर्म कुरुते पूष्णा सयुजा सहेत्य् आह पूषा वा अध्वनाꣳ संनेता समष्ट्यै पुरीषायतनो वा एष यद् अग्निः । अङ्गिरसो वा एतम् अग्रे देवतानाꣳ सम् अभरन् पृथिव्याः सधस्थाद् अग्निम् पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् अच्छेहीत्य् आह सायतनम् एवैनं देवताभिः सम् भरति । अग्निम् पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् अच्छेम इत्य् आह येन
संगच्छते वाजम् एवास्य वृङ्क्ते प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्निः सम्भृत्य इत्य् आहुः । इयं वै प्रजापतिः तस्या एतच् छ्रोत्रं यद् वल्मीकः । अग्निम् पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् भरिष्याम इति वल्मीकवपाम् उप तिष्ठते साक्षाद् एव प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्निꣳ सम् भरति । अग्निम् पुरीष्यम् अङ्गिरस्वद् भराम इत्य् आह येन संगच्छते वाजम् एवास्य वृङ्क्ते। अन्व् अग्निर् उषसाम् अग्रम्
अख्यद् इत्य् आह । अनुख्यात्यै । आगत्य वाज्य् अध्वन आक्रम्य वाजिन् पृथिवीम् इत्य् आह । इच्छत्य् एवैनम् पूर्वया विन्दत्य् उत्तरया द्वाभ्याम् आ क्रमयति प्रतिष्ठित्यै । अनुरूपाभ्याम् । तस्माद् अनुरूपाः पशवः प्र जायन्ते द्यौस् ते पृष्ठम् पृथिवी सधस्थम् इत्य् आह । एभ्यो वा एतं लोकेभ्यः प्रजापतिः सम् ऐरयत् । रूपम् एवास्यैतन् महिमानं व्याचष्टे वज्री वा एष यद् अश्वः । दद्भिर् अन्यतोदद्भ्यो भूयाम्̐ लोमभिर् उभयादद्भ्यः । यं द्विष्यात् तम् अधस्पदं ध्यायेत् । वज्रेणैवैनꣳ स्तृणुते ॥
vyṛddhaṃ vā etad yajñasya yad ayajuṣkeṇa kriyate | imām agṛbhṇan raśanām ṛtasyety aśvābhidhānīm ā datte yajuṣkṛtyai yajñasya samṛddhyai pratūrtaṃ vājinn ā dravety aśvam abhi dadhāti rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe yuñjāthām̐ rāsabhaṃ yuvam iti gardabham asaty eva gardabham prati ṣṭhāpayati tasmād aśvād gardabho 'sattaraḥ | yogeyoge tavastaram ity āha ||
yoge yoga evainaṃ yuṅkte vājevāje havāmaha ity āha | annaṃ vai vājaḥ | annam evāva runddhe sakhāya indramūtaya ity āha | indriyam evāva runddhe | agnir devebhyo nilāyata tam prajāpatir anv avindat prājāpatyo 'śvaḥ | aśvena sam bharaty anuvittyai pāpavasyasaṃ vā etat kriyate yac chreyasā ca pāpīyasā ca samānaṃ karma kurvanti pāpīyān
hy aśvād gardabhaḥ | aśvam pūrvaṃ nayanti pāpavasyasasya vyāvṛttyai tasmāc chreyām̐sam pāpīyān paścād anv eti bahur vai bhavato bhrātṛvyaḥ | bhavatīva khalu vā eṣa yo 'gnim cinute vajry aśvaḥ pratūrvann ehy avakrāmann aśastīr ity āha vajreṇaiva pāpmānam bhrātṛvyam ava krāmati rudrasya gāṇapatyād ity āha raudrā vai paśavo rudrād eva
paśūn niryācyātmane karma kurute pūṣṇā sayujā sahety āha pūṣā vā adhvanām̐ saṃnetā samaṣṭyai purīṣāyatano vā eṣa yad agniḥ | aṅgiraso vā etam agre devatānām̐ sam abharan pṛthivyāḥ sadhasthād agnim purīṣyam aṅgirasvad acchehīty āha sāyatanam evainaṃ devatābhiḥ sam bharati | agnim purīṣyam aṅgirasvad acchema ity āha yena
saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte prajāpataye pratiprocyāgniḥ sambhṛtya ity āhuḥ | iyaṃ vai prajāpatiḥ tasyā etac chrotraṃ yad valmīkaḥ | agnim purīṣyam aṅgirasvad bhariṣyāma iti valmīkavapām upa tiṣṭhate sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgnim̐ sam bharati | agnim purīṣyam aṅgirasvad bharāma ity āha yena saṃgacchate vājam evāsya vṛṅkte| anv agnir uṣasām agram
akhyad ity āha | anukhyātyai | āgatya vājy adhvana ākramya vājin pṛthivīm ity āha | icchaty evainam pūrvayā vindaty uttarayā dvābhyām ā kramayati pratiṣṭhityai | anurūpābhyām | tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ity āha | ebhyo vā etaṃ lokebhyaḥ prajāpatiḥ sam airayat | rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe vajrī vā eṣa yad aśvaḥ | dadbhir anyatodadbhyo bhūyām̐ lomabhir ubhayādadbhyaḥ | yaṃ dviṣyāt tam adhaspadaṃ dhyāyet | vajreṇaivainam̐ stṛṇute ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत् क्रामोद् अक्रमीद् इति द्वाभ्याम् उत् क्रमयति प्रतिष्ठित्यै । अनुरूपाभ्याम् । तस्माद् अनुरूपाः पशवः प्र जायन्ते । अप उप सृजति यत्र वा आप उपगच्छन्ति तद् ओषधयः प्रति तिष्ठन्ति । ओषधीः प्रतितिष्ठन्तीः पशवो ऽनु प्रति तिष्ठन्ति पशून् यज्ञः । यज्ञं यजमानः । यजमानम् प्रजाः तस्माद् अप उप सृजति प्रतिष्ठित्यै यद् अध्वर्युर् अनग्नाव् आहुतिं जुहुयाद् अन्धो ऽध्वर्युः
स्याद् रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः । हिरण्यम् उपास्य जुहोति । अग्निवत्य् एव जुहोति नान्धो ऽध्वर्युर् भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति जिघर्म्य् अग्निम् मनसा घृतेनेत्य् आह मनसा हि पुरुषो यज्ञम् अभिगच्छति प्रतिक्ष्यन्तम् भुवनानि विश्वेत्य् आह सर्वꣳ ह्य् एष प्रत्यङ् क्षेति पृथुं तिरश्चा वयस बृहन्तम् इत्य् आह । अल्पो ह्य् एष जातो महान्
भवति व्यचिष्ठम् अन्नꣳ रभसं विदानम् इत्य् आह । अन्नम् एवास्मै स्वदयति सर्वम् अस्मै स्वदते य एवं वेद । आ त्वा जिघर्मि वचसा घृतेनेत्य् आह तस्माद् यत् पुरुषो मनसाभिगच्छति तद् वाचा वदति । अरक्षसेत्य् आह रक्षसाम् अपहत्यै मर्त्यश्री स्पृहयद्वर्णो अग्निर् इत्य् आह । अपचितिम् एवास्मिन् दधाति । अपचितिमान् भवति य एवं
वेद मनसा त्वै ताम् आप्तुम् अर्हति याम् अध्वर्युर् अनग्नाव् आहुतिं जुहोति मनस्वतीभ्यां जुहोति । आहुत्योर् आप्त्यै द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै यज्ञमुखेयज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति । एतर्हि खलु वा एतद् यज्ञमुखं यर्ह्य् एनद् आहुतिर् अश्नुते परि लिखति रक्षसाम् अपहत्यै तिसृभिः परि लिखति त्रिवृद् वा अग्निः । यावान् एवाग्निस् तस्माद् रक्षाꣳस्य् अप हन्ति ॥
गायत्रिया परि लिखति तेजो वै गायत्री तेजसैवैनम् परि गृह्णाति त्रिष्टुभा परि लिखति । इन्द्रियं वै { त्रिष्टुग् ^ त्रिष्तुभ् } इन्द्रियेणैवैनम् परि गृह्णाति । अनुष्टुभा परि लिखति । अनुष्टुप् सर्वाणि छन्दाꣳसि परिभूः पर्याप्त्यै मध्यतो ऽनुष्टुभा वाग् वा { अनुष्टुप् ^ अनुष्टुभ् } तस्मान् मध्यतो वाचा वदामः । गायत्रिया प्रथमया परि लिखत्य् अथानुष्टुभाथ त्रिष्टुभा तेजो वै गायत्री यज्ञो ऽनुष्टुग् इन्द्रियं { त्रिष्टुप् ^ त्रिष्टुभ् } तेजसा चैवेन्द्रियेण चोभयतो यज्ञम् परि गृह्णाति ॥
ut krāmod akramīd iti dvābhyām ut kramayati pratiṣṭhityai | anurūpābhyām | tasmād anurūpāḥ paśavaḥ pra jāyante | apa upa sṛjati yatra vā āpa upagacchanti tad oṣadhayaḥ prati tiṣṭhanti | oṣadhīḥ pratitiṣṭhantīḥ paśavo 'nu prati tiṣṭhanti paśūn yajñaḥ | yajñaṃ yajamānaḥ | yajamānam prajāḥ tasmād apa upa sṛjati pratiṣṭhityai yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ
syād rakṣām̐si yajñam̐ hanyuḥ | hiraṇyam upāsya juhoti | agnivaty eva juhoti nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñam̐ rakṣām̐si ghnanti jigharmy agnim manasā ghṛtenety āha manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati pratikṣyantam bhuvanāni viśvety āha sarvam̐ hy eṣa pratyaṅ kṣeti pṛthuṃ tiraścā vayasa bṛhantam ity āha | alpo hy eṣa jāto mahān
bhavati vyaciṣṭham annam̐ rabhasaṃ vidānam ity āha | annam evāsmai svadayati sarvam asmai svadate ya evaṃ veda | ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenety āha tasmād yat puruṣo manasābhigacchati tad vācā vadati | arakṣasety āha rakṣasām apahatyai martyaśrī spṛhayadvarṇo agnir ity āha | apacitim evāsmin dadhāti | apacitimān bhavati ya evaṃ
veda manasā tvai tām āptum arhati yām adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhoti manasvatībhyāṃ juhoti | āhutyor āptyai dvābhyām pratiṣṭhityai yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi | etarhi khalu vā etad yajñamukhaṃ yarhy enad āhutir aśnute pari likhati rakṣasām apahatyai tisṛbhiḥ pari likhati trivṛd vā agniḥ | yāvān evāgnis tasmād rakṣām̐sy apa hanti ||
gāyatriyā pari likhati tejo vai gāyatrī tejasaivainam pari gṛhṇāti triṣṭubhā pari likhati | indriyaṃ vai { triṣṭug ^ triṣtubh } indriyeṇaivainam pari gṛhṇāti | anuṣṭubhā pari likhati | anuṣṭup sarvāṇi chandām̐si paribhūḥ paryāptyai madhyato 'nuṣṭubhā vāg vā { anuṣṭup ^ anuṣṭubh } tasmān madhyato vācā vadāmaḥ | gāyatriyā prathamayā pari likhaty athānuṣṭubhātha triṣṭubhā tejo vai gāyatrī yajño 'nuṣṭug indriyaṃ { triṣṭup ^ triṣṭubh } tejasā caivendriyeṇa cobhayato yajñam pari gṛhṇāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति खनति प्रसूत्या अथो धूमम् एवैतेन जनयति ज्योतिष्मन्तं त्वाग्ने सुप्रतीकम् इत्य् आह ज्योतिर् एवैतेन जनयति सो ऽग्निर् जातः प्रजाः शुचार्पयत् तं देवा अर्धर्चेनाशमयन् । शिवम् प्रजाभ्यो ऽहिꣳसन्तम् इत्य् आह प्रजाभ्य एवैनꣳ शमयति द्वाभ्यां खनति प्रतिष्ठित्यै । अपाम् पृष्ठम् असीति पुष्करपर्णम् आ
हरत्य् अपां वा एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपर्णꣳ रूपेणैवैनद् आ हरति पुष्करपर्णेन सम् भरति योनिर् वा अग्नेः पुष्करपर्णꣳ सयोनिम् एवाग्निꣳ सम् भरति
कृष्णाजिनेन सम् भरति यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञेनैव यज्ञꣳ सम् भरति यद् ग्राम्याणाम् पशूनां चर्मणा सम्भरेद् ग्राम्यान् पशूञ् छुचार्पयेत् कृष्णाजिनेन सम् भरत्य् आरण्यान् एव पशून्
शुचार्पयति तस्मात् समावत् पशूनाम् प्रजायमानानाम् आरण्याः पशवः कनीयाꣳसः शुचा ह्य् ऋताः ।
लोमतः सम् भरत्य् अतो ह्य् अस्य मेध्यम् । कृष्णाजिनं च पुष्करपर्णं च सꣳ स्तृणातीयं वै कृष्णाजिनम् असौ पुष्करपर्णम् आभ्याम् एवैनम् उभयतः परि गृह्णाति । अग्निर् देवेभ्यो निलायत तम् अथर्वान्व् अपश्यत् । अथर्वा त्वा प्रथमो निर् अमन्थद् अग्न इति
आह य एवैनम् अन्वपश्यत् तेनैवैनꣳ सम् भरति त्वाम् अग्ने पुष्कराद् अधीत्य् आह पुष्करपर्णे ह्य् एनम् उपश्रितम् अविन्दत् तम् उ त्वा दध्यङ्ङ् ऋषिर् इत्य् आह दध्यङ् वा आथर्वणस् तेजस्व्य् आसीत् तेज एवास्मिन् दधाति तम् उ त्वा पाथ्यो वृषेत्य् आह पूर्वम् एवोदितम् उत्तरेणाभि गृणाति ॥
चतसृभिः सम् भरति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव गायत्रीभिर् ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणस् त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यो यं कामयेत वसीयान्त् स्याद् इत्य् उभयीभिस् तस्य सम् भरेत् तेजश् चैवास्मा इन्द्रियं च समीची दधात्य् अष्टाभिः सम् भरत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर् यावान् एवाग्निस् तꣳ सम् भरति सीद होतर् इत्य् आह देवता एवास्मै सꣳ सादयति नि होतेति मनुष्यान्त् सꣳ सीदस्वेति वयाꣳसि जनिष्वा हि जेन्यो अग्रे अह्नाम् इत्य् आह देवमनुष्यान् एवास्मै सꣳसन्नान् प्र जनयति ॥
devasya tvā savituḥ prasava iti khanati prasūtyā atho dhūmam evaitena janayati jyotiṣmantaṃ tvāgne supratīkam ity āha jyotir evaitena janayati so 'gnir jātaḥ prajāḥ śucārpayat taṃ devā ardharcenāśamayan | śivam prajābhyo 'him̐santam ity āha prajābhya evainam̐ śamayati dvābhyāṃ khanati pratiṣṭhityai | apām pṛṣṭham asīti puṣkaraparṇam ā
haraty apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇam̐ rūpeṇaivainad ā harati puṣkaraparṇena sam bharati yonir vā agneḥ puṣkaraparṇam̐ sayonim evāgnim̐ sam bharati
kṛṣṇājinena sam bharati yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajñenaiva yajñam̐ sam bharati yad grāmyāṇām paśūnāṃ carmaṇā sambhared grāmyān paśūñ chucārpayet kṛṣṇājinena sam bharaty āraṇyān eva paśūn
śucārpayati tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyām̐saḥ śucā hy ṛtāḥ |
lomataḥ sam bharaty ato hy asya medhyam | kṛṣṇājinaṃ ca puṣkaraparṇaṃ ca sam̐ stṛṇātīyaṃ vai kṛṣṇājinam asau puṣkaraparṇam ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti | agnir devebhyo nilāyata tam atharvānv apaśyat | atharvā tvā prathamo nir amanthad agna iti
āha ya evainam anvapaśyat tenaivainam̐ sam bharati tvām agne puṣkarād adhīty āha puṣkaraparṇe hy enam upaśritam avindat tam u tvā dadhyaṅṅ ṛṣir ity āha dadhyaṅ vā ātharvaṇas tejasvy āsīt teja evāsmin dadhāti tam u tvā pāthyo vṛṣety āha pūrvam evoditam uttareṇābhi gṛṇāti ||
catasṛbhiḥ sam bharati catvāri chandām̐si chandobhir eva gāyatrībhir brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas triṣṭugbhī rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo yaṃ kāmayeta vasīyānt syād ity ubhayībhis tasya sam bharet tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāty aṣṭābhiḥ sam bharaty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgnis tam̐ sam bharati sīda hotar ity āha devatā evāsmai sam̐ sādayati ni hoteti manuṣyānt sam̐ sīdasveti vayām̐si janiṣvā hi jenyo agre ahnām ity āha devamanuṣyān evāsmai sam̐sannān pra janayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रूरम् इव वा अस्या एतत् करोति यत् खनति । अप उप सृजति । आपो वै शान्ताः शान्ताभिर् एवास्यै शुचꣳ शमयति सं ते वायुर् मातरिश्वा दधात्व् इत्य् आह प्राणो वै वायुः प्राणेनैवास्यै प्राणꣳ सं दधाति सं ते वायुर् इत्य् आह तस्माद् वायुप्रच्युता दिवो वृष्टिर् ईर्ते तस्मै च देवि वषड् अस्तु
तुभ्यम् इत्य् आह षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव वृष्टिं दधाति तस्मात् सर्वान् ऋतून् वर्षति यद् वषट्कुर्याद् रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः । वड् इत्य् आह परोऽक्षम् एव वषट् करोति नास्य यातयामा वषट्कारो भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति सुजातो ज्योतिषा सहेत्य् अनुष्टुभोप नह्यति । अनुष्टुप्
सर्वाणि छन्दाꣳसि छन्दाꣳसि खलु वा अग्नेः प्रिया तनूः प्रिययैवैनं तनुवा परि दधाति वेदुको वासो भवति य एवं वेद वारुणो वा अग्निर् उपनद्धः । उद् उ तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति सावित्रीभ्याम् उत् तिष्ठति सवितृप्रसूत एवास्योर्ध्वां वरुण मेनिम् उत् सृजति द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै स जातो गर्भो असि ॥
रोदस्योर् इत्य् आह । इमे वै रोदसी तयोर् एष गर्भो यद् अग्निः तस्माद् एवम् आह । अग्ने चारुर् विभृत ओषधीष्व् इत्य् आह यदा ह्य् एतं विभरन्त्य् अथ चारुतरो भवति प्र मातृभ्यो अधि कनिक्रदद् गा इत्य् आह । ओषधयो वा अस्य मातरः ताभ्य एवैनम् प्र च्यावयति स्थिरो भव वीड्वङ्ग इति गर्दभ आ सादयति ॥
सं नह्यत्य् एवैनम् एतया स्थेम्ने गर्दभेन सम् भरति तस्माद् गर्दभः पशूनाम् भारभारितमः । गर्दभेन सम् भरति तस्माद् गर्दभो ऽप्य् अनालेशेत्य् अन्यान् पशून् मेद्यति । अन्नꣳ ह्य् एनेनार्कꣳ सम्भरन्ति गर्दभेन सम् भरति तस्माद् गर्दभो द्विरेताः सन् कनिष्ठम् पशूनाम् प्र जायते । अग्निर् ह्य् अस्य योनिं निर्दहति प्रजासु वा एष एतर्ह्य् आरूढः ॥
स ईश्वरः प्रजाः शुचा प्रदहः शिवो भव प्रजाभ्य इत्य् आह प्रजाभ्य एवैनꣳ शमयति मानुषीभ्यस् त्वम् अङ्गिर इत्य् आह मानव्यो हि प्रजाः । मा द्यावापृथिवी अभि शूशुचो मान्तरिक्षम् मा वनस्पतीन् इत्य् आह । एभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति प्रैतु वाजी कनिक्रदद् इत्य् आह वाजी ह्य् { एष ^ एषस् } नानदद् रासभः पत्वेति
आह रासभ इति ह्य् एतम् ऋषयो ऽवदन् भरन्न् अग्निम् पुरीष्यम् इत्य् आह । अग्निꣳ ह्य् एष भरति मा पाद्य् आयुषः पुरेत्य् आह । आयुर् एवास्मिन् दधाति तस्माद् गर्दभः सर्वम् आयुर् एति तस्माद् गर्दभे पुरायुषः प्रमीते बिभ्यति वृषाग्निं वृषणम् भरन्न् इत्य् आह वृषा ह्य् { एष ^ एषस् } वृषाग्निः अपां गर्भम्
समुद्रियम् इत्य् आह । अपाꣳ ह्य् एष गर्भो यद् अग्निः । अग्न आ याहि वीतय इति वा इमौ लोकौ व्यैताम् अग्न आ याहि वीतय इति यद् आह । अनयोर् लोकयोर् वीत्यै प्रच्युतो वा एष आयतनाद् अगतः प्रतिष्ठाम् । स एतर्ह्य् अध्वर्युं च यजमानं च ध्यायति । ऋतꣳ सत्यम् इत्य् आह । इयं वा ऋतम् असौ
सत्यम् अनयोर् एवैनम् प्रति ष्ठापयति नाऽऽर्तिम् आर्छत्य् अध्वर्युर् न यजमानः । वरुणो वा एष यजमानम् अभ्य् ऐति यद् अग्निर् उपनद्धः । ओषधयः प्रति गृह्णीताग्निम् एतम् इत्य् आह शान्त्यै व्यस्यन् विश्वा अमतीर् अरातीर् इत्य् आह रक्षसाम् अपहत्यै निषीदन् नो अप दुर्मतिꣳ हनद् इत्य् आह प्रतिष्ठित्यै । ओषधयः प्रति मोदध्वम् ॥
एनम् इत्य् आह । ओषधयो वा अग्नेर् भागधेयम् । ताभिर् एवैनꣳ सम् अर्धयति पुष्पावतीः सुपिप्पला इत्य् आह तस्माद् ओषधयः फलं गृह्णन्ति । अयं वो गर्भ ऋत्वियः प्रत्नꣳ सधस्थम् आसदद् इत्य् आह याभ्य एवैनम् प्रच्यावयति तास्व् एवैनम् प्रति ष्ठापयति द्वाभ्याम् उपावहरति प्रतिष्ठित्यै ॥
krūram iva vā asyā etat karoti yat khanati | apa upa sṛjati | āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsyai śucam̐ śamayati saṃ te vāyur mātariśvā dadhātv ity āha prāṇo vai vāyuḥ prāṇenaivāsyai prāṇam̐ saṃ dadhāti saṃ te vāyur ity āha tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte tasmai ca devi vaṣaḍ astu
tubhyam ity āha ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtuṣv eva vṛṣṭiṃ dadhāti tasmāt sarvān ṛtūn varṣati yad vaṣaṭkuryād rakṣām̐si yajñam̐ hanyuḥ | vaḍ ity āha paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñam̐ rakṣām̐si ghnanti sujāto jyotiṣā sahety anuṣṭubhopa nahyati | anuṣṭup
sarvāṇi chandām̐si chandām̐si khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyayaivainaṃ tanuvā pari dadhāti veduko vāso bhavati ya evaṃ veda vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ | ud u tiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ūtaya iti sāvitrībhyām ut tiṣṭhati savitṛprasūta evāsyordhvāṃ varuṇa menim ut sṛjati dvābhyām pratiṣṭhityai sa jāto garbho asi ||
rodasyor ity āha | ime vai rodasī tayor eṣa garbho yad agniḥ tasmād evam āha | agne cārur vibhṛta oṣadhīṣv ity āha yadā hy etaṃ vibharanty atha cārutaro bhavati pra mātṛbhyo adhi kanikradad gā ity āha | oṣadhayo vā asya mātaraḥ tābhya evainam pra cyāvayati sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabha ā sādayati ||
saṃ nahyaty evainam etayā sthemne gardabhena sam bharati tasmād gardabhaḥ paśūnām bhārabhāritamaḥ | gardabhena sam bharati tasmād gardabho 'py anāleśety anyān paśūn medyati | annam̐ hy enenārkam̐ sambharanti gardabhena sam bharati tasmād gardabho dviretāḥ san kaniṣṭham paśūnām pra jāyate | agnir hy asya yoniṃ nirdahati prajāsu vā eṣa etarhy ārūḍhaḥ ||
sa īśvaraḥ prajāḥ śucā pradahaḥ śivo bhava prajābhya ity āha prajābhya evainam̐ śamayati mānuṣībhyas tvam aṅgira ity āha mānavyo hi prajāḥ | mā dyāvāpṛthivī abhi śūśuco māntarikṣam mā vanaspatīn ity āha | ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati praitu vājī kanikradad ity āha vājī hy { eṣa ^ eṣas } nānadad rāsabhaḥ patveti
āha rāsabha iti hy etam ṛṣayo 'vadan bharann agnim purīṣyam ity āha | agnim̐ hy eṣa bharati mā pādy āyuṣaḥ purety āha | āyur evāsmin dadhāti tasmād gardabhaḥ sarvam āyur eti tasmād gardabhe purāyuṣaḥ pramīte bibhyati vṛṣāgniṃ vṛṣaṇam bharann ity āha vṛṣā hy { eṣa ^ eṣas } vṛṣāgniḥ apāṃ garbham
samudriyam ity āha | apām̐ hy eṣa garbho yad agniḥ | agna ā yāhi vītaya iti vā imau lokau vyaitām agna ā yāhi vītaya iti yad āha | anayor lokayor vītyai pracyuto vā eṣa āyatanād agataḥ pratiṣṭhām | sa etarhy adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyati | ṛtam̐ satyam ity āha | iyaṃ vā ṛtam asau
satyam anayor evainam prati ṣṭhāpayati nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ | varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yad agnir upanaddhaḥ | oṣadhayaḥ prati gṛhṇītāgnim etam ity āha śāntyai vyasyan viśvā amatīr arātīr ity āha rakṣasām apahatyai niṣīdan no apa durmatim̐ hanad ity āha pratiṣṭhityai | oṣadhayaḥ prati modadhvam ||
enam ity āha | oṣadhayo vā agner bhāgadheyam | tābhir evainam̐ sam ardhayati puṣpāvatīḥ supippalā ity āha tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti | ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnam̐ sadhastham āsadad ity āha yābhya evainam pracyāvayati tāsv evainam prati ṣṭhāpayati dvābhyām upāvaharati pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारुणो वा अग्निर् उपनद्धः । वि पाजसेति वि स्रꣳसयति सवितृप्रसूत एवास्य विषूचीं वरुणमेनिं वि सृजति । अप उप सृजति । आपो वै शान्ताः शान्ताभिर् एवास्य शुचꣳ शमयति तिसृभिर् उप सृजति त्रिवृद् वा अग्निः । यावान् एवाग्निस् तस्य शुचꣳ शमयति मित्रः सꣳसृज्य पृथिवीम् इत्य् आह मित्रो वै शिवो देवानाम् । तेनैव
एनꣳ सꣳ सृजति शान्त्यै यद् ग्राम्याणाम् पात्राणां कपालैः सꣳसृजेद् ग्राम्याणि पात्राणि शुचार्पयेत् ।
अर्मकपालैः सꣳ सृजति । एतानि वा अनुपजीवनीयानि तान्य् एव शुचार्पयति शर्कराभिः सꣳ सृजति धृत्यै । अथो शंत्वाय । अजलोमैः सꣳ सृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् यद् अजा प्रिययैवैनं तनुवा सꣳ सृजत्य् अथो तेजसा कृष्णाजिनस्य लोमभिः सम्
सृजति यज्ञो वै कृष्णाजिनम् । यज्ञेनैव यज्ञꣳ सꣳ सृजति रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीम् इत्य् आह । एता वा एतं देवता अग्रे सम् अभरन् ताभिर् एवैनꣳ सम् भरति मखस्य शिरो ऽसीत्य् आह यज्ञो वै मखः तस्यैतच् छिरो यद् उखा तस्माद् एवम् आह यज्ञस्य पदे स्थ इत्य् आह यज्ञस्य ह्य् एते
पदे अथो प्रतिष्ठित्यै प्रान्याभिर् यच्छत्य् अन्व् अन्यैर् मन्त्रयते मिथुनत्वाय त्र्युद्धिं करोति त्रय इमे लोका एषां लोकानाम् आप्त्यै छन्दोभिः करोति वीर्यं वै छन्दाꣳसि वीर्येणैवैनां करोति यजुषा बिलं करोति व्यावृत्त्यै । इयतीं करोति प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मिताम् । द्विस्तनां करोति द्यावापृथिव्योर् दोहाय चतुस्तनां करोति पशूनां दोहाय । अष्टास्तनां करोति छन्दसां दोहाय नवाश्रिम् अभिचरतः कुर्यात् त्रिवृतम् एव वज्रꣳ सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हरति स्तृत्यै कृत्वाय स महीम् उखाम् इति नि दधाति देवतास्व् एवैनाम् प्रति ष्ठापयति ॥
vāruṇo vā agnir upanaddhaḥ | vi pājaseti vi sram̐sayati savitṛprasūta evāsya viṣūcīṃ varuṇameniṃ vi sṛjati | apa upa sṛjati | āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsya śucam̐ śamayati tisṛbhir upa sṛjati trivṛd vā agniḥ | yāvān evāgnis tasya śucam̐ śamayati mitraḥ sam̐sṛjya pṛthivīm ity āha mitro vai śivo devānām | tenaiva
enam̐ sam̐ sṛjati śāntyai yad grāmyāṇām pātrāṇāṃ kapālaiḥ sam̐sṛjed grāmyāṇi pātrāṇi śucārpayet |
armakapālaiḥ sam̐ sṛjati | etāni vā anupajīvanīyāni tāny eva śucārpayati śarkarābhiḥ sam̐ sṛjati dhṛtyai | atho śaṃtvāya | ajalomaiḥ sam̐ sṛjati | eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad ajā priyayaivainaṃ tanuvā sam̐ sṛjaty atho tejasā kṛṣṇājinasya lomabhiḥ sam
sṛjati yajño vai kṛṣṇājinam | yajñenaiva yajñam̐ sam̐ sṛjati rudrāḥ sambhṛtya pṛthivīm ity āha | etā vā etaṃ devatā agre sam abharan tābhir evainam̐ sam bharati makhasya śiro 'sīty āha yajño vai makhaḥ tasyaitac chiro yad ukhā tasmād evam āha yajñasya pade stha ity āha yajñasya hy ete
pade atho pratiṣṭhityai prānyābhir yacchaty anv anyair mantrayate mithunatvāya tryuddhiṃ karoti traya ime lokā eṣāṃ lokānām āptyai chandobhiḥ karoti vīryaṃ vai chandām̐si vīryeṇaivaināṃ karoti yajuṣā bilaṃ karoti vyāvṛttyai | iyatīṃ karoti prajāpatinā yajñamukhena sammitām | dvistanāṃ karoti dyāvāpṛthivyor dohāya catustanāṃ karoti paśūnāṃ dohāya | aṣṭāstanāṃ karoti chandasāṃ dohāya navāśrim abhicarataḥ kuryāt trivṛtam eva vajram̐ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai kṛtvāya sa mahīm ukhām iti ni dadhāti devatāsv evainām prati ṣṭhāpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तभिर् धूपयति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः शिर एतद् यज्ञस्य यद् उखा शीर्षन्न् एव यज्ञस्य प्राणान् दधाति तस्मात् सप्त शीर्षन् प्राणाः । अश्वशकेन धूपयति प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय । अदितिस् त्वेत्य् आह । इयं वा अदितिः । अदित्यैवादित्यां खनत्य् अस्या अक्रूरंकाराय न हि स्वः स्वꣳ हिनस्ति देवानां त्वा पत्नीर् इत्य् आह देवानाम्
वा एताम् पत्नयो ऽग्रे ऽकुर्वन् ताभिर् एवैनां दधाति धिषणास् त्वेत्य् आह विद्या वै धिषणाः । विद्याभिर् एवैनाम् अभीन्द्धे ग्नास् त्वेत्य् आह छन्दाꣳसि वै ग्नाः । छन्दोभिर् एवैनाꣳ श्रपयति वरूत्रयस् त्त्वेत्य् आह होत्रा वै वरूत्रयः । होत्राभिर् एवैनाम् पचति जनयस् त्वेत्य् आह देवानां वै पत्नीः 3 जनयस् ताभिर् एवैनाम् पचति षड्भिः पचति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनाम् पचति द्विः पचन्त्व् इत्य् आह तस्माद् द्विः संवत्सरस्य सस्यम् पच्यते वारुण्य् उखाभीद्धा मैत्रियोपैति शान्त्यै देवस् त्वा सवितोद् वपत्व् इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनाम् ब्रह्मणा देवताभिर् उद् वपति । अपद्यमाना पृथिव्य् आशा दिश आ पृण ॥
इत्य् आह तस्माद् अग्निः सर्वा दिशो ऽनु वि भाति । उत् तिष्ठ बृहती भवोर्ध्वा तिष्ठ ध्रुवा त्वम् इत्य् आह प्रतिष्ठित्यै । असुर्यम् पात्रम् अनाच्छृण्णम् आ छृणत्ति देवत्राकर् अजक्षीरेणा ऽऽच्छृणत्ति परमं वा एतत् पयो यद् अजक्षीरम् परमेणैवैनम् पयसा ऽऽच्छृणत्ति यजुषा व्यावृत्त्यै छन्दोभिर् आ छृणत्ति छन्दोभिर् वा एषा क्रियते छन्दोभिर् एव छन्दाꣳस्य् आ च्छृणत्ति ॥
5..1.8 अनुवाक 8 वह्निपशवः
एकविꣳशत्या माषैः पुरुषशीर्षम् अच्छैति । अमेध्या वै माषा अमेध्यम् पुरुषशीर्षम् अमेध्यैर् एवास्यामेध्यं निरवदाय मेध्यं कृत्वा हरति । एकविꣳशतिर् भवन्ति । एकविꣳशो वै पुरुषः पुरुषस्याप्त्यै व्यृद्धं वा एतत् प्राणैर् अमेध्यं यत् पुरुषशीर्षम् । सप्तधा वितृण्णां वल्मीकवपाम् प्रति नि दधाति सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः प्राणैर् एवैनत् सम् अर्धयति मेध्यत्वाय यावन्तः
वै मृत्युबन्धवस् तेषां यम आधिपत्यम् परीयाय यमगाथाभिः परि गायति यमाद् एवैनद् वृङ्क्ते तिसृभिः परि गायति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एवैनल् लोकेभ्यो वृङ्क्ते तस्माद् गायते न देयम् । गाथा हि तद् वृङ्क्ते । अग्निभ्यः पशून् आ लभते कामा वा अग्नयः कामान् एवाव रुन्द्धे यत् पशून् नालभेतानवरुद्धा अस्य
पशवः स्युः । यत् पर्यग्निकृतान् उत्सृजेद् यज्ञवेशसं कुर्यात् । यत् सꣳस्थापयेद् यातयामानि शीर्षाणि स्युः । यत् पशून् आलभते तेनैव पशून् अव रुन्द्धे यत् पर्यग्निकृतान् उत्सृजति शीर्ष्णाम् अयातयामत्वाय प्राजापत्येन सꣳ स्थापयति यज्ञो वै प्रजापतिर् यज्ञ एव यज्ञम् प्रति ष्ठापयति प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानो ऽमन्यत स एता आप्रीर् अपश्यत् ताभिर् वै स मुखतः
आत्मानम् आप्रीणीत यद् एता आप्रियो भवन्ति यज्ञो वै प्रजापतिः। यज्ञम् एवैताभिर् मुखत आ प्रीणाति । अपरिमितछन्दसो भवन्ति । अपरिमितः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । ऊनातिरिक्ता मिथुनाः प्रजात्यै लोमशं वै नामैतच् छन्दः प्रजापतेः पशवो लोमशाः पशून् एवाव रुन्द्धे सर्वाणि वा एता रूपाणि सर्वाणि रूपाण्य् अग्नौ चित्ये क्रियन्ते तस्माद् एता अग्नेश् चित्यस्य
भवन्ति । एकविꣳशतिꣳ सामिधेनीर् अन्व् आह रुग् वा एकविꣳशो रुचम् एव गच्छति । अथो प्रतिष्ठाम् एव प्रतिष्ठा ह्य् एकविꣳशः । चतुर्विꣳशतिम् अन्व् आह चतुर्विꣳशतिर् अर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः साक्षाद् एव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे पराचीर् अन्व् आह पराङ् इव हि सुवर्गो लोकः समास् त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्व् इत्य् आह समाभिर् एवाग्निं वर्धयति ॥
ऋतुभिः संवत्सरम् । विश्वा आ भाहि प्रदिशः पृथिव्या इत्य् आह तस्माद् अग्निः सर्वा दिशो ऽनु वि भाति प्रत्य् औहताम् अश्विना मृत्युम् अस्माद् इत्य् आह मृत्युम् एवास्माद् अप नुदति । उद् वयं तमसस् परीत्य् आह पाप्मा वै तमः पाप्मानम् एवास्माद् अप हन्ति । अगन्म ज्योतिर् उत्तमम् इत्य् आह । असौ वा आदित्यो ज्योतिर् उत्तमम् आदित्यस्यैव सायुज्यं गच्छति न संवत्सरस् तिष्ठति नास्य श्रीस् तिष्ठति यस्यैताः क्रियन्ते ज्योतिष्मतीम् उत्तमाम् अन्व् आह ज्योतिर् एवास्मा उपरिष्टाद् दधाति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै ॥
saptabhir dhūpayati sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ śira etad yajñasya yad ukhā śīrṣann eva yajñasya prāṇān dadhāti tasmāt sapta śīrṣan prāṇāḥ | aśvaśakena dhūpayati prājāpatyo vā aśvaḥ sayonitvāya | aditis tvety āha | iyaṃ vā aditiḥ | adityaivādityāṃ khanaty asyā akrūraṃkārāya na hi svaḥ svam̐ hinasti devānāṃ tvā patnīr ity āha devānām
vā etām patnayo 'gre 'kurvan tābhir evaināṃ dadhāti dhiṣaṇās tvety āha vidyā vai dhiṣaṇāḥ | vidyābhir evainām abhīnddhe gnās tvety āha chandām̐si vai gnāḥ | chandobhir evainām̐ śrapayati varūtrayas ttvety āha hotrā vai varūtrayaḥ | hotrābhir evainām pacati janayas tvety āha devānāṃ vai patnīḥ 3 janayas tābhir evainām pacati ṣaḍbhiḥ pacati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainām pacati dviḥ pacantv ity āha tasmād dviḥ saṃvatsarasya sasyam pacyate vāruṇy ukhābhīddhā maitriyopaiti śāntyai devas tvā savitod vapatv ity āha savitṛprasūta evainām brahmaṇā devatābhir ud vapati | apadyamānā pṛthivy āśā diśa ā pṛṇa ||
ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti | ut tiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam ity āha pratiṣṭhityai | asuryam pātram anācchṛṇṇam ā chṛṇatti devatrākar ajakṣīreṇā ''cchṛṇatti paramaṃ vā etat payo yad ajakṣīram parameṇaivainam payasā ''cchṛṇatti yajuṣā vyāvṛttyai chandobhir ā chṛṇatti chandobhir vā eṣā kriyate chandobhir eva chandām̐sy ā cchṛṇatti ||
5..1.8 anuvāka 8 vahnipaśavaḥ
ekavim̐śatyā māṣaiḥ puruṣaśīrṣam acchaiti | amedhyā vai māṣā amedhyam puruṣaśīrṣam amedhyair evāsyāmedhyaṃ niravadāya medhyaṃ kṛtvā harati | ekavim̐śatir bhavanti | ekavim̐śo vai puruṣaḥ puruṣasyāptyai vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam | saptadhā vitṛṇṇāṃ valmīkavapām prati ni dadhāti sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇair evainat sam ardhayati medhyatvāya yāvantaḥ
vai mṛtyubandhavas teṣāṃ yama ādhipatyam parīyāya yamagāthābhiḥ pari gāyati yamād evainad vṛṅkte tisṛbhiḥ pari gāyati traya ime lokāḥ | ebhya evainal lokebhyo vṛṅkte tasmād gāyate na deyam | gāthā hi tad vṛṅkte | agnibhyaḥ paśūn ā labhate kāmā vā agnayaḥ kāmān evāva runddhe yat paśūn nālabhetānavaruddhā asya
paśavaḥ syuḥ | yat paryagnikṛtān utsṛjed yajñaveśasaṃ kuryāt | yat sam̐sthāpayed yātayāmāni śīrṣāṇi syuḥ | yat paśūn ālabhate tenaiva paśūn ava runddhe yat paryagnikṛtān utsṛjati śīrṣṇām ayātayāmatvāya prājāpatyena sam̐ sthāpayati yajño vai prajāpatir yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etā āprīr apaśyat tābhir vai sa mukhataḥ
ātmānam āprīṇīta yad etā āpriyo bhavanti yajño vai prajāpatiḥ| yajñam evaitābhir mukhata ā prīṇāti | aparimitachandaso bhavanti | aparimitaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | ūnātiriktā mithunāḥ prajātyai lomaśaṃ vai nāmaitac chandaḥ prajāpateḥ paśavo lomaśāḥ paśūn evāva runddhe sarvāṇi vā etā rūpāṇi sarvāṇi rūpāṇy agnau citye kriyante tasmād etā agneś cityasya
bhavanti | ekavim̐śatim̐ sāmidhenīr anv āha rug vā ekavim̐śo rucam eva gacchati | atho pratiṣṭhām eva pratiṣṭhā hy ekavim̐śaḥ | caturvim̐śatim anv āha caturvim̐śatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe parācīr anv āha parāṅ iva hi suvargo lokaḥ samās tvāgna ṛtavo vardhayantv ity āha samābhir evāgniṃ vardhayati ||
ṛtubhiḥ saṃvatsaram | viśvā ā bhāhi pradiśaḥ pṛthivyā ity āha tasmād agniḥ sarvā diśo 'nu vi bhāti praty auhatām aśvinā mṛtyum asmād ity āha mṛtyum evāsmād apa nudati | ud vayaṃ tamasas parīty āha pāpmā vai tamaḥ pāpmānam evāsmād apa hanti | aganma jyotir uttamam ity āha | asau vā ādityo jyotir uttamam ādityasyaiva sāyujyaṃ gacchati na saṃvatsaras tiṣṭhati nāsya śrīs tiṣṭhati yasyaitāḥ kriyante jyotiṣmatīm uttamām anv āha jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti suvargasya lokasyānukhyātyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्भिर् दीक्षयति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनं दीक्षयति सप्तभिर् दीक्षयति सप्त छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एवैनं दीक्षयति विश्वे देवस्य नेतुर् इत्य् अनुष्टुभोत्तमया जुहोति वाग् वा { अनुष्टुप् ^ अनुष्टुभ् } तस्मात् प्राणानां वाग् उत्तमा । एकस्माद् अक्षराद् अनाप्तम् प्रथमम् पदम् । तस्माद् यद् वाचो ऽनाप्तं तन् मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः ॥
प्रजापतेर् आपत्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद् धि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजानाꣳ सृष्ट्यै यद् अर्चिषि प्रवृञ्ज्याद् भूतम् अव रुन्धीत यद् अङ्गारेषु भविष्यत् । अङ्गारेषु प्र वृणक्ति भविष्यद् एवाव रुन्द्धे भविष्यद् धि भूयो भूतात् । द्वाभ्याम् प्र वृणक्ति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै ब्रह्मणा वा एषा यजुषा सम्भृता यद् उखा सा यद् भिद्येताऽऽर्तिम् आर्छेत्
यजमानो हन्येतास्य यज्ञः । मित्रैताम् उखां तपेत्य् आह ब्रह्म वै मित्रः। ब्रह्मन्न् एवैनाम् प्रति ष्ठापयति नार्तिम् आर्छति यजमानो नास्य यज्ञो हन्यते यदि भिद्येत तैर् एव कपालैः सꣳ सृजेत् सैव ततः प्रायश्चित्तिः । यो गतश्रीः स्यान् मथित्वा तस्याव दध्यात् । भूतो वा { एष ^ एषस् } स स्वां
देवताम् उपैति यो भूतिकामः स्यात् । य उखायै सम्भवेत् स एव तस्य स्यात् । अतो ह्य् एष सम्भवति । एष वै स्वयम्भूर् नाम भवत्य् एव यं कामयेत भ्रातृव्यम् अस्मै जनयेयम् इत्य् अन्यतस् तस्याहृत्याव दध्यात् साक्षाद् एवास्मै भ्रातृव्यं जनयति । अम्बरीषाद् अन्नकामस्याव दध्यात् । अम्बरीषे वा अन्नम् भ्रियते सयोन्य् एवान्नम्
अव रुन्द्धे मुञ्जान् अव दधाति । ऊर्ग् वै मुञ्जाः । ऊर्जम् एवास्मा अपि दधाति । अग्निर् देवेभ्यो निलायत स क्रुमुकम् प्राविशत् क्रुमुकम् अव दधाति यद् एवास्य तत्र न्यक्तं तद् एवाव रुन्द्धे । आज्येन सं यौति । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम यद् आज्यम् प्रियेणैवैनं धाम्ना सम् अर्धयत्य् अथो तेजसा ॥
वैकंकतीम् आ दधाति भा एवाव रुन्द्धे शमीमयीम् आ दधाति शान्त्यै सीद त्वम् मातुर् अस्या उपस्थ इति तिसृभिर् जातम् उप तिष्ठते त्रय इमे लोकाः । एष्व् एव लोकेष्व् आविदं गच्छति । अथो प्राणान् एवाऽऽत्मन् धत्ते ॥
ṣaḍbhir dīkṣayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainaṃ dīkṣayati saptabhir dīkṣayati sapta chandām̐si chandobhir evainaṃ dīkṣayati viśve devasya netur ity anuṣṭubhottamayā juhoti vāg vā { anuṣṭup ^ anuṣṭubh } tasmāt prāṇānāṃ vāg uttamā | ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam | tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ ||
prajāpater āpatyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānām̐ sṛṣṭyai yad arciṣi pravṛñjyād bhūtam ava rundhīta yad aṅgāreṣu bhaviṣyat | aṅgāreṣu pra vṛṇakti bhaviṣyad evāva runddhe bhaviṣyad dhi bhūyo bhūtāt | dvābhyām pra vṛṇakti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmaṇā vā eṣā yajuṣā sambhṛtā yad ukhā sā yad bhidyetā''rtim ārchet
yajamāno hanyetāsya yajñaḥ | mitraitām ukhāṃ tapety āha brahma vai mitraḥ| brahmann evainām prati ṣṭhāpayati nārtim ārchati yajamāno nāsya yajño hanyate yadi bhidyeta tair eva kapālaiḥ sam̐ sṛjet saiva tataḥ prāyaścittiḥ | yo gataśrīḥ syān mathitvā tasyāva dadhyāt | bhūto vā { eṣa ^ eṣas } sa svāṃ
devatām upaiti yo bhūtikāmaḥ syāt | ya ukhāyai sambhavet sa eva tasya syāt | ato hy eṣa sambhavati | eṣa vai svayambhūr nāma bhavaty eva yaṃ kāmayeta bhrātṛvyam asmai janayeyam ity anyatas tasyāhṛtyāva dadhyāt sākṣād evāsmai bhrātṛvyaṃ janayati | ambarīṣād annakāmasyāva dadhyāt | ambarīṣe vā annam bhriyate sayony evānnam
ava runddhe muñjān ava dadhāti | ūrg vai muñjāḥ | ūrjam evāsmā api dadhāti | agnir devebhyo nilāyata sa krumukam prāviśat krumukam ava dadhāti yad evāsya tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe | ājyena saṃ yauti | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā ||
vaikaṃkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe śamīmayīm ā dadhāti śāntyai sīda tvam mātur asyā upastha iti tisṛbhir jātam upa tiṣṭhate traya ime lokāḥ | eṣv eva lokeṣv āvidaṃ gacchati | atho prāṇān evā''tman dhatte ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह स्म वै पुराग्निर् अपरशुवृक्णं दहति तद् अस्मै प्रयोग एवर्षिर् अस्वदयत् । यद् अग्ने यानि कानि चेति समिधम् आ दधाति । अपरशुवृक्णम् एवास्मै स्वदयति सर्वम् अस्मै स्वदते य एवं वेद । औदुम्बरीम् आ दधाति । ऊर्ग् वा उदुम्बरः । ऊर्जम् एवास्मा अपि दधाति प्रजापतिर् अग्निम् असृजत तꣳ सृष्टꣳ रक्षाꣳसि
अजिघाꣳसन् । स एतद् राक्षोघ्नम् अपश्यत् तेन वै स रक्षाꣳस्य् अपाहत यद् राक्षोघ्नम् भवत्य् अग्नेर् एव तेन जाताद् रक्षाꣳस्य् अप हन्ति । आश्वत्थीम् आ दधाति । अश्वत्थो वै वनस्पतीनाꣳ सपत्नसाहो विजित्यै वैकङ्कतीम् आ दधाति भा एवाव रुन्द्धे शमीमयीम् आ दधाति शान्त्यै सꣳशितम् मे ब्रह्मोद् एषाम् बाहू अतिरम् इत्य् उत्तमे औदुम्बरी
वाचयति ब्रह्मणैव क्षत्रꣳ सꣳ शयति क्षत्रेण ब्रह्म तस्माद् ब्राह्मणो राजन्यवान् अत्य् अन्यम् ब्राह्मणं तस्माद् राजन्यो ब्राह्मणवान् अत्य् अन्यꣳ राजन्यम् मृत्युर् वा एष यद् अग्निः । अमृतꣳ हिरण्यम् । रुक्मम् अन्तरम् प्रति मुञ्चते । अमृतम् एव मृत्योर् अन्तर् धत्ते । एकविꣳशतिनिर्बाधो भवति । एकविꣳशतिर् वै देवलोका द्वादश मासाः पञ्चर्तवस् त्रय इमे लोका असाव् आदित्यः
एकविꣳश एतावन्तो वै देवलोकाः तेभ्य एव भ्रातृव्यम् अन्तर् एति निर्बाधैर् वै देवा असुरान् निर्बाधे ऽकुर्वत तन् निर्बाधानां निर्बाधत्वम् । निर्बाधी भवति भ्रातृव्यान् एव निर्बाधे कुरुते सावित्रिया प्रति मुञ्चते प्रसूत्यै नक्तोषासेत्य् उत्तरया । अहोरात्राभ्याम् एवैनम् उद् यच्छते देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदा इत्य् आह प्राणा वै देवा द्रविणोदाः । अहोरात्राभ्याम् एवैनम् उद्यत्य
प्राणैर् दाधार । आसीनः प्रति मुञ्चते तस्माद् आसीनाः प्रजाः प्र जायन्ते कृष्णाजिनम् उत्तरम् । तेजो वै हिरण्यम् ब्रह्म कृष्णाजिनम् । तेजसा चैवैनम् ब्रह्मणा चोभयतः परि गृह्णाति षड्उद्यामꣳ शिक्यम् भवति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनम् उद् यच्छते यद् द्वादशोद्यामꣳ संवत्सरेणैव मौञ्जम् भवति । ऊर्ग् वै मुञ्जाः । ऊर्जैवैनꣳ सम् अर्धयति सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् इत्य् अवेक्षते रूपम् एवास्यैतन् महिमानं व्याचष्टे दिवं गच्छ सुवः पतेत्य् आह सुवर्गम् एवैनं लोकं गमयति ॥
na ha sma vai purāgnir aparaśuvṛkṇaṃ dahati tad asmai prayoga evarṣir asvadayat | yad agne yāni kāni ceti samidham ā dadhāti | aparaśuvṛkṇam evāsmai svadayati sarvam asmai svadate ya evaṃ veda | audumbarīm ā dadhāti | ūrg vā udumbaraḥ | ūrjam evāsmā api dadhāti prajāpatir agnim asṛjata tam̐ sṛṣṭam̐ rakṣām̐si
ajighām̐san | sa etad rākṣoghnam apaśyat tena vai sa rakṣām̐sy apāhata yad rākṣoghnam bhavaty agner eva tena jātād rakṣām̐sy apa hanti | āśvatthīm ā dadhāti | aśvattho vai vanaspatīnām̐ sapatnasāho vijityai vaikaṅkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe śamīmayīm ā dadhāti śāntyai sam̐śitam me brahmod eṣām bāhū atiram ity uttame audumbarī
vācayati brahmaṇaiva kṣatram̐ sam̐ śayati kṣatreṇa brahma tasmād brāhmaṇo rājanyavān aty anyam brāhmaṇaṃ tasmād rājanyo brāhmaṇavān aty anyam̐ rājanyam mṛtyur vā eṣa yad agniḥ | amṛtam̐ hiraṇyam | rukmam antaram prati muñcate | amṛtam eva mṛtyor antar dhatte | ekavim̐śatinirbādho bhavati | ekavim̐śatir vai devalokā dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv ādityaḥ
ekavim̐śa etāvanto vai devalokāḥ tebhya eva bhrātṛvyam antar eti nirbādhair vai devā asurān nirbādhe 'kurvata tan nirbādhānāṃ nirbādhatvam | nirbādhī bhavati bhrātṛvyān eva nirbādhe kurute sāvitriyā prati muñcate prasūtyai naktoṣāsety uttarayā | ahorātrābhyām evainam ud yacchate devā agniṃ dhārayan draviṇodā ity āha prāṇā vai devā draviṇodāḥ | ahorātrābhyām evainam udyatya
prāṇair dādhāra | āsīnaḥ prati muñcate tasmād āsīnāḥ prajāḥ pra jāyante kṛṣṇājinam uttaram | tejo vai hiraṇyam brahma kṛṣṇājinam | tejasā caivainam brahmaṇā cobhayataḥ pari gṛhṇāti ṣaḍudyāmam̐ śikyam bhavati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam ud yacchate yad dvādaśodyāmam̐ saṃvatsareṇaiva mauñjam bhavati | ūrg vai muñjāḥ | ūrjaivainam̐ sam ardhayati suparṇo 'si garutmān ity avekṣate rūpam evāsyaitan mahimānaṃ vyācaṣṭe divaṃ gaccha suvaḥ patety āha suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समिद्धो अञ्जन् कृदरम् मतीनां घृतम् अग्ने मधुमत् पिन्वमानः । वाजी वहन् वाजिनं जातवेदो देवानां वक्षि प्रियम् आ सधःस्थम् ॥ घृतेनाञ्जन्त् सम् पथो देवयानान् प्रजानन् वाज्य् अप्य् एतु देवान् । अनु त्वा सप्ते प्रदिशः सचन्ताꣳ स्वधाम् अस्मै यजमानाय धेहि ॥ ईड्यश् चासि वन्द्यश् च वाजिन्न् आशुश् चासि मेध्यश् च सप्ते । अग्निष् ट्वा
देवैर् वसुभिः सजोषाः प्रीतं वह्निं वहतु जातवेदाः ॥ स्तीर्णम् बर्हिः सुष्टरीमा जुषाणोरु पृथु प्रथमानम् पृथिव्याम् । देवेभिर् युक्तम् अदितिः सजोषाः स्योनं कृण्वाना सुविते दधातु ॥ एता उ वः सुभगा विश्वरूपा वि पक्षोभिः श्रयमाणा उद् आतैः । ऋष्वाः सतीः कवषः शुम्भमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा भवन्तु ॥ अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती मुखं यज्ञानाम् अभि संविदाने । उषासा वाम्
सुहिरण्ये सुशिल्पे ऋतस्य योनाव् इह सादयामि ॥ प्रथमा वाꣳ सरथिना सुवर्णा देवौ पश्यन्तौ भुवनानि विश्वा । अपिप्रयं चोदना वाम् मिमाना होतारा ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ॥ आदित्यैर् नो भारती वष्टु यज्ञꣳ सरस्वती सह रुद्रैर् न आवीत् । इडोपहूता वसुभिः सजोषा यज्ञं नो देवीर् अमृतेषु धत्त ॥ त्वष्टा वीरं देवकामं जजान त्वष्टुर् अर्वा जायत आशुर् अश्वः ।
त्वष्टेदं विश्वम् भुवनं जजान बहोः कर्तारम् इह यक्षि होतः ॥ अश्वो घृतेन त्मन्या समक्त उप देवाꣳ ऋतुशः पाथ एतु । वनस्पतिर् देवलोकम् प्रजानन्न् अग्निना हव्या स्वदितानि वक्षत् ॥ प्रजापतेस् तपसा वावृधानः सद्यो जातो दधिषे यज्ञम् अग्ने । स्वाहाकृतेन हविषा पुरोगा याहि साध्या हविर् अदन्तु देवाः ॥
samiddho añjan kṛdaram matīnāṃ ghṛtam agne madhumat pinvamānaḥ | vājī vahan vājinaṃ jātavedo devānāṃ vakṣi priyam ā sadhaḥstham || ghṛtenāñjant sam patho devayānān prajānan vājy apy etu devān | anu tvā sapte pradiśaḥ sacantām̐ svadhām asmai yajamānāya dhehi || īḍyaś cāsi vandyaś ca vājinn āśuś cāsi medhyaś ca sapte | agniṣ ṭvā
devair vasubhiḥ sajoṣāḥ prītaṃ vahniṃ vahatu jātavedāḥ || stīrṇam barhiḥ suṣṭarīmā juṣāṇoru pṛthu prathamānam pṛthivyām | devebhir yuktam aditiḥ sajoṣāḥ syonaṃ kṛṇvānā suvite dadhātu || etā u vaḥ subhagā viśvarūpā vi pakṣobhiḥ śrayamāṇā ud ātaiḥ | ṛṣvāḥ satīḥ kavaṣaḥ śumbhamānā dvāro devīḥ suprāyaṇā bhavantu || antarā mitrāvaruṇā carantī mukhaṃ yajñānām abhi saṃvidāne | uṣāsā vām
suhiraṇye suśilpe ṛtasya yonāv iha sādayāmi || prathamā vām̐ sarathinā suvarṇā devau paśyantau bhuvanāni viśvā | apiprayaṃ codanā vām mimānā hotārā jyotiḥ pradiśā diśantā || ādityair no bhāratī vaṣṭu yajñam̐ sarasvatī saha rudrair na āvīt | iḍopahūtā vasubhiḥ sajoṣā yajñaṃ no devīr amṛteṣu dhatta || tvaṣṭā vīraṃ devakāmaṃ jajāna tvaṣṭur arvā jāyata āśur aśvaḥ |
tvaṣṭedaṃ viśvam bhuvanaṃ jajāna bahoḥ kartāram iha yakṣi hotaḥ || aśvo ghṛtena tmanyā samakta upa devām̐ ṛtuśaḥ pātha etu | vanaspatir devalokam prajānann agninā havyā svaditāni vakṣat || prajāpates tapasā vāvṛdhānaḥ sadyo jāto dadhiṣe yajñam agne | svāhākṛtena haviṣā purogā yāhi sādhyā havir adantu devāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुमुखा वै देवाश् छन्दोभिर् इमाँल्लोकान् अनपजय्यम् अभ्य् अजयन् यद् विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुर् एव भूत्वा यजमानश् छन्दोभिर् इमाँल्लोकान् अनपजय्यम् अभि जयति विष्णोः क्रमो ऽस्य् अभिमातिहेत्य् आह गायत्री वै पृथिवी त्रैष्टुभम् अन्तरिक्षम् । जागती द्यौः । आनुष्टुभीर् दिशः । छन्दोभिर् एवेमाँल्लोकान् यथापूर्वम् अभि जयति प्रजापतिर् अग्निम् असृजत सो ऽस्मात् सृष्टः ।
पराङ् ऐत् तम् एतयान्व् ऐत् । अक्रन्दत् इति तया वै सो ऽग्नेः प्रियं धामावारुन्द्ध यद् एताम् अन्वाहाग्नेर् एवैतया प्रियं धामाव रुन्द्धे । ईश्वरो वा एष पराङ् प्रदघो यो विष्णुक्रमान् क्रमते चतसृभिर् आ वर्तते चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दाꣳसि खलु वा अग्नेः प्रिया तनूः प्रियाम् एवास्य तनुवम् अभि
पर्यावर्तते दक्षिणा पर्यावर्तते स्वम् एव वीर्यम् अनु पर्यावर्तते तस्माद् दक्षिणो ऽर्ध आत्मनो वीर्यावत्तरः । अथो आदित्यस्यैवावृतम् अनु पर्यावर्तते शुनःशेपम् आजीगर्तिं वरुणो ऽगृह्णात् स एताम् वारुणीम् अपश्यत् तया वै स आत्मानं वरुणपाशाद् अमुञ्चत् । वरुणो वा एतं गृह्णाति य उखाम् प्रतिमुञ्चते । उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मद् इत्य् आह । आत्मानम् एवैतया
वरुणपाशान् मुञ्चति । आ त्वाहार्षम् इत्य् आह । आ ह्य् एनꣳ हरति ध्रुवस् तिष्ठाविचाचलिर् इत्य् आह प्रतिष्ठित्यै विशस् त्वा सर्वा वाञ्छन्त्व् इत्य् आह विशैवैनꣳ सम् अर्धयति । अस्मिन् राष्ट्रम् अधि श्रयेत्य् आह राष्ट्रम् एवास्मिन् ध्रुवम् अकर् यं कामयेत राष्ट्रꣳ स्याद् इति तम् मनसा ध्यायेत् । राष्ट्रम् एव भवति ॥
अग्रे बृहन्न् उषसामूर्ध्वो अस्थाद् इत्य् आह । अग्रम् एवैनꣳ समानानां करोति निर्जग्मिवान् तमस इत्य् आह तम एवास्माद् अप हन्ति ज्योतिषागाद् इत्य् आह ज्योतिर् एवास्मिन् दधाति चतसृभिः सादयति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव । अतिच्छन्दसोत्तमया वर्ष्म वा एष छन्दसां यद् अतिच्छन्दाः । वर्ष्मैवैनꣳ समानानां करोति सद्वती
भवति सत्त्वम् एवैनं गमयति वात्सप्रेणोप तिष्ठते । एतेन वै वत्सप्रीर् भालन्दनो ऽग्नेः प्रियं धामावारुन्द्ध । अग्नेर् एवैतेन प्रियं धामाव रुन्द्धे । एकादशम् भवति । एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति स्तोमेन वै देवा अस्मिँल्लोक आर्ध्नुवञ् छन्दोभिर् अमुष्मिन् । स्तोमस्येव खलु वा एतद् रूपं यद् वात्सप्रम् । यद् वात्सप्रेणोपतिष्ठते ।
इमम् एव तेन लोकम् अभि जयति यद् विष्णुक्रमान् क्रमते ऽमुम् एव तैर् लोकम् अभि जयति पूर्वेद्युः प्र क्रामत्य् उत्तरेद्युर् उप तिष्ठते तस्माद् योगे ऽन्यासाम् प्रजानाम् मनः क्षेमे ऽन्यासाम् । तस्माद् यायावरः क्षेम्यस्येशे तस्माद् यायावरः क्षेम्यम् अध्यवस्यति मुष्टी करोति वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्यै ॥
viṣṇumukhā vai devāś chandobhir imā~llokān anapajayyam abhy ajayan yad viṣṇukramān kramate viṣṇur eva bhūtvā yajamānaś chandobhir imā~llokān anapajayyam abhi jayati viṣṇoḥ kramo 'sy abhimātihety āha gāyatrī vai pṛthivī traiṣṭubham antarikṣam | jāgatī dyauḥ | ānuṣṭubhīr diśaḥ | chandobhir evemā~llokān yathāpūrvam abhi jayati prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ |
parāṅ ait tam etayānv ait | akrandat iti tayā vai so 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha yad etām anvāhāgner evaitayā priyaṃ dhāmāva runddhe | īśvaro vā eṣa parāṅ pradagho yo viṣṇukramān kramate catasṛbhir ā vartate catvāri chandām̐si chandām̐si khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyām evāsya tanuvam abhi
paryāvartate dakṣiṇā paryāvartate svam eva vīryam anu paryāvartate tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ | atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartate śunaḥśepam ājīgartiṃ varuṇo 'gṛhṇāt sa etām vāruṇīm apaśyat tayā vai sa ātmānaṃ varuṇapāśād amuñcat | varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti ya ukhām pratimuñcate | ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad ity āha | ātmānam evaitayā
varuṇapāśān muñcati | ā tvāhārṣam ity āha | ā hy enam̐ harati dhruvas tiṣṭhāvicācalir ity āha pratiṣṭhityai viśas tvā sarvā vāñchantv ity āha viśaivainam̐ sam ardhayati | asmin rāṣṭram adhi śrayety āha rāṣṭram evāsmin dhruvam akar yaṃ kāmayeta rāṣṭram̐ syād iti tam manasā dhyāyet | rāṣṭram eva bhavati ||
agre bṛhann uṣasāmūrdhvo asthād ity āha | agram evainam̐ samānānāṃ karoti nirjagmivān tamasa ity āha tama evāsmād apa hanti jyotiṣāgād ity āha jyotir evāsmin dadhāti catasṛbhiḥ sādayati catvāri chandām̐si chandobhir eva | aticchandasottamayā varṣma vā eṣa chandasāṃ yad aticchandāḥ | varṣmaivainam̐ samānānāṃ karoti sadvatī
bhavati sattvam evainaṃ gamayati vātsapreṇopa tiṣṭhate | etena vai vatsaprīr bhālandano 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha | agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe | ekādaśam bhavati | ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhāti stomena vai devā asmi~lloka ārdhnuvañ chandobhir amuṣmin | stomasyeva khalu vā etad rūpaṃ yad vātsapram | yad vātsapreṇopatiṣṭhate |
imam eva tena lokam abhi jayati yad viṣṇukramān kramate 'mum eva tair lokam abhi jayati pūrvedyuḥ pra krāmaty uttaredyur upa tiṣṭhate tasmād yoge 'nyāsām prajānām manaḥ kṣeme 'nyāsām | tasmād yāyāvaraḥ kṣemyasyeśe tasmād yāyāvaraḥ kṣemyam adhyavasyati muṣṭī karoti vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नपते ऽन्नस्य नो देहीत्य् आह । अग्निर् वा अन्नपतिः स एवास्मा अन्नम् प्र यच्छति । अनमीवस्य शुष्मिण इत्य् आह । अयक्ष्मस्येति वावैतद् आह प्र प्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पद इत्य् आह । आशिषम् एवैताम् आ शास्ते । उद् उ त्वा विश्वे देवा इत्य् आह प्राणा वै विश्वे देवाः ।
प्राणैर् एवैनम् उद् यच्छते । अग्ने भरन्तु चित्तिभिर् इत्य् आह यस्मा एवैनं चित्तायोद्यच्छते तेनैवैनꣳ सम् अर्धयति चतसृभिर् आ सादयति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव । अतिच्छन्दसोत्तमया वर्ष्म वा एषा छन्दसां यद् अतिच्छन्दा वर्ष्मैवैनꣳ समानानां करोति सद्वती भवति सत्त्वम् एवैनं गमयति प्रेद् अग्ने ज्योतिष्मान्
याहीत्य् आह ज्योतिर् एवास्मिन् दधाति तनुवा वा एष हिनस्ति यꣳ हिनस्ति मा हिꣳसीस् तनुवा प्रजा इत्य् आह प्रजाभ्य एवैनꣳ शमयति रक्षाꣳसि वा एतद् यज्ञꣳ सचन्ते यद् अन उत्सर्जति । अक्रन्दद् इत्य् अन्व् आह रक्षसाम् अपहत्यै । अनसा वहन्ति । अपचितिम् एवास्मिन् दधाति तस्माद् अनस्वी च रथी चातिथीनाम् अपचिततमौ ।
अपचितिमान् भवति य एवं वेद समिधाग्निं दुवस्यतेति घृतानुषिक्ताम् अवसिते समिधम् आ दधाति यथातिथय आगताय सर्पिष्वद् आतिथ्यं क्रियते तादृग् एव तत् । गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणः त्रिष्टुभा राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यः । अप्सु भस्म प्र वेशयति । अप्सुयोनिर् वा अग्निः स्वाम् एवैनं योनिं गमयति तिसृभिः प्र वेशयति त्रिवृद् वै
अग्निः । यावान् एवाग्निः तम् प्रतिष्ठां गमयति परा वा एषो ऽग्निं वपति यो ऽप्सु भस्म प्रवेशयति ज्योतिष्मतीभ्याम् अव दधाति ज्योतिर् एवास्मिन् दधाति द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै परा वा एष प्रजाम् पशून् वपति यो ऽप्सु भस्म प्रवेशयति पुनर् ऊर्जा सह रय्येति पुनर् उदैति प्रजाम् एव पशून् आत्मन् धत्ते पुनस् त्वादित्याः
रुद्रा वसवः सम् इन्धताम् इत्य् आह । एता वा एतं देवता अग्रे सम् ऐन्धत ताभिर् एवैनꣳ सम् इन्द्धे बोधा स बोधीत्य् उप तिष्ठते बोधयत्य् एवैनम् । तस्मात् सुप्त्वा प्रजाः प्र बुध्यन्ते यथास्थानम् उप तिष्ठते तस्माद् यथास्थानम् पशवः पुनर् एत्योप तिष्ठन्ते ॥
annapate 'nnasya no dehīty āha | agnir vā annapatiḥ sa evāsmā annam pra yacchati | anamīvasya śuṣmiṇa ity āha | ayakṣmasyeti vāvaitad āha pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpada ity āha | āśiṣam evaitām ā śāste | ud u tvā viśve devā ity āha prāṇā vai viśve devāḥ |
prāṇair evainam ud yacchate | agne bharantu cittibhir ity āha yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainam̐ sam ardhayati catasṛbhir ā sādayati catvāri chandām̐si chandobhir eva | aticchandasottamayā varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandā varṣmaivainam̐ samānānāṃ karoti sadvatī bhavati sattvam evainaṃ gamayati pred agne jyotiṣmān
yāhīty āha jyotir evāsmin dadhāti tanuvā vā eṣa hinasti yam̐ hinasti mā him̐sīs tanuvā prajā ity āha prajābhya evainam̐ śamayati rakṣām̐si vā etad yajñam̐ sacante yad ana utsarjati | akrandad ity anv āha rakṣasām apahatyai | anasā vahanti | apacitim evāsmin dadhāti tasmād anasvī ca rathī cātithīnām apacitatamau |
apacitimān bhavati ya evaṃ veda samidhāgniṃ duvasyateti ghṛtānuṣiktām avasite samidham ā dadhāti yathātithaya āgatāya sarpiṣvad ātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat | gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇaḥ triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ | apsu bhasma pra veśayati | apsuyonir vā agniḥ svām evainaṃ yoniṃ gamayati tisṛbhiḥ pra veśayati trivṛd vai
agniḥ | yāvān evāgniḥ tam pratiṣṭhāṃ gamayati parā vā eṣo 'gniṃ vapati yo 'psu bhasma praveśayati jyotiṣmatībhyām ava dadhāti jyotir evāsmin dadhāti dvābhyām pratiṣṭhityai parā vā eṣa prajām paśūn vapati yo 'psu bhasma praveśayati punar ūrjā saha rayyeti punar udaiti prajām eva paśūn ātman dhatte punas tvādityāḥ
rudrā vasavaḥ sam indhatām ity āha | etā vā etaṃ devatā agre sam aindhata tābhir evainam̐ sam inddhe bodhā sa bodhīty upa tiṣṭhate bodhayaty evainam | tasmāt suptvā prajāḥ pra budhyante yathāsthānam upa tiṣṭhate tasmād yathāsthānam paśavaḥ punar etyopa tiṣṭhante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावती वै पृथिवी तस्यै यम आधिपत्यम् परीयाय यो वै यमं देवयजनम् अस्या अनिर्याच्याग्निं चिनुते यमायैनꣳ स चिनुते । अपेतेत्य् अध्यवसाययति यमम् एव देवयजनम् अस्यै निर्याच्याऽऽत्मने ऽग्निं चिनुते । इष्वग्रेण वा अस्या अनामृतम् इच्छन्तो नाविन्दन् ते देवा एतद् यजुर् अपश्यन् । अपेतेति यद् एतेनाध्यवसाययति ॥
अनामृत एवाग्निं चिनुते । उद् धन्ति यद् एवास्या अमेध्यं तद् अप हन्ति । अपो ऽवोक्षति शान्त्यै सिकता नि वपति । एतद् वा अग्नेर् वैश्वानरस्य रूपम् । रूपेणैव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे । ऊषान् नि वपति पुष्टिर् वा एषा प्रजननं यद् ऊषाः पुष्ट्याम् एव प्रजनने ऽग्निं चिनुते । अथो संज्ञान एव संज्ञानꣳ ह्य् एतत्
पशूनां यद् ऊषाः । द्यावापृथिवी सहास्ताम् । ते वियती अब्रूताम् अस्त्व् एव नौ सह यज्ञियम् इति यद् अमुष्या यज्ञियम् आसीत् तद् अस्याम् अदधात् त ऊषा अभवन् यद् अस्या यज्ञियम् आसीत् तद् अमुष्याम् अदधात् तद् अदश् चन्द्रमसि कृष्णम् ऊषान् निवपन्न् अदो ध्यायेद् द्यावापृथिव्योर् एव यज्ञिये ऽग्निं चिनुते । अयꣳ सो अग्निर् इति विश्वामित्रस्य
सूक्तम् भवति । एतेन वै विश्वामित्रो ऽग्नेः प्रियं धामावारुन्द्ध । अग्नेर् एवैतेन प्रियं धामाव रुन्द्धे छन्दोभिर् वै देवाः सुवर्गं लोकम् { आयञ् ^ आयन् } चतस्रः प्राचीर् उप दधाति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव तद् यजमानः सुवर्गं लोकम् एति तेषाꣳ सुवर्गं लोकं यतां दिशः सम् अव्लीयन्त ते द्वे पुरस्तात् समीची उपादधत द्वे
पश्चात् समीची ताभिर् वै ते दिशो ऽदृꣳहन् यद् द्वे पुरस्तात् समीची उपदधाति द्वे पश्चात् समीची दिशां विधृत्यै । अथो पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवास्मै समीचो दधाति । अष्टाव् उप दधाति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर् यावान् एवाग्निः तं चिनुते । अष्टाव् उप दधाति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्री सुवर्गं लोकम् अञ्जसा वेद सुवर्गस्य लोकस्य
प्रज्ञात्यै त्रयोदश लोकम्पृणा उप दधाति । एकविꣳशतिः सम् पद्यन्ते प्रतिष्ठा वा एकविꣳशः प्रतिष्ठा गार्हपत्यः । एकविꣳशस्यैव प्रतिष्ठां गार्हपत्यम् अनु प्रति तिष्ठति प्रत्य् अग्निं चिक्यानस् तिष्ठति य एवं वेद पञ्चचितीकं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः । यज्ञम् एव पशून् अव रुन्द्धे त्रिचितीकं चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानस् त्रय इमे लोकाः । एष्व् एव लोकेषु
प्रति तिष्ठन्ति । एकचितीकं चिन्वीत तृतीयं चिन्वानः। एकधा वै सुवर्गो लोकः । एकवृतैव सुवर्गं लोकम् एति पुरीषेणाभ्य् ऊहति तस्मान् माꣳसेनास्थि छन्नम् । न दुश्चर्मा भवति य एवं वेद पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीषैर् अभ्य् ऊहति दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } अन्नं { विराड् ^ विराज् } विराज्य् एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति ॥
yāvatī vai pṛthivī tasyai yama ādhipatyam parīyāya yo vai yamaṃ devayajanam asyā aniryācyāgniṃ cinute yamāyainam̐ sa cinute | apetety adhyavasāyayati yamam eva devayajanam asyai niryācyā''tmane 'gniṃ cinute | iṣvagreṇa vā asyā anāmṛtam icchanto nāvindan te devā etad yajur apaśyan | apeteti yad etenādhyavasāyayati ||
anāmṛta evāgniṃ cinute | ud dhanti yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti | apo 'vokṣati śāntyai sikatā ni vapati | etad vā agner vaiśvānarasya rūpam | rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe | ūṣān ni vapati puṣṭir vā eṣā prajananaṃ yad ūṣāḥ puṣṭyām eva prajanane 'gniṃ cinute | atho saṃjñāna eva saṃjñānam̐ hy etat
paśūnāṃ yad ūṣāḥ | dyāvāpṛthivī sahāstām | te viyatī abrūtām astv eva nau saha yajñiyam iti yad amuṣyā yajñiyam āsīt tad asyām adadhāt ta ūṣā abhavan yad asyā yajñiyam āsīt tad amuṣyām adadhāt tad adaś candramasi kṛṣṇam ūṣān nivapann ado dhyāyed dyāvāpṛthivyor eva yajñiye 'gniṃ cinute | ayam̐ so agnir iti viśvāmitrasya
sūktam bhavati | etena vai viśvāmitro 'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddha | agner evaitena priyaṃ dhāmāva runddhe chandobhir vai devāḥ suvargaṃ lokam { āyañ ^ āyan } catasraḥ prācīr upa dadhāti catvāri chandām̐si chandobhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti teṣām̐ suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta te dve purastāt samīcī upādadhata dve
paścāt samīcī tābhir vai te diśo 'dṛm̐han yad dve purastāt samīcī upadadhāti dve paścāt samīcī diśāṃ vidhṛtyai | atho paśavo vai chandām̐si paśūn evāsmai samīco dadhāti | aṣṭāv upa dadhāti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gnir yāvān evāgniḥ taṃ cinute | aṣṭāv upa dadhāti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrī suvargaṃ lokam añjasā veda suvargasya lokasya
prajñātyai trayodaśa lokampṛṇā upa dadhāti | ekavim̐śatiḥ sam padyante pratiṣṭhā vā ekavim̐śaḥ pratiṣṭhā gārhapatyaḥ | ekavim̐śasyaiva pratiṣṭhāṃ gārhapatyam anu prati tiṣṭhati praty agniṃ cikyānas tiṣṭhati ya evaṃ veda pañcacitīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ pāṅkto yajñaḥ pāṅktāḥ paśavaḥ | yajñam eva paśūn ava runddhe tricitīkaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas traya ime lokāḥ | eṣv eva lokeṣu
prati tiṣṭhanti | ekacitīkaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ| ekadhā vai suvargo lokaḥ | ekavṛtaiva suvargaṃ lokam eti purīṣeṇābhy ūhati tasmān mām̐senāsthi channam | na duścarmā bhavati ya evaṃ veda pañca citayo bhavanti pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati daśa sam padyante daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } annaṃ { virāḍ ^ virāj } virājy evānnādye prati tiṣṭhati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वि वा एतौ द्विषाते यश् च पुराग्निर् यश् चोखायाम् । सम् इतम् इति चतसृभिः सं नि वपति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दाꣳसि खलु वा अग्नेः प्रिया तनूः प्रिययैवैनौ तनुवा सꣳ शास्ति सम् इतम् इत्य् आह तस्माद् ब्रह्मणा क्षत्रꣳ सम् एति यत् संन्युप्य विहरति तस्माद् ब्रह्मणा क्षत्रं व्य् एति । ऋतुभिः
वा एतं दीक्षयन्ति स ऋतुभिर् एव विमुच्यः । मातेव पुत्रम् पृथिवी पुरीष्यम् इत्य् आह । ऋतुभिर् एवैनं दीक्षयित्वर्तुभिर् वि मुञ्चति वैश्वानर्या शिक्यम् आ दत्ते स्वदयत्य् एवैनद् । नैर्ऋतीः कृष्णास् तिस्रस् तुषपक्वा भवन्ति निर्ऋत्यै वा एतद् भागधेयं यत् तुषा निर्ऋत्यै रूपं कृष्णम् । रूपेणैव निर्ऋतिं निरवदयते । इमां दिशं यन्ति । एषा
वै निर्ऋत्यै { दिक् ^ दिश् } स्वायाम् एव दिशि निर्ऋतिं निरवदयते स्वकृत इरिण उप दधाति प्रदरे वा । एतद् वै निर्ऋत्या आयतनम् । स्व एवायतने निर्ऋतिं निरवदयते शिक्यम् अभ्य् उप दधाति नैर्ऋतो वै पाशः साक्षाद् एवैनं निर्ऋतिपाशान् मुञ्चति तिस्र उप दधाति त्रेधाविहितो वै पुरुषः । यावान् एव पुरुषः तस्मान् निर्ऋतिम् अव यजते पराचीर् उप
दधाति पराचीम् एवास्मान् निर्ऋतिम् प्र णुदते । अप्रतीक्षम् आ यन्ति निर्ऋत्या अन्तर्हित्यै मार्जयित्वोप तिष्ठन्ते मेध्यत्वाय गार्हपत्यम् उप तिष्ठन्ते निर्ऋतिलोक एव चरित्वा पूता देवलोकम् उपावर्तन्ते । एकयोप तिष्ठन्ते । एकधैव यजमाने वीर्यं दधति निवेशनः संगमनो वसूनाम् इत्य् आह प्रजा वै पशवो वसु प्रजयैवैनम् पशुभिः सम् अर्धयन्ति ॥
vi vā etau dviṣāte yaś ca purāgnir yaś cokhāyām | sam itam iti catasṛbhiḥ saṃ ni vapati catvāri chandām̐si chandām̐si khalu vā agneḥ priyā tanūḥ priyayaivainau tanuvā sam̐ śāsti sam itam ity āha tasmād brahmaṇā kṣatram̐ sam eti yat saṃnyupya viharati tasmād brahmaṇā kṣatraṃ vy eti | ṛtubhiḥ
vā etaṃ dīkṣayanti sa ṛtubhir eva vimucyaḥ | māteva putram pṛthivī purīṣyam ity āha | ṛtubhir evainaṃ dīkṣayitvartubhir vi muñcati vaiśvānaryā śikyam ā datte svadayaty evainad | nairṛtīḥ kṛṣṇās tisras tuṣapakvā bhavanti nirṛtyai vā etad bhāgadheyaṃ yat tuṣā nirṛtyai rūpaṃ kṛṣṇam | rūpeṇaiva nirṛtiṃ niravadayate | imāṃ diśaṃ yanti | eṣā
vai nirṛtyai { dik ^ diś } svāyām eva diśi nirṛtiṃ niravadayate svakṛta iriṇa upa dadhāti pradare vā | etad vai nirṛtyā āyatanam | sva evāyatane nirṛtiṃ niravadayate śikyam abhy upa dadhāti nairṛto vai pāśaḥ sākṣād evainaṃ nirṛtipāśān muñcati tisra upa dadhāti tredhāvihito vai puruṣaḥ | yāvān eva puruṣaḥ tasmān nirṛtim ava yajate parācīr upa
dadhāti parācīm evāsmān nirṛtim pra ṇudate | apratīkṣam ā yanti nirṛtyā antarhityai mārjayitvopa tiṣṭhante medhyatvāya gārhapatyam upa tiṣṭhante nirṛtiloka eva caritvā pūtā devalokam upāvartante | ekayopa tiṣṭhante | ekadhaiva yajamāne vīryaṃ dadhati niveśanaḥ saṃgamano vasūnām ity āha prajā vai paśavo vasu prajayaivainam paśubhiḥ sam ardhayanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषमात्रेण वि मिमीते यज्ञेन वै पुरुषः सम्मितः । यज्ञपरुषैवैनं वि मिमीते यावान् पुरुष ऊर्ध्वबाहुस् तावान् भवति । एतावद् वै पुरुषे वीर्यम् । वीर्येणैवैनं वि मिमीते पक्षी भवति न ह्य् अपक्षः पतितुम् अर्हति । अरत्निना पक्षौ द्राघीयाꣳसौ भवतस् तस्मात् पक्षप्रवयाꣳसि वयाꣳसि व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छं च भवति । एतावद् वै पुरुषे वीर्यम् ॥
वीर्यसम्मितः । वेणुना वि मिमीते । आग्नेयो वै वेणुः सयोनित्वाय यजुषा युनक्ति यजुषा कृषति व्यावृत्त्यै षड्गवेन कृषति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनं कृषति यद् द्वादशगवेन संवत्सरेणैव। इयं वा अग्नेर् अतिदाहाद् अबिभेत् सैतद् द्विगुणम् अपश्यत् कृष्टं चाकृष्टं च ततो वा इमां नात्य् अदहत् । यत् कृष्टं चाकृष्टं च
भवत्य् अस्या अनतिदाहाय द्विगुणं त्वा अग्निम् उद्यन्तुम् अर्हतीत्य् आहुः । यत् कृष्टं चाकृष्टं च भवति । अग्नेर् उद्यत्यै । एतावन्तो वै पशवो द्विपादश् च चतुष्पादश् च तान् यत् प्राच उत्सृजेद् रुद्रायापि दध्यात् । यद् दक्षिणा पितृभ्यो नि धुवेत् । यत् प्रतीचो रक्षाꣳसि हन्युः । उदीच उत् सृजति । एषा वै देवमनुष्याणाꣳ शान्ता दिक् ।
ताम् एवैनान् अनूत् सृजति । अथो खल्व् इमां दिशम् उत् सृजति । असौ वा आदित्यः प्राणः प्राणम् एवैनान् अनूत् सृजति दक्षिणा पर्यावर्तन्ते स्वम् एव वीर्यम् अनु पर्यावर्तन्ते तस्माद् दक्षिणो ऽर्ध आत्मनो वीर्यावत्तरः । अथो आदित्यस्यैवावृतम् अनु पर्यावर्तन्ते तस्मात् पराञ्चः पशवो वि तिष्ठन्ते प्रत्यञ्च आ वर्तन्ते तिस्रस्तिस्रः सीताः
कृषति त्रिवृतम् एव यज्ञमुखे वि यातयति । ओषधीर् वपति ब्रह्मणान्नम् अव रुन्द्धे । अर्के ऽर्कश् चीयते चतुर्दशभिर् वपति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः । उभयीषाम् अवरुद्ध्यै । अन्नस्यान्नस्य वपति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै कृष्टे वपति कृष्टे ह्य् ओषधयः प्रतितिष्ठन्ति । अनुसीतं वपति प्रजात्यै द्वादशसु सीतासु वपति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मा अन्नम् पचति यद् अग्निचित् ॥
अनवरुद्धस्याश्नीयाद् अवरुद्धेन व्यृध्येत ये वनस्पतीनाम् फलग्रहयस् तान् इध्मे ऽपि प्रोक्षेत् । अनवरुद्धस्यावरुद्ध्यै । दिग्भ्यो लोष्टान्त् सम् अस्यति दिशाम् एव वीर्यम् अवरुध्य दिशां वीर्ये ऽग्निं चिनुते यं द्विष्याद् यत्र स स्यात् तस्यै दिशो लोष्टम् आ हरेत् । इषमूर्जम् अहम् इत आ दद इतीषम् एवोर्जं तस्यै दिशो ऽव रुन्द्धे क्षोधुको भवति यस् तस्यां दिशि भवति । उत्तरवेदिम् उप वपति । उत्तरवेद्याꣳ ह्य् अग्निश् चीयते । अथो पशवो वा उत्तरवेदिः पशून् एवाव रुन्द्धे । अथो यज्ञपरुषो ऽनन्तरित्यै ॥
puruṣamātreṇa vi mimīte yajñena vai puruṣaḥ sammitaḥ | yajñaparuṣaivainaṃ vi mimīte yāvān puruṣa ūrdhvabāhus tāvān bhavati | etāvad vai puruṣe vīryam | vīryeṇaivainaṃ vi mimīte pakṣī bhavati na hy apakṣaḥ patitum arhati | aratninā pakṣau drāghīyām̐sau bhavatas tasmāt pakṣapravayām̐si vayām̐si vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavati | etāvad vai puruṣe vīryam ||
vīryasammitaḥ | veṇunā vi mimīte | āgneyo vai veṇuḥ sayonitvāya yajuṣā yunakti yajuṣā kṛṣati vyāvṛttyai ṣaḍgavena kṛṣati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainaṃ kṛṣati yad dvādaśagavena saṃvatsareṇaiva| iyaṃ vā agner atidāhād abibhet saitad dviguṇam apaśyat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca tato vā imāṃ nāty adahat | yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca
bhavaty asyā anatidāhāya dviguṇaṃ tvā agnim udyantum arhatīty āhuḥ | yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca bhavati | agner udyatyai | etāvanto vai paśavo dvipādaś ca catuṣpādaś ca tān yat prāca utsṛjed rudrāyāpi dadhyāt | yad dakṣiṇā pitṛbhyo ni dhuvet | yat pratīco rakṣām̐si hanyuḥ | udīca ut sṛjati | eṣā vai devamanuṣyāṇām̐ śāntā dik |
tām evainān anūt sṛjati | atho khalv imāṃ diśam ut sṛjati | asau vā ādityaḥ prāṇaḥ prāṇam evainān anūt sṛjati dakṣiṇā paryāvartante svam eva vīryam anu paryāvartante tasmād dakṣiṇo 'rdha ātmano vīryāvattaraḥ | atho ādityasyaivāvṛtam anu paryāvartante tasmāt parāñcaḥ paśavo vi tiṣṭhante pratyañca ā vartante tisrastisraḥ sītāḥ
kṛṣati trivṛtam eva yajñamukhe vi yātayati | oṣadhīr vapati brahmaṇānnam ava runddhe | arke 'rkaś cīyate caturdaśabhir vapati sapta grāmyā oṣadhayaḥ saptāraṇyāḥ | ubhayīṣām avaruddhyai | annasyānnasya vapati | annasyānnasyāvaruddhyai kṛṣṭe vapati kṛṣṭe hy oṣadhayaḥ pratitiṣṭhanti | anusītaṃ vapati prajātyai dvādaśasu sītāsu vapati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇaivāsmā annam pacati yad agnicit ||
anavaruddhasyāśnīyād avaruddhena vyṛdhyeta ye vanaspatīnām phalagrahayas tān idhme 'pi prokṣet | anavaruddhasyāvaruddhyai | digbhyo loṣṭānt sam asyati diśām eva vīryam avarudhya diśāṃ vīrye 'gniṃ cinute yaṃ dviṣyād yatra sa syāt tasyai diśo loṣṭam ā haret | iṣamūrjam aham ita ā dada itīṣam evorjaṃ tasyai diśo 'va runddhe kṣodhuko bhavati yas tasyāṃ diśi bhavati | uttaravedim upa vapati | uttaravedyām̐ hy agniś cīyate | atho paśavo vā uttaravediḥ paśūn evāva runddhe | atho yajñaparuṣo 'nantarityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने तव श्रवो वय इति सिकता नि वपति । एतद् वा अग्नेर् वैश्वानरस्य सूक्तम् । सूक्तेनैव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे षड्भिर् नि वपति षड् वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः साक्षाद् एव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे समुद्रं वै नामैतच् छन्दः समुद्रम् अनु प्रजाः प्र जायन्ते यद् एतेन सिकता निवपति प्रजानाम् प्रजननाय । इन्द्रः
वृत्राय वज्रम् प्राहरत् स त्रेधा व्यभवत् स्फ्यस् तृतीयꣳ रथस् तृतीयं यूपस् तृतीयम् । ये ऽन्तःशरा अशीर्यन्त ताः शर्करा अभवन् तच् छर्कराणाꣳ शर्करत्वम् । वज्रो वै शर्कराः पशुर् अग्निः । यच् छर्कराभिर् अग्निम् परिमिनोति वज्रेणैवास्मै पशून् परि गृह्णाति तस्माद् वज्रेण पशवः परिगृहीतास् तस्मात् स्थेयान् अस्थेयसो नोप हरते त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य
परि मिनुयात् सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः प्राणाः पशवः प्राणैर् एवास्मै पशून् अव रुन्द्धे त्रिणवाभिर् भ्रातृव्यवतस् त्रिवृतम् एव वज्रम् सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हरति स्तृत्यै । अपरिमिताभिः परि मिनुयाद् अपरिमितस्यावरुद्ध्यै यं कामयेतापशुः स्याद् इति अपरिमित्य तस्य शर्कराः सिकता व्यूहेत् । अपरिगृहीत एवास्य विषूचीनꣳ रेतः परा सिञ्चति । अपशुर् एव भवति ॥
यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति परिमित्य तस्य शर्कराः सिक्ता व्य् { ऊहेद् ^ ऊहेत् } परिगृहीत एवास्मै समीचीनꣳ रेतः सिञ्चति पशुमान् एव भवति सौम्या व्य् ऊहति सोमो वै रेतोधाः । रेत एव तद् दधाति गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणस् त्रिष्टुभा राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यः शंयुम् बार्हस्पत्यम् मेधो नोपानमत् सो ऽग्निम् प्राविशत् ॥
सो ऽग्नेः कृष्णो रूपं कृत्वोद् आयत सो ऽश्वम् प्राविशत् सो ऽश्वस्यावान्तरशफो ऽभवत् । यद् अश्वम् आक्रमयति य एव मेधो ऽश्वम् प्राविशत् तम् एवाव रुन्द्धे प्रजापतिनाग्निश् चेतव्य इत्य् आहुः प्राजापत्यो ऽश्वः । यद् अश्वम् आक्रमयति प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते पुष्करपर्णम् उप दधाति योनिर् वा अग्नेः पुष्करपर्णम् । सयोनिम् एवाग्निं चिनुते । अपाम् पृष्ठम् असीत्य् उप दधाति । अपां वा एतत् पृष्ठं यत् पुष्करपर्णम् । रूपेणैवैनद् उप दधाति ॥
agne tava śravo vaya iti sikatā ni vapati | etad vā agner vaiśvānarasya sūktam | sūktenaiva vaiśvānaram ava runddhe ṣaḍbhir ni vapati ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣād eva vaiśvānaram ava runddhe samudraṃ vai nāmaitac chandaḥ samudram anu prajāḥ pra jāyante yad etena sikatā nivapati prajānām prajananāya | indraḥ
vṛtrāya vajram prāharat sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyam̐ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam | ye 'ntaḥśarā aśīryanta tāḥ śarkarā abhavan tac charkarāṇām̐ śarkaratvam | vajro vai śarkarāḥ paśur agniḥ | yac charkarābhir agnim pariminoti vajreṇaivāsmai paśūn pari gṛhṇāti tasmād vajreṇa paśavaḥ parigṛhītās tasmāt stheyān astheyaso nopa harate trisaptābhiḥ paśukāmasya
pari minuyāt sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇāḥ paśavaḥ prāṇair evāsmai paśūn ava runddhe triṇavābhir bhrātṛvyavatas trivṛtam eva vajram sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai | aparimitābhiḥ pari minuyād aparimitasyāvaruddhyai yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād iti aparimitya tasya śarkarāḥ sikatā vyūhet | aparigṛhīta evāsya viṣūcīnam̐ retaḥ parā siñcati | apaśur eva bhavati ||
yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti parimitya tasya śarkarāḥ siktā vy { ūhed ^ ūhet } parigṛhīta evāsmai samīcīnam̐ retaḥ siñcati paśumān eva bhavati saumyā vy ūhati somo vai retodhāḥ | reta eva tad dadhāti gāyatriyā brāhmaṇasya gāyatro hi brāhmaṇas triṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyaḥ śaṃyum bārhaspatyam medho nopānamat so 'gnim prāviśat ||
so 'gneḥ kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvod āyata so 'śvam prāviśat so 'śvasyāvāntaraśapho 'bhavat | yad aśvam ākramayati ya eva medho 'śvam prāviśat tam evāva runddhe prajāpatināgniś cetavya ity āhuḥ prājāpatyo 'śvaḥ | yad aśvam ākramayati prajāpatinaivāgniṃ cinute puṣkaraparṇam upa dadhāti yonir vā agneḥ puṣkaraparṇam | sayonim evāgniṃ cinute | apām pṛṣṭham asīty upa dadhāti | apāṃ vā etat pṛṣṭhaṃ yat puṣkaraparṇam | rūpeṇaivainad upa dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्म जज्ञानम् इति रुक्मम् उप दधाति ब्रह्ममुखा वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ब्रह्ममुखा एव तत् प्रजा यजमानः सृजते ब्रह्म जज्ञानम् इत्य् आह तस्माद् ब्राह्मणो मुख्यः । मुख्यो भवति य एवं वेद ब्रह्मवादिनो वदन्ति न पृथिव्यां नान्तरिक्षे न दिव्यग्निश् चेतव्य इति यत् पृथिव्यां चिन्वीत पृथिवीꣳ शुचार्पयेत् । नौषधयो न वनस्पतयः
प्र जायेरन् यद् अन्तरिक्षे चिन्वीतान्तरिक्षꣳ शुचार्पयेत् । न वयाꣳसि प्र जायेरन् यद् दिवि चिन्वीत दिवꣳ शुचार्पयेत् । न पर्जन्यो वर्षेत् । रुक्मम् उप दधाति । अमृतं वै हिरण्यम् अमृत एवाग्निं चिनुते प्रजात्यै हिरण्मयम् पुरुषम् उप दधाति यजमानलोकस्य विधृत्यै यद् इष्टकाया आतृण्णम् अनूपदध्यात् पशूनां च यजमानस्य च प्राणम् अपि दध्यात् । दक्षिणतः 3 प्राञ्चम् उप दधाति दाधार यजमानलोकम् । न पशूनां च यजमानस्य च प्राणम् अपि दधाति । अथो खल्व् इष्टकाया आतृण्णम् अनूप दधाति प्राणानाम् उत्सृष्ट्यै द्रप्सश् चस्कन्देत्य् अभि मृशति होत्रास्व् एवैनम् प्रति ष्ठापयति स्रुचाव् उप दधाति । आज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दध्नः पूर्णाम् औदुम्बरीम् इयं वै कार्ष्मर्यमय्य् असाव् औदुम्बरी । इमे एवोप धत्ते तूष्णीम् उप दधाति न हीमे यजुषाप्तुम् अर्हति दक्षिणां कार्ष्मर्यमयीम् उत्तराम् औदुम्बरीम् । तस्माद् अस्या असाव् उत्तरा । आज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीम् । वज्रो वा आज्यं वज्रः कार्ष्मर्यः । वज्रेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षाꣳस्य् अप हन्ति दध्नः पूर्णाम् औदुम्बरीम् पशवो वै दध्य् ऊर्ग् उदुम्बरः पशुष्व् एवोर्जं दधाति पूर्णे उप दधाति पूर्णे एवैनम्
अमुष्मिम्̐ लोक उप तिष्ठेते विराज्य् अग्निश् चेतव्य इत्य् आहुः स्रुग् वै { विराड् ^ विराज् } यत् स्रुचाव् उपदधाति विराज्य् एवाग्निं चिनुते यज्ञमुखेयज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति यज्ञमुखꣳ रुक्मः । यद् रुक्मं व्याघारयति यज्ञमुखाद् एव रक्षाꣳस्य् अप हन्ति पञ्चभिर् व्याघारयति पाङ्क्तो यज्ञः । यावान् एव यज्ञस् तस्माद् रक्षाꣳस्य् अप हन्ति अक्ष्णया व्याघारयति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥
brahma jajñānam iti rukmam upa dadhāti brahmamukhā vai prajāpatiḥ prajā asṛjata brahmamukhā eva tat prajā yajamānaḥ sṛjate brahma jajñānam ity āha tasmād brāhmaṇo mukhyaḥ | mukhyo bhavati ya evaṃ veda brahmavādino vadanti na pṛthivyāṃ nāntarikṣe na divyagniś cetavya iti yat pṛthivyāṃ cinvīta pṛthivīm̐ śucārpayet | nauṣadhayo na vanaspatayaḥ
pra jāyeran yad antarikṣe cinvītāntarikṣam̐ śucārpayet | na vayām̐si pra jāyeran yad divi cinvīta divam̐ śucārpayet | na parjanyo varṣet | rukmam upa dadhāti | amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛta evāgniṃ cinute prajātyai hiraṇmayam puruṣam upa dadhāti yajamānalokasya vidhṛtyai yad iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpadadhyāt paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhyāt | dakṣiṇataḥ 3 prāñcam upa dadhāti dādhāra yajamānalokam | na paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti | atho khalv iṣṭakāyā ātṛṇṇam anūpa dadhāti prāṇānām utsṛṣṭyai drapsaś caskandety abhi mṛśati hotrāsv evainam prati ṣṭhāpayati srucāv upa dadhāti | ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīṃ dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm iyaṃ vai kārṣmaryamayy asāv audumbarī | ime evopa dhatte tūṣṇīm upa dadhāti na hīme yajuṣāptum arhati dakṣiṇāṃ kārṣmaryamayīm uttarām audumbarīm | tasmād asyā asāv uttarā | ājyasya pūrṇāṃ kārṣmaryamayīm | vajro vā ājyaṃ vajraḥ kārṣmaryaḥ | vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣām̐sy apa hanti dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm paśavo vai dadhy ūrg udumbaraḥ paśuṣv evorjaṃ dadhāti pūrṇe upa dadhāti pūrṇe evainam
amuṣmim̐ loka upa tiṣṭhete virājy agniś cetavya ity āhuḥ srug vai { virāḍ ^ virāj } yat srucāv upadadhāti virājy evāgniṃ cinute yajñamukheyajñamukhe vai kriyamāṇe yajñam̐ rakṣām̐si jighām̐santi yajñamukham̐ rukmaḥ | yad rukmaṃ vyāghārayati yajñamukhād eva rakṣām̐sy apa hanti pañcabhir vyāghārayati pāṅkto yajñaḥ | yāvān eva yajñas tasmād rakṣām̐sy apa hanti akṣṇayā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयमातृण्णाम् उप दधाति । इयं वै स्वयमातृण्णा । इमाम् एवोप धत्ते । अश्वम् उप घ्रापयति प्राणम् एवास्यां दधाति । अथो प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते प्रथमेष्टकोपधीयमाना पशूनां च यजमानस्य च प्राणम् अपि दधाति स्वयमातृण्णा भवति प्राणानाम् उत्सृष्ट्या अथो सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । अग्नाव् अग्निश् चेतव्य इत्य् आहुः । एष वै 2 अग्निर् वैश्वानरो यद् ब्राह्मणस् तस्मै प्रथमाम् इष्टकां यजुष्कृताम् प्र यच्छेत् ताम् ब्राह्मणस् चोप दध्याताम् अग्नाव् एव तद् अग्निं चिनुते । ईश्वरो वा एष आर्तिम् आर्तोर् यो ऽविद्वान् इष्टकाम् उपदधाति त्रीन् वरान् दद्यात् त्रयो वै प्राणाः प्राणानाꣳ स्तृत्यै द्वाव् एव देयौ द्वौ हि प्राणौ । एक एव देयः । एको हि प्राणः पशुः
वा एष यद् अग्निः । न खलु वै पशव आयवसे रमन्ते दूर्वेष्टकाम् उप दधाति पशूनां धृत्यै द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्तीत्य् आह काण्डेनकाण्डेन ह्य् एषा प्रतितिष्ठति । एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन चेत्य् आह साहस्रः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै देवलक्ष्मं वै त्र्यालिखितां ताम् उत्तरलक्ष्माणं देवा उपादधताधरलक्ष्माणम् असुराः । यम्
कामयेत वसीयान्त् स्याद् इत्य् उत्तरलक्ष्माणं तस्योप दध्यात् । वसीयान् एव भवति यं कामयेत पापीयान्त् स्याद् इत्य् अधरलक्ष्माणं तस्योप दध्यात् । असुरयोनिम् एवैनम् अनु परा भावयति पापीयान् भवति त्र्यालिखिता भवति । इमे वै लोकास् त्र्यालिखिता । एभ्य एव लोकेभ्यो भ्रातृव्यम् अन्तर् एति । अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यतः पुरोडाशः कूर्मो भूत्वाऽनु प्रासर्पत् ॥
यत् कूर्मम् उपदधाति यथा क्षेत्रविद् अञ्जसा नयत्य् एवम् एवैनं कूर्मः सुवर्गं लोकम् अञ्जसा नयति मेधो वा एष पशूनां यत् कूर्मः । यत् कूर्मम् उपदधाति स्वम् एव मेधम् पश्यन्तः पशव उप तिष्ठन्ते श्मशानं वा एतत् क्रियते यन् मृतानाम् पशूनाꣳ शीर्षाण्य् उपधीयन्ते यज् जीवन्तं कूर्मम् उपदधाति तेनाश्मशानचित् । वास्तव्यो वा एष यत्
कूर्मः । मधु वाता ऋतायत इति दध्ना मधुमिश्रेणाभ्य् अनक्ति स्वदयत्य् एवैनम् । ग्राम्यं वा एतद् अन्नं यद् दध्य् आरण्यम् मधु यद् दध्ना मधुमिश्रेणाभ्यनक्त्य् उभयस्यावरुद्ध्यै मही द्यौः पृथिवी च न इत्य् आह । आभ्याम् एवैनम् उभयतः परि गृह्णाति प्राञ्चम् उप दधाति तस्मात्
पुरस्तात् प्रत्यञ्चः पशवो मेधम् उप तिष्ठन्ते यो वा अपनाभिम् अग्निं चिनुते यजमानस्य नाभिम् अनु प्र विशति स एनम् ईश्वरो हिꣳसितोः । उलूखलम् उप दधाति । एषा वा अग्नेर् नाभिः सनाभिम् एवाग्निं चिनुते ऽहिꣳसायै । औदुम्बरम् भवति । ऊर्ग् वा उदुम्बरः। ऊर्जम् एवाव रुन्द्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान् मध्यत ऊर्जा भुञ्जते । इयद् भवति प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम् अव हन्ति । अन्नम् एवाकर् वैष्णव्यर्चोप दधाति विष्णुर् वै यज्ञः । वैष्णवा वनस्पतयः । यज्ञ एव यज्ञम् प्रति ष्ठापयति ॥
svayamātṛṇṇām upa dadhāti | iyaṃ vai svayamātṛṇṇā | imām evopa dhatte | aśvam upa ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti | atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute prathameṣṭakopadhīyamānā paśūnāṃ ca yajamānasya ca prāṇam api dadhāti svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai | agnāv agniś cetavya ity āhuḥ | eṣa vai 2 agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇas tasmai prathamām iṣṭakāṃ yajuṣkṛtām pra yacchet tām brāhmaṇas copa dadhyātām agnāv eva tad agniṃ cinute | īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'vidvān iṣṭakām upadadhāti trīn varān dadyāt trayo vai prāṇāḥ prāṇānām̐ stṛtyai dvāv eva deyau dvau hi prāṇau | eka eva deyaḥ | eko hi prāṇaḥ paśuḥ
vā eṣa yad agniḥ | na khalu vai paśava āyavase ramante dūrveṣṭakām upa dadhāti paśūnāṃ dhṛtyai dvābhyām pratiṣṭhityai kāṇḍātkāṇḍāt prarohantīty āha kāṇḍenakāṇḍena hy eṣā pratitiṣṭhati | evā no dūrve pra tanu sahasreṇa śatena cety āha sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai devalakṣmaṃ vai tryālikhitāṃ tām uttaralakṣmāṇaṃ devā upādadhatādharalakṣmāṇam asurāḥ | yam
kāmayeta vasīyānt syād ity uttaralakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt | vasīyān eva bhavati yaṃ kāmayeta pāpīyānt syād ity adharalakṣmāṇaṃ tasyopa dadhyāt | asurayonim evainam anu parā bhāvayati pāpīyān bhavati tryālikhitā bhavati | ime vai lokās tryālikhitā | ebhya eva lokebhyo bhrātṛvyam antar eti | aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yataḥ puroḍāśaḥ kūrmo bhūtvā'nu prāsarpat ||
yat kūrmam upadadhāti yathā kṣetravid añjasā nayaty evam evainaṃ kūrmaḥ suvargaṃ lokam añjasā nayati medho vā eṣa paśūnāṃ yat kūrmaḥ | yat kūrmam upadadhāti svam eva medham paśyantaḥ paśava upa tiṣṭhante śmaśānaṃ vā etat kriyate yan mṛtānām paśūnām̐ śīrṣāṇy upadhīyante yaj jīvantaṃ kūrmam upadadhāti tenāśmaśānacit | vāstavyo vā eṣa yat
kūrmaḥ | madhu vātā ṛtāyata iti dadhnā madhumiśreṇābhy anakti svadayaty evainam | grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇābhyanakty ubhayasyāvaruddhyai mahī dyauḥ pṛthivī ca na ity āha | ābhyām evainam ubhayataḥ pari gṛhṇāti prāñcam upa dadhāti tasmāt
purastāt pratyañcaḥ paśavo medham upa tiṣṭhante yo vā apanābhim agniṃ cinute yajamānasya nābhim anu pra viśati sa enam īśvaro him̐sitoḥ | ulūkhalam upa dadhāti | eṣā vā agner nābhiḥ sanābhim evāgniṃ cinute 'him̐sāyai | audumbaram bhavati | ūrg vā udumbaraḥ| ūrjam evāva runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān madhyata ūrjā bhuñjate | iyad bhavati prajāpatinā yajñamukhena sammitam ava hanti | annam evākar vaiṣṇavyarcopa dadhāti viṣṇur vai yajñaḥ | vaiṣṇavā vanaspatayaḥ | yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां वा एतल् लोकानां ज्योतिः सम्भृतं यद् उखा यद् उखाम् उपदधात्य् एभ्य एवा लोकेभ्यो ज्योतिर् अव रुन्द्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्मै ज्योतिर् दधाति तस्मान् मध्यतो ज्योतिर् उपाऽऽस्महे सिकताभिः पूरयति । एतद् वा अग्नेर् वैश्वानरस्य रूपम् । रूपेणैव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे यं कामयेत क्षोधुकः स्याद् इत्य् ऊनां तस्योप
दध्यात् क्षोधुक एव भवति यं कामयेत । अनुपदस्यद् अन्नम् अद्याद् इति पूर्णां तस्योप दध्यात् । अनुपदस्यद् एवान्नम् अत्ति सहस्रं वै प्रति पुरुषः पशूनां यच्छति सहस्रम् अन्ये पशवः । मध्ये पुरुषशीर्षम् उप दधाति सवीर्यत्वाय । उखायाम् अपि दधाति प्रतिष्ठाम् एवैनद् गमयति व्यृद्धं वा एतत् प्राणैर् अमेध्यं यत् पुरुषशीर्षम् अमृतं खलु वै प्राणाः ॥
अमृतꣳ हिरण्यम् प्राणेषु हिरण्यशल्कान् प्रत्य् अस्यति प्रतिष्ठाम् एवैनद् गमयित्वा प्राणैः सम् अर्धयति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति । मधव्यो ऽसानीति शृतातङ्क्येन मेध्यत्वाय ग्राम्यं वा एतद् अन्नं यद् दध्य् आरण्यम् मधु यद् दध्ना मधुमिश्रेण पूरयत्य् उभयस्यावरुद्ध्यै पशुशीर्षाण्य् उप दधाति पशवो वै पशुशीर्षाणि पशून् एवाव रुन्द्धे यं कामयेत । अपशुः स्याद् इति
विषूचीनानि तस्योप दध्यात् । विषूच एवास्मात् पशून् दधाति । अपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इति समीचीनानि तस्योप दध्यात् समीच एवास्मै पशून् दधाति पशुमान् एव भवति पुरस्तात् प्रतीचीनम् अश्वस्योप दधाति पश्चात् प्राचीनम् ऋषभस्य । अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवः । गोअश्वान् एवास्मै समीचो दधाति । एतावन्तो वै पशवः
द्विपादश् च चतुष्पादश् च तान् वा एतद् अग्नौ प्र दधाति यत् पशुशीर्षाण्य् उपदधाति । अमुम् आरण्यम् अनु ते दिशामीत्य् आह ग्राम्येभ्य एव पशुभ्य आरण्यान् पशूञ् छुचम् अनूत् सृजति तस्मात् समावत् पशूनाम् प्रजायमानानाम् आरण्याः पशवः कनीयाꣳसः शुचा ह्य् ऋताः सर्पशीर्षम् उप दधाति यैव सर्पे त्विषिस् ताम् एवाव रुन्द्धे ॥
यत् समीचीनम् पशुशीर्षैर् उपदध्याद् ग्राम्यान् पशून् दꣳशुकाः स्युः । यद् विषूचीनम् आरण्यान् यजुर् एव वदेत् । अव तां त्विषिꣳ रुन्द्धे या सर्पे न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान् अथो खलूपधेयम् एव यद् उपदधाति तेन तां त्विषिम् अव रुन्द्धे या सर्पे यद् यजुर् वदति तेन शान्तम् ॥
eṣāṃ vā etal lokānāṃ jyotiḥ sambhṛtaṃ yad ukhā yad ukhām upadadhāty ebhya evā lokebhyo jyotir ava runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmai jyotir dadhāti tasmān madhyato jyotir upā''smahe sikatābhiḥ pūrayati | etad vā agner vaiśvānarasya rūpam | rūpeṇaiva vaiśvānaram ava runddhe yaṃ kāmayeta kṣodhukaḥ syād ity ūnāṃ tasyopa
dadhyāt kṣodhuka eva bhavati yaṃ kāmayeta | anupadasyad annam adyād iti pūrṇāṃ tasyopa dadhyāt | anupadasyad evānnam atti sahasraṃ vai prati puruṣaḥ paśūnāṃ yacchati sahasram anye paśavaḥ | madhye puruṣaśīrṣam upa dadhāti savīryatvāya | ukhāyām api dadhāti pratiṣṭhām evainad gamayati vyṛddhaṃ vā etat prāṇair amedhyaṃ yat puruṣaśīrṣam amṛtaṃ khalu vai prāṇāḥ ||
amṛtam̐ hiraṇyam prāṇeṣu hiraṇyaśalkān praty asyati pratiṣṭhām evainad gamayitvā prāṇaiḥ sam ardhayati dadhnā madhumiśreṇa pūrayati | madhavyo 'sānīti śṛtātaṅkyena medhyatvāya grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇa pūrayaty ubhayasyāvaruddhyai paśuśīrṣāṇy upa dadhāti paśavo vai paśuśīrṣāṇi paśūn evāva runddhe yaṃ kāmayeta | apaśuḥ syād iti
viṣūcīnāni tasyopa dadhyāt | viṣūca evāsmāt paśūn dadhāti | apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti samīcīnāni tasyopa dadhyāt samīca evāsmai paśūn dadhāti paśumān eva bhavati purastāt pratīcīnam aśvasyopa dadhāti paścāt prācīnam ṛṣabhasya | apaśavo vā anye goaśvebhyaḥ paśavaḥ | goaśvān evāsmai samīco dadhāti | etāvanto vai paśavaḥ
dvipādaś ca catuṣpādaś ca tān vā etad agnau pra dadhāti yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti | amum āraṇyam anu te diśāmīty āha grāmyebhya eva paśubhya āraṇyān paśūñ chucam anūt sṛjati tasmāt samāvat paśūnām prajāyamānānām āraṇyāḥ paśavaḥ kanīyām̐saḥ śucā hy ṛtāḥ sarpaśīrṣam upa dadhāti yaiva sarpe tviṣis tām evāva runddhe ||
yat samīcīnam paśuśīrṣair upadadhyād grāmyān paśūn dam̐śukāḥ syuḥ | yad viṣūcīnam āraṇyān yajur eva vadet | ava tāṃ tviṣim̐ runddhe yā sarpe na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān atho khalūpadheyam eva yad upadadhāti tena tāṃ tviṣim ava runddhe yā sarpe yad yajur vadati tena śāntam ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुर् वा एष यद् अग्निः । योनिः खलु वा एषा पशोर् वि क्रियते यत् प्राचीनम् ऐष्टकाद् यजुः क्रियते रेतो ऽपस्याः । अपस्या उप दधाति योनाव् एव रेतो दधाति पञ्चोप दधाति पाङ्क्ताः पशवः पशून् एवास्मै प्र जनयति पञ्च दक्षिणतः । वज्रो वा अपस्याः । वज्रेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षाꣳस्य् अप हन्ति पञ्च पश्चात्
प्राचीर् उप दधाति पश्चाद् वै प्राचीनꣳ रेतो धीयते पश्चाद् एवास्मै प्राचीनꣳ रेतो दधाति पञ्च पुरस्तात् प्रतीचीर् उप दधाति पञ्च पश्चात् प्राचीः तस्मात् प्राचीनꣳ रेतो धीयते प्रतीचीः प्रजा जायन्ते पञ्चोत्तरतश् छन्दस्याः पशवो वै छन्दस्याः पशून् एव प्रजातान्त् स्वम् आयतनम् अभि पर्यूहते । इयं वा अग्नेर् अतिदाहाद् अबिभेत् सैताः
अपस्या अपश्यत् ता उपाधत्त ततो वा इमां नात्य् अदहत् । यद् अपस्या उपदधात्य् अस्या अनतिदाहाय उवाच हेयम् अदद् इत् स ब्रह्मणाऽन्नं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेदद् इति प्राणभृत उप दधाति रेतस्य् एव प्राणान् दधाति तस्माद् वदन् प्राणन् पश्यञ् छृण्वन् पशुर् जायते । अयम् पुरः ॥
भुव इति पुरस्ताद् उप दधाति प्राणम् एवैताभिर् दाधार । अयं दक्षिणा विश्वकर्मेति दक्षिणतः । मन एवैताभिर् दाधार । अयम् पश्चाद् विश्वव्यचा इति पश्चात् । चक्षुर् एवैताभिर् दाधार । इदम् उत्तरात् सुवर् इत्य् उत्तरतः श्रोत्रम् एवैताभिर् दाधार । इयम् उपरि मतिर् इत्य् उपरिष्टात् । वाचम् एवैताभिर् दाधार दशदशोप दधाति सवीर्यत्वाय । अक्ष्णया
उप दधाति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै याः प्राचीस् ताभिर् वसिष्ठ आर्ध्नोत् । या दक्षिणा ताभिर् भरद्वाजः । याः प्रतीचीस् ताभिर् विश्वामित्रः । या उदीचीस् ताभिर् जमदग्निः । या ऊर्ध्वास् ताभिर् विश्वकर्मा य एवम् एतासाम् ऋद्धिं वेदर्ध्नोत्य् एव य आसाम् एवम् बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति य आसाम् एवं क्लृप्तिं वेद कल्पते
अस्मै य आसाम् एवम् आयतनं वेदायतनवान् भवति य आसाम् एवम् प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति प्राणभृत उपधाय संयत उप दधाति प्राणान् एवास्मिन् धित्वा संयद्भिः सं यच्छति तत् संयताꣳ संयत्त्वम् अथो प्राण एवापानं दधाति तस्मात् प्राणापानौ सं चरतः । विषूचीर् उप दधाति तस्माद् विष्वञ्चौ प्राणापानौ यद् वा अग्नेर् असंयतम्
असुवर्ग्यम् अस्य तत् सुवर्ग्यो ऽग्निः । यत् संयत उपदधाति सम् एवैनं यच्छति सुवर्ग्यम् एवाकस् त्र्यविर् वयः कृतम् अयानाम् इत्य् आह वयोभिर् एवायान् अव रुन्द्धे । अयैर् वयाꣳसि सर्वतो वायुमतीर् भवन्ति तस्माद् अयꣳ सर्वतः पवते ॥
paśur vā eṣa yad agniḥ | yoniḥ khalu vā eṣā paśor vi kriyate yat prācīnam aiṣṭakād yajuḥ kriyate reto 'pasyāḥ | apasyā upa dadhāti yonāv eva reto dadhāti pañcopa dadhāti pāṅktāḥ paśavaḥ paśūn evāsmai pra janayati pañca dakṣiṇataḥ | vajro vā apasyāḥ | vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣām̐sy apa hanti pañca paścāt
prācīr upa dadhāti paścād vai prācīnam̐ reto dhīyate paścād evāsmai prācīnam̐ reto dadhāti pañca purastāt pratīcīr upa dadhāti pañca paścāt prācīḥ tasmāt prācīnam̐ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante pañcottarataś chandasyāḥ paśavo vai chandasyāḥ paśūn eva prajātānt svam āyatanam abhi paryūhate | iyaṃ vā agner atidāhād abibhet saitāḥ
apasyā apaśyat tā upādhatta tato vā imāṃ nāty adahat | yad apasyā upadadhāty asyā anatidāhāya uvāca heyam adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti prāṇabhṛta upa dadhāti retasy eva prāṇān dadhāti tasmād vadan prāṇan paśyañ chṛṇvan paśur jāyate | ayam puraḥ ||
bhuva iti purastād upa dadhāti prāṇam evaitābhir dādhāra | ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmeti dakṣiṇataḥ | mana evaitābhir dādhāra | ayam paścād viśvavyacā iti paścāt | cakṣur evaitābhir dādhāra | idam uttarāt suvar ity uttarataḥ śrotram evaitābhir dādhāra | iyam upari matir ity upariṣṭāt | vācam evaitābhir dādhāra daśadaśopa dadhāti savīryatvāya | akṣṇayā
upa dadhāti tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yāḥ prācīs tābhir vasiṣṭha ārdhnot | yā dakṣiṇā tābhir bharadvājaḥ | yāḥ pratīcīs tābhir viśvāmitraḥ | yā udīcīs tābhir jamadagniḥ | yā ūrdhvās tābhir viśvakarmā ya evam etāsām ṛddhiṃ vedardhnoty eva ya āsām evam bandhutāṃ veda bandhumān bhavati ya āsām evaṃ klṛptiṃ veda kalpate
asmai ya āsām evam āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati ya āsām evam pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati prāṇabhṛta upadhāya saṃyata upa dadhāti prāṇān evāsmin dhitvā saṃyadbhiḥ saṃ yacchati tat saṃyatām̐ saṃyattvam atho prāṇa evāpānaṃ dadhāti tasmāt prāṇāpānau saṃ carataḥ | viṣūcīr upa dadhāti tasmād viṣvañcau prāṇāpānau yad vā agner asaṃyatam
asuvargyam asya tat suvargyo 'gniḥ | yat saṃyata upadadhāti sam evainaṃ yacchati suvargyam evākas tryavir vayaḥ kṛtam ayānām ity āha vayobhir evāyān ava runddhe | ayair vayām̐si sarvato vāyumatīr bhavanti tasmād ayam̐ sarvataḥ pavate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गायत्री त्रिष्टुब् जगत्य् अनुष्टुक् पङ्क्त्या सह । बृहत्य् उष्णिहा ककुत् सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ द्विपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या च षट्पदा । सच्छन्दा या च विच्छन्दाः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ महानाम्नी रेवतयो विश्वा आशाः प्रसूवरीः । मेध्या विद्युतो वाचः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ रजता हरिणीः सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभिः । अश्वस्य वाजिनस् त्वचि सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ नारीः ॥
ते पत्नयो लोम वि चिन्वन्तु मनीषया । देवानाम् पत्नीर् दिशः सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् यथा दान्त्य् अनुपूर्वं वियूय । इहेहैषां कृणुत भोजनानि ये बर्हिषो नमोवृक्तिं न जग्मुः ॥
gāyatrī triṣṭub jagaty anuṣṭuk paṅktyā saha | bṛhaty uṣṇihā kakut sūcībhiḥ śimyantu tvā || dvipadā yā catuṣpadā tripadā yā ca ṣaṭpadā | sacchandā yā ca vicchandāḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā || mahānāmnī revatayo viśvā āśāḥ prasūvarīḥ | medhyā vidyuto vācaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā || rajatā hariṇīḥ sīsā yujo yujyante karmabhiḥ | aśvasya vājinas tvaci sūcībhiḥ śimyantu tvā || nārīḥ ||
te patnayo loma vi cinvantu manīṣayā | devānām patnīr diśaḥ sūcībhiḥ śimyantu tvā || kuvid aṅga yavamanto yavaṃ cid yathā dānty anupūrvaṃ viyūya | ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣo namovṛktiṃ na jagmuḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस् त्वा छ्यति कस् त्वा वि शास्ति कस् ते गात्राणि शिम्यति । क उ ते शमिता कविः ॥ ऋतवस् त ऋतुधा परुः शमितारो वि शासतु । संवत्सरस्य धायसा शिमीभिः शिम्यन्तु त्वा ॥ दैव्या अध्वर्यवस् त्वा छ्यन्तु वि च शासतु । गात्राणि पर्वशस् ते शिमाः कृण्वन्तु शिम्यन्तः ॥ अर्धमासाः परूꣳषि ते मासाश् छ्यन्तु शिम्यन्तः । अहोरात्राणि मरुतो विलिष्टं
सूदयन्तु ते ॥ पृथिवी ते ऽन्तरिक्षेण वायुश् छिद्रम् भिषज्यतु । द्यौस् ते नक्षत्रैः सह रूपं कृणोतु साधुया ॥ शं ते परेभ्यो गात्रेभ्यः शम् अस्त्व् अवरेभ्यः । शम् अस्थभ्यो मज्जभ्यः शम् उ ते तनुवे भुवत् ॥
काण्ड 5
5.2 प्रपाठक: 2
kas tvā chyati kas tvā vi śāsti kas te gātrāṇi śimyati | ka u te śamitā kaviḥ || ṛtavas ta ṛtudhā paruḥ śamitāro vi śāsatu | saṃvatsarasya dhāyasā śimībhiḥ śimyantu tvā || daivyā adhvaryavas tvā chyantu vi ca śāsatu | gātrāṇi parvaśas te śimāḥ kṛṇvantu śimyantaḥ || ardhamāsāḥ parūm̐ṣi te māsāś chyantu śimyantaḥ | ahorātrāṇi maruto viliṣṭaṃ
sūdayantu te || pṛthivī te 'ntarikṣeṇa vāyuś chidram bhiṣajyatu | dyaus te nakṣatraiḥ saha rūpaṃ kṛṇotu sādhuyā || śaṃ te parebhyo gātrebhyaḥ śam astv avarebhyaḥ | śam asthabhyo majjabhyaḥ śam u te tanuve bhuvat ||
kāṇḍa 5
5.2 prapāṭhaka: 2
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सन्नयज्ञो वा एष यद् अग्निः किं वाऽहैतस्य क्रियते किं वा न यद् वै यज्ञस्य क्रियमाणस्यान्तर्यन्ति पूयति वा अस्य तत् । आश्विनीर् उप दधाति । अश्विनौ वै देवानाम् भिषजौ ताभ्याम् एवास्मै भेषजं करोति पञ्चोप दधाति पाङ्क्तो यज्ञः । यावान् एव यज्ञस् तस्मै भेषजं करोति । ऋतव्या उप दधाति । ऋतूनां क्लृप्त्यै ॥
पञ्चोप दधाति पञ्च वा ऋतवः । यावन्त एवर्तवस् तान् कल्पयति समानप्रभृतयो भवन्ति समानोदर्कास् तस्मात् समाना ऋतवः । एकेन पदेन व्यावर्तन्ते तस्माद् ऋतवो व्यावर्तन्ते प्राणभृत उप दधाति । ऋतुष्व् एव प्राणान् दधाति तस्मात् समानाः सन्तं ऋतवो न जीर्यन्ति । अथो प्र जनयत्य् एवैनान् एष वै वायुर् यत् प्राणः । यद् ऋतव्या उपधाय प्राणभृतः
उपदधाति तस्मात् सर्वान् ऋतून् अनु वायुर् आ वरीवर्त्ति वृष्टिसनीर् उप दधाति वृष्टिम् एवाव रुन्द्धे यद् एकधोपदध्याद् एकम् ऋतुं वर्षेत् । अनुपरिहारꣳ सादयति तस्मात् सर्वान् ऋतून् वर्षति यत् प्राणभृत उपधाय वृष्टिसनीर् उपदधाति तस्माद् वायुप्रच्युता दिवो वृष्टिर् ईर्ते पशवो वै वयस्याः । नानामनसः खलु वै पशवो नानाव्रतास् ते ऽप एवाभि समनसः ॥
यं कामयेत । अपशुः स्याद् इति वयस्यास् तस्योपधायापस्या उप दध्याद् असंज्ञानम् एवास्मै पशुभिः करोति । अपशुर् एव भवति यं कामयेत पशुमान्त् स्याद् इत्य् अपस्यास् तस्योपधाय वयस्या उप दध्यात् संज्ञानम् एवास्मै पशुभिः करोति पशुमान् एव भवति चतस्रः पुरस्ताद् उप दधाति तस्माच् चत्वारि चक्षुषो रूपाणि द्वे शुक्ले द्वे कृष्णे ॥
मूर्धन्वतीर् भवन्ति तस्मात् पुरस्तान् मूर्धा पञ्च दक्षिणायाꣳ श्रोण्याम् उप दधाति पञ्चोत्तरस्यां तस्मात् पश्चाद् वर्षीयान् पुरस्तात्प्रवणः पशुः । बस्तो वय इति दक्षिणे ऽꣳस उप दधाति वृष्णिर् वय इत्य् उत्तरेऽ अꣳसाव् एव प्रति दधाति व्याघ्रो वय इति दक्षिणे पक्ष उप दधाति सिꣳहो वय इत्य् उत्तरे पक्षयोर् एव वीर्यं दधाति पुरुषो वय इति मध्ये तस्मात् पुरुषः पशूनाम् अधिपतिः ॥
utsannayajño vā eṣa yad agniḥ kiṃ vā'haitasya kriyate kiṃ vā na yad vai yajñasya kriyamāṇasyāntaryanti pūyati vā asya tat | āśvinīr upa dadhāti | aśvinau vai devānām bhiṣajau tābhyām evāsmai bheṣajaṃ karoti pañcopa dadhāti pāṅkto yajñaḥ | yāvān eva yajñas tasmai bheṣajaṃ karoti | ṛtavyā upa dadhāti | ṛtūnāṃ klṛptyai ||
pañcopa dadhāti pañca vā ṛtavaḥ | yāvanta evartavas tān kalpayati samānaprabhṛtayo bhavanti samānodarkās tasmāt samānā ṛtavaḥ | ekena padena vyāvartante tasmād ṛtavo vyāvartante prāṇabhṛta upa dadhāti | ṛtuṣv eva prāṇān dadhāti tasmāt samānāḥ santaṃ ṛtavo na jīryanti | atho pra janayaty evainān eṣa vai vāyur yat prāṇaḥ | yad ṛtavyā upadhāya prāṇabhṛtaḥ
upadadhāti tasmāt sarvān ṛtūn anu vāyur ā varīvartti vṛṣṭisanīr upa dadhāti vṛṣṭim evāva runddhe yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet | anuparihāram̐ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati yat prāṇabhṛta upadhāya vṛṣṭisanīr upadadhāti tasmād vāyupracyutā divo vṛṣṭir īrte paśavo vai vayasyāḥ | nānāmanasaḥ khalu vai paśavo nānāvratās te 'pa evābhi samanasaḥ ||
yaṃ kāmayeta | apaśuḥ syād iti vayasyās tasyopadhāyāpasyā upa dadhyād asaṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti | apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād ity apasyās tasyopadhāya vayasyā upa dadhyāt saṃjñānam evāsmai paśubhiḥ karoti paśumān eva bhavati catasraḥ purastād upa dadhāti tasmāc catvāri cakṣuṣo rūpāṇi dve śukle dve kṛṣṇe ||
mūrdhanvatīr bhavanti tasmāt purastān mūrdhā pañca dakṣiṇāyām̐ śroṇyām upa dadhāti pañcottarasyāṃ tasmāt paścād varṣīyān purastātpravaṇaḥ paśuḥ | basto vaya iti dakṣiṇe 'm̐sa upa dadhāti vṛṣṇir vaya ity uttare' am̐sāv eva prati dadhāti vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upa dadhāti sim̐ho vaya ity uttare pakṣayor eva vīryaṃ dadhāti puruṣo vaya iti madhye tasmāt puruṣaḥ paśūnām adhipatiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राग्नी अव्यथमानाम् इति स्वयमातृण्णाम् उप दधाति । इन्द्राग्निभ्यां वा इमौ लोकौ विधृतौ । अनयोर् लोकयोर् विधृत्यै । अधृतेव वा एषा यन् मध्यमा चितिः । अन्तरिक्षम् इव वा एषा । इन्द्राग्नी इत्य् आह । इन्द्राग्नी वै देवानाम् ओजोभृतौ । ओजसैवैनाम् अन्तरिक्षे चिनुते धृत्यै स्वयमातृण्णाम् उप दधाति । अन्तरिक्षं वै स्वयमातृण्णा । अन्तरिक्षम् एवोप धत्ते । अश्वम् उप
घ्रापयति प्राणम् एवास्यां दधाति । अथो प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते स्वयमातृण्णा भवति प्राणानाम् उत्सृष्ट्यै । अथो सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । देवानां वै सुवर्गं लोकं यतां दिशः सम् अव्लीयन्त त एता दिश्या अपश्यन् ता उपादधत ताभिर् वै ते दिशो ऽदृꣳहन् यद् दिश्या उपदधाति दिशां विधृत्यै दश प्राणभृतः पुरस्ताद् उप ॥
दधाति नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर् दशमी प्राणान् एव पुरस्ताद् धत्ते तस्मात् पुरस्तात् प्राणाः । ज्योतिष्मतीम् उत्तमां उप दधाति तस्मात् प्राणानां वाग् ज्योतिर् उत्तमाः । दशोप दधाति दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } विराट् छन्दसां ज्योतिः । ज्योतिर् एव पुरस्ताद् धत्ते तस्मात् पुरस्ताज् ज्योतिर् उपाऽऽस्महे छन्दाꣳसि पशुष्व् आजिम् अयुस् तान् बृहत्य् उद् अजयत् तस्माद् बार्हताः
पशव उच्यन्ते मा छन्द इति दक्षिणत उप दधाति तस्माद् दक्षिणावृतो मासाः पृथिवी छन्द इति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै । अग्निर् देवतेत्य् उत्तरत ओजो वा अग्निर् ओज एवोत्तरतो धत्ते तस्माद् उत्तरतोऽभिप्रयायी जयति षट्त्रिꣳशत् सम् पद्यन्ते षट्त्रिꣳशदक्षरा बृहती बार्हताः पशवः । बृहत्यैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे बृहती छन्दसाꣳ स्वाराज्यम् परीयाय यस्यैताः
उपधीयन्ते गच्छति स्वाराज्यम् । सप्त वालखिल्याः पुरस्ताद् उप दधाति सप्त पश्चात् सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाव् अवाञ्चौ प्राणानाꣳ सवीर्यत्वाय मूर्धासि राड् इति पुरस्ताद् उप दधाति यन्त्री राड् इति पश्चात् प्राणान् एवास्मै समीचो दधाति ॥
indrāgnī avyathamānām iti svayamātṛṇṇām upa dadhāti | indrāgnibhyāṃ vā imau lokau vidhṛtau | anayor lokayor vidhṛtyai | adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ | antarikṣam iva vā eṣā | indrāgnī ity āha | indrāgnī vai devānām ojobhṛtau | ojasaivainām antarikṣe cinute dhṛtyai svayamātṛṇṇām upa dadhāti | antarikṣaṃ vai svayamātṛṇṇā | antarikṣam evopa dhatte | aśvam upa
ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti | atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyai | atho suvargasya lokasyānukhyātyai | devānāṃ vai suvargaṃ lokaṃ yatāṃ diśaḥ sam avlīyanta ta etā diśyā apaśyan tā upādadhata tābhir vai te diśo 'dṛm̐han yad diśyā upadadhāti diśāṃ vidhṛtyai daśa prāṇabhṛtaḥ purastād upa ||
dadhāti nava vai puruṣe prāṇā nābhir daśamī prāṇān eva purastād dhatte tasmāt purastāt prāṇāḥ | jyotiṣmatīm uttamāṃ upa dadhāti tasmāt prāṇānāṃ vāg jyotir uttamāḥ | daśopa dadhāti daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } virāṭ chandasāṃ jyotiḥ | jyotir eva purastād dhatte tasmāt purastāj jyotir upā''smahe chandām̐si paśuṣv ājim ayus tān bṛhaty ud ajayat tasmād bārhatāḥ
paśava ucyante mā chanda iti dakṣiṇata upa dadhāti tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ pṛthivī chanda iti paścāt pratiṣṭhityai | agnir devatety uttarata ojo vā agnir oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati ṣaṭtrim̐śat sam padyante ṣaṭtrim̐śadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavaḥ | bṛhatyaivāsmai paśūn ava runddhe bṛhatī chandasām̐ svārājyam parīyāya yasyaitāḥ
upadhīyante gacchati svārājyam | sapta vālakhilyāḥ purastād upa dadhāti sapta paścāt sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāv avāñcau prāṇānām̐ savīryatvāya mūrdhāsi rāḍ iti purastād upa dadhāti yantrī rāḍ iti paścāt prāṇān evāsmai samīco dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा एता अक्ष्णयास्तोमीया अपश्यन् ता अन्यथाऽनूच्यान्यथोपादधत तद् असुरा नान्ववायन् ततो देवा अभवन् पराऽसुराः। यद् अक्ष्णयास्तोमीया अन्यथाऽनूच्यान्यथोपदधाति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । आशुस् त्रिवृद् इति पुरस्ताद् उप दधाति यज्ञमुखं वै त्रिवृत् ।
यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति व्योम सप्तदश इति दक्षिणतः । अन्नं वै व्योम । अन्नꣳ सप्तदशः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते धरुण एकविꣳश इति पश्चात् प्रतिष्ठा वा एकविꣳशः प्रतिष्ठित्यै भान्तः पञ्चदश इत्य् उत्तरतः । ओजो वै भान्तः
ओजः पञ्चदशः । ओज एवोत्तरतो धत्ते तस्माद् उत्तरतोऽभिप्रयायी जयति प्रतूर्तिर् अष्टादश इति पुरस्तात्
उप दधाति द्वौ त्रिवृताव् अभिपूर्वं यज्ञमुखे वि यातयति । अभिवर्तः सविꣳश इति दक्षिणतः । अन्नं वा अभिवर्तः । अन्नꣳ सविꣳशः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते वर्चो द्वाविꣳश इति पश्चात् । यद् विꣳशतिर् द्वे तेन विराजौ यद् द्वे प्रतिष्ठा तेन विराजोर् एवाभिपूर्वम् अन्नाद्ये प्रति तिष्ठति तपो नवदश इत्य् उत्तरतस् तस्मात् सव्यः
हस्तयोस् तपस्वितरः । योनिश् चतुर्विꣳश इति पुरस्ताद् उप दधाति चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्री यज्ञमुखम् । यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति गर्भाः पञ्चविꣳश इति दक्षिणतः । अन्नं वै गर्भाः । अन्नम् पञ्चविꣳशः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते । ओजस् त्रिणव इति पश्चात् । इमे वै लोकास् त्रिणवः । एष्व् एव लोकेषु प्रति तिष्ठति सम्भरणस् त्रयोविꣳश इति
उत्तरतस् तस्मात् सव्यो हस्तयोः सम्भार्यतरः क्रतुर् एकत्रिꣳश इति पुरस्ताद् उप दधाति वाग् वै क्रतुः । यज्ञमुखं वाक् । यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिꣳश इति दक्षिणतः । असौ वा आदित्यो ब्रध्नस्य विष्टपम् ब्रह्मवर्चसम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणो ऽर्धो ब्रह्मवर्चसितरः प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिꣳश इति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै नाकः षट्त्रिꣳश इत्य् उत्तरतः सुवर्गो वै लोको नाकः सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥
devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā etā akṣṇayāstomīyā apaśyan tā anyathā'nūcyānyathopādadhata tad asurā nānvavāyan tato devā abhavan parā'surāḥ| yad akṣṇayāstomīyā anyathā'nūcyānyathopadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | āśus trivṛd iti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai trivṛt |
yajñamukham eva purastād vi yātayati vyoma saptadaśa iti dakṣiṇataḥ | annaṃ vai vyoma | annam̐ saptadaśaḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate dharuṇa ekavim̐śa iti paścāt pratiṣṭhā vā ekavim̐śaḥ pratiṣṭhityai bhāntaḥ pañcadaśa ity uttarataḥ | ojo vai bhāntaḥ
ojaḥ pañcadaśaḥ | oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati pratūrtir aṣṭādaśa iti purastāt
upa dadhāti dvau trivṛtāv abhipūrvaṃ yajñamukhe vi yātayati | abhivartaḥ savim̐śa iti dakṣiṇataḥ | annaṃ vā abhivartaḥ | annam̐ savim̐śaḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate varco dvāvim̐śa iti paścāt | yad vim̐śatir dve tena virājau yad dve pratiṣṭhā tena virājor evābhipūrvam annādye prati tiṣṭhati tapo navadaśa ity uttaratas tasmāt savyaḥ
hastayos tapasvitaraḥ | yoniś caturvim̐śa iti purastād upa dadhāti caturvim̐śatyakṣarā gāyatrī gāyatrī yajñamukham | yajñamukham eva purastād vi yātayati garbhāḥ pañcavim̐śa iti dakṣiṇataḥ | annaṃ vai garbhāḥ | annam pañcavim̐śaḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate | ojas triṇava iti paścāt | ime vai lokās triṇavaḥ | eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhati sambharaṇas trayovim̐śa iti
uttaratas tasmāt savyo hastayoḥ sambhāryataraḥ kratur ekatrim̐śa iti purastād upa dadhāti vāg vai kratuḥ | yajñamukhaṃ vāk | yajñamukham eva purastād vi yātayati bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śa iti dakṣiṇataḥ | asau vā ādityo bradhnasya viṣṭapam brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ pratiṣṭhā trayastrim̐śa iti paścāt pratiṣṭhityai nākaḥ ṣaṭtrim̐śa ity uttarataḥ suvargo vai loko nākaḥ suvargasya lokasya samaṣṭyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेर् भागो ऽसीति पुरस्ताद् उप दधाति यज्ञमुखं वा अग्निः । यज्ञमुखं दीक्षा यज्ञमुखम् ब्रह्म यज्ञमुखं त्रिवृत् । यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति नृचक्षसाम् भागो ऽसीति दक्षिणतः शुश्रुवाꣳसो वै नृचक्षसः । अन्नं धाता जातायैवास्मा अन्नम् अपि दधाति तस्माज् जातो ऽन्नम् अत्ति जनित्रꣳ स्पृतꣳ सप्तदश स्तोम इत्य् आह । अन्नं वै जनित्रम् ॥
अन्नꣳ सप्तदशः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते मित्रस्य भागो ऽसीति पश्चात् प्राणो वै मित्रो ऽपानो वरुणः प्राणापानाव् एवास्मिन् दधाति दिवो वृष्टिर् वाता स्पृता एकविꣳश स्तोम इत्य् आह प्रतिष्ठा वा एकविꣳशः प्रतिष्ठित्यै । इन्द्रस्य भागो ऽसीत्य् उत्तरतः । ओजो वा इन्द्रः । ओजो विष्णुः । ओजः क्षत्रम् ओजः पञ्चदशः ॥
ओज एवोत्तरतो धत्ते तस्माद् उत्तरतोऽभिप्रयायी जयति वसूनाम् भागो ऽसीति पुरस्ताद् उप दधाति यज्ञमुखं वै वसवः । यज्ञमुखꣳ रुद्राः । यज्ञमुखं चतुर्विꣳशः । यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति । आदित्यानाम् भागो ऽसीति दक्षिणतः । अन्नं वा आदित्याः । अन्नम् मरुतः । अन्नं गर्भाः । अन्नम् पञ्चविꣳशः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते । अदित्यै भागः ॥
असीति पश्चात् प्रतिष्ठा वा अदितिः प्रतिष्ठा पूषा प्रतिष्ठा त्रिणवः प्रतिष्ठित्यै देवस्य सवितुर् भागो ऽसीत्य् उत्तरतः । ब्रह्म वै देवः सविता ब्रह्म बृहस्पतिः । ब्रह्म चतुष्टोमः । ब्रह्मवर्चसम् एवोत्तरतो धत्ते तस्माद् उत्तरो ऽर्धो ब्रह्मवर्चसितरः सावित्रवती भवति प्रसूत्यै तस्माद् ब्राह्मणानाम् उदीची सनिः प्रसूता धर्त्रश् चतुष्टोम इति पुरस्ताद् उप दधाति यज्ञमुखं वै धर्त्रः ॥
यज्ञमुखं चतुष्टोमः । यज्ञमुखम् एव पुरस्ताद् वि यातयति यावानाम् भागो ऽसीति दक्षिणतः । मासा वै यावा अर्धमासा अयावास् तस्माद् दक्षिणावृतो मासाः । अन्नं वै यावाः । अन्नम् प्रजाः । अन्नम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणेनान्नम् अद्यते । ऋभूणाम् भागो ऽसीति पश्चात् प्रतिष्ठित्यै विवर्तो ऽष्टाचत्वारिꣳश इत्य् उत्तरतः । अनयोर् लोकयोः सवीर्यत्वाय तस्माद् इमौ लोकौ समावद्वीर्यौ ॥
यस्य मुख्यवतीः पुरस्ताद् उपधीयन्ते मुख्य एव भवति । आस्य मुख्यो जायते यस्यान्नवतीर् दक्षिणतो ऽत्त्य् अन्नम् आस्यान्नादो जायते यस्य प्रतिष्ठावतीः पश्चात् प्रत्य् एव तिष्ठति यस्यौजस्वतीर् उत्तरत ओजस्व्य् एव भवति । आस्यौजस्वी जायते । अर्को वा एष यद् अग्निस् तस्यैतद् एव स्तोत्रम् एतच् छस्त्रम् । यद् एष विधा ॥
विधीयते ऽर्क एव तद् अर्क्य्àम् अनु वि धीयते । अत्त्य् अन्नम् आस्यान्नाद्यो जायते यस्यैषा विधा विधीयते य उ चैनाम् एवं वेद सृष्टीर् उप दधाति यथासृष्टम् एवाव रुन्द्धे न वा इदं दिवा न नक्तम् आसीद् अव्यावृत्तम् । ते देवा एता व्युष्टीर् अपश्यन् ता उपादधत ततो वा इदं व्यौच्छत् । यस्यैता उपधीयन्ते व्य् एवास्मा उच्छति । अथो तम एवाप हते ॥
agner bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vā agniḥ | yajñamukhaṃ dīkṣā yajñamukham brahma yajñamukhaṃ trivṛt | yajñamukham eva purastād vi yātayati nṛcakṣasām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ śuśruvām̐so vai nṛcakṣasaḥ | annaṃ dhātā jātāyaivāsmā annam api dadhāti tasmāj jāto 'nnam atti janitram̐ spṛtam̐ saptadaśa stoma ity āha | annaṃ vai janitram ||
annam̐ saptadaśaḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate mitrasya bhāgo 'sīti paścāt prāṇo vai mitro 'pāno varuṇaḥ prāṇāpānāv evāsmin dadhāti divo vṛṣṭir vātā spṛtā ekavim̐śa stoma ity āha pratiṣṭhā vā ekavim̐śaḥ pratiṣṭhityai | indrasya bhāgo 'sīty uttarataḥ | ojo vā indraḥ | ojo viṣṇuḥ | ojaḥ kṣatram ojaḥ pañcadaśaḥ ||
oja evottarato dhatte tasmād uttarato'bhiprayāyī jayati vasūnām bhāgo 'sīti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai vasavaḥ | yajñamukham̐ rudrāḥ | yajñamukhaṃ caturvim̐śaḥ | yajñamukham eva purastād vi yātayati | ādityānām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ | annaṃ vā ādityāḥ | annam marutaḥ | annaṃ garbhāḥ | annam pañcavim̐śaḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate | adityai bhāgaḥ ||
asīti paścāt pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhā pūṣā pratiṣṭhā triṇavaḥ pratiṣṭhityai devasya savitur bhāgo 'sīty uttarataḥ | brahma vai devaḥ savitā brahma bṛhaspatiḥ | brahma catuṣṭomaḥ | brahmavarcasam evottarato dhatte tasmād uttaro 'rdho brahmavarcasitaraḥ sāvitravatī bhavati prasūtyai tasmād brāhmaṇānām udīcī saniḥ prasūtā dhartraś catuṣṭoma iti purastād upa dadhāti yajñamukhaṃ vai dhartraḥ ||
yajñamukhaṃ catuṣṭomaḥ | yajñamukham eva purastād vi yātayati yāvānām bhāgo 'sīti dakṣiṇataḥ | māsā vai yāvā ardhamāsā ayāvās tasmād dakṣiṇāvṛto māsāḥ | annaṃ vai yāvāḥ | annam prajāḥ | annam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇenānnam adyate | ṛbhūṇām bhāgo 'sīti paścāt pratiṣṭhityai vivarto 'ṣṭācatvārim̐śa ity uttarataḥ | anayor lokayoḥ savīryatvāya tasmād imau lokau samāvadvīryau ||
yasya mukhyavatīḥ purastād upadhīyante mukhya eva bhavati | āsya mukhyo jāyate yasyānnavatīr dakṣiṇato 'tty annam āsyānnādo jāyate yasya pratiṣṭhāvatīḥ paścāt praty eva tiṣṭhati yasyaujasvatīr uttarata ojasvy eva bhavati | āsyaujasvī jāyate | arko vā eṣa yad agnis tasyaitad eva stotram etac chastram | yad eṣa vidhā ||
vidhīyate 'rka eva tad arkyàm anu vi dhīyate | atty annam āsyānnādyo jāyate yasyaiṣā vidhā vidhīyate ya u cainām evaṃ veda sṛṣṭīr upa dadhāti yathāsṛṣṭam evāva runddhe na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam | te devā etā vyuṣṭīr apaśyan tā upādadhata tato vā idaṃ vyaucchat | yasyaitā upadhīyante vy evāsmā ucchati | atho tama evāpa hate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने जातान् प्र णुदा नः सपत्नान् इति पुरस्ताद् उप दधाति जातान् एव भ्रातृव्यान् प्र णुदते सहसा जातान् इति पश्चात् । जनिष्यमाणान् एव प्रति नुदते चतुश्चत्वारिꣳश स्तोम इति दक्षिणतः । ब्रह्मवर्चसं वै चतुश्चत्वारिꣳशः । ब्रह्मवर्चसम् एव दक्षिणतो धत्ते तस्माद् दक्षिणो ऽर्धो ब्रह्मवर्चसितरः षोडश स्तोम इत्य् उत्तरतः । ओजो वै षोडशः । ओज एवोत्तरतो धत्ते तस्मात्
उत्तरतोऽभिप्रयायी जयति वज्रो वै चतुश्चत्वारिꣳशो वज्रः षोडशः । यद् एते इष्टके उपदधाति जाताꣳश् चैव जनिष्यमाणाꣳश् च भ्रातृव्यान् प्रणुद्य वज्रम् अनु प्र हरति स्तृत्यै पुरीषवतीम् मध्य उप दधाति पुरीषं वै मध्यम् आत्मनः सात्मानम् एवाग्निं चिनुते सात्मामुष्मिँल्लोके भवति य एवं वेद । एता वा असपत्ना नामेष्टकाः । यस्यैता उपधीयन्ते ।
नास्य सपत्नो भवति पशुर् वा एष यद् अग्निः । विराजः उत्तमायां चित्याम् उप दधाति विराजम् एवोत्तमाम् पशुषु दधाति तस्मात् पशुमान् उत्तमां वाचं वदति दशदशोप दधाति सवीर्यत्वाय । अक्ष्णयोप दधाति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै यानि वै छन्दाꣳसि सुवर्ग्याण्य् आसन् तैर् देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् तेनर्षयः
अश्राम्यन् ते तपो ऽतप्यन्त तानि तपसापश्यन् तेभ्य एता इष्टका निर् { अमिमत्। ^ अमिमत } ।
एवश् छन्दो वरिवश् छन्द इति ता उपादधत ताभिर् वै ते सुवर्गं लोकम् आयन् यद् एता इष्टका उपदधाति यान्य् एव छन्दाꣳसि सुवर्ग्याणि तैर् एव यजमानः सुवर्गं लोकम् एति यज्ञेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता स्तोमभागैर् एवासृजत यत्
स्तोमभागा उपदधाति प्रजा एव तद् यजमानः सृजते बृहस्पतिर् वा एतद् यज्ञस्य तेजः सम् अभरद् यद् स्तोमभागाः । यत् स्तोमभागा उपदधाति सतेजसम् एवाग्निं चिनुते बृहस्पतिर् वा एतां यज्ञस्य प्रतिष्ठाम् अपश्यद् यत् स्तोमभागाः । यत् स्तोमभागा उपदधाति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै सप्तसप्तोप दधाति सवीर्यत्वाय तिस्रो मध्ये प्रतिष्ठित्यै ॥
agne jātān pra ṇudā naḥ sapatnān iti purastād upa dadhāti jātān eva bhrātṛvyān pra ṇudate sahasā jātān iti paścāt | janiṣyamāṇān eva prati nudate catuścatvārim̐śa stoma iti dakṣiṇataḥ | brahmavarcasaṃ vai catuścatvārim̐śaḥ | brahmavarcasam eva dakṣiṇato dhatte tasmād dakṣiṇo 'rdho brahmavarcasitaraḥ ṣoḍaśa stoma ity uttarataḥ | ojo vai ṣoḍaśaḥ | oja evottarato dhatte tasmāt
uttarato'bhiprayāyī jayati vajro vai catuścatvārim̐śo vajraḥ ṣoḍaśaḥ | yad ete iṣṭake upadadhāti jātām̐ś caiva janiṣyamāṇām̐ś ca bhrātṛvyān praṇudya vajram anu pra harati stṛtyai purīṣavatīm madhya upa dadhāti purīṣaṃ vai madhyam ātmanaḥ sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmi~lloke bhavati ya evaṃ veda | etā vā asapatnā nāmeṣṭakāḥ | yasyaitā upadhīyante |
nāsya sapatno bhavati paśur vā eṣa yad agniḥ | virājaḥ uttamāyāṃ cityām upa dadhāti virājam evottamām paśuṣu dadhāti tasmāt paśumān uttamāṃ vācaṃ vadati daśadaśopa dadhāti savīryatvāya | akṣṇayopa dadhāti tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yāni vai chandām̐si suvargyāṇy āsan tair devāḥ suvargaṃ lokam āyan tenarṣayaḥ
aśrāmyan te tapo 'tapyanta tāni tapasāpaśyan tebhya etā iṣṭakā nir { amimat| ^ amimata } |
evaś chando varivaś chanda iti tā upādadhata tābhir vai te suvargaṃ lokam āyan yad etā iṣṭakā upadadhāti yāny eva chandām̐si suvargyāṇi tair eva yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā stomabhāgair evāsṛjata yat
stomabhāgā upadadhāti prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate bṛhaspatir vā etad yajñasya tejaḥ sam abharad yad stomabhāgāḥ | yat stomabhāgā upadadhāti satejasam evāgniṃ cinute bṛhaspatir vā etāṃ yajñasya pratiṣṭhām apaśyad yat stomabhāgāḥ | yat stomabhāgā upadadhāti yajñasya pratiṣṭhityai saptasaptopa dadhāti savīryatvāya tisro madhye pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रश्मिर् इत्य् एवादित्यम् असृजत प्रेतिर् इति धर्मम् अन्वितिर् इति दिवम् । संधिर् इत्य् अन्तरिक्षम् प्रतिधिर् इति पृथिवीम् । विष्टम्भ इति वृष्टिम् प्रवेत्य् अहर् अनुवेति रात्रिम् उशिग् इति वसून् प्रकेत इति रुद्रान् । सुदीतिर् इत्य् आदित्यान् ओज इति पितॄन् । तन्तुर् इति प्रजाः पृतनाषाड् इति पशून् रेवद् इत्य् ओषधीः अभिजिद् असि युक्तग्रावा
इन्द्राय त्वेन्द्रं जिन्वेत्य् एव दक्षिणतो वज्रम् पर्य् औहद् अभिजित्यै ताः प्रजा अपप्राणा असृजत तास्व् अधिपतिर् असीत्य् एव प्राणम् अदधात् । यन्तेत्य् अपानम् । सꣳसर्प इति चक्षुः । वयोधा इति श्रोत्रम् । ताः प्रजाः प्राणतीर् अपानतीः पश्यन्तीः शृण्वतीर् न मिथुनी अभवन् तासु त्रिवृद् असीत्य् एव मिथुनम् अदधात् ताः प्रजा मिथुनी
भवन्तीर् न प्राजायन्त ताः सꣳरोहो ऽसि नीरोहो ऽसीत्य् एव प्राजनयत् ताः प्रजाः प्रजाता न प्रत्य् अतिष्ठन् ता वसुको ऽसि वेषश्रिर् असि वस्यष्टिर् असीत्य् एवैषु लोकेषु प्रत्य् अस्थापयत् ।
यद् आह वसुको ऽसि वेषश्रिर् असि वस्यष्टिर् असीति प्रजा एव प्रजाता एषु लोकेषु प्रति ष्ठापयति सात्मान्तरिक्षꣳ रोहति सप्राणो ऽमुष्मिँल्लोके प्रति तिष्ठति । अव्यर्धुकः प्राणापानाभ्याम् भवति य एवं वेद ॥
raśmir ity evādityam asṛjata pretir iti dharmam anvitir iti divam | saṃdhir ity antarikṣam pratidhir iti pṛthivīm | viṣṭambha iti vṛṣṭim pravety ahar anuveti rātrim uśig iti vasūn praketa iti rudrān | sudītir ity ādityān oja iti pitṝn | tantur iti prajāḥ pṛtanāṣāḍ iti paśūn revad ity oṣadhīḥ abhijid asi yuktagrāvā
indrāya tvendraṃ jinvety eva dakṣiṇato vajram pary auhad abhijityai tāḥ prajā apaprāṇā asṛjata tāsv adhipatir asīty eva prāṇam adadhāt | yantety apānam | sam̐sarpa iti cakṣuḥ | vayodhā iti śrotram | tāḥ prajāḥ prāṇatīr apānatīḥ paśyantīḥ śṛṇvatīr na mithunī abhavan tāsu trivṛd asīty eva mithunam adadhāt tāḥ prajā mithunī
bhavantīr na prājāyanta tāḥ sam̐roho 'si nīroho 'sīty eva prājanayat tāḥ prajāḥ prajātā na praty atiṣṭhan tā vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīty evaiṣu lokeṣu praty asthāpayat |
yad āha vasuko 'si veṣaśrir asi vasyaṣṭir asīti prajā eva prajātā eṣu lokeṣu prati ṣṭhāpayati sātmāntarikṣam̐ rohati saprāṇo 'muṣmi~lloke prati tiṣṭhati | avyardhukaḥ prāṇāpānābhyām bhavati ya evaṃ veda ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाकसद्भिर् वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् तन् नाकसदां नाकसत्त्वम् । यन् नाकसद उपदधाति नाकसद्भिर् एव तद् यजमानः सुवर्गं लोकम् एति सुवर्गो वै लोको नाकः । यस्यैता उपधीयन्ते नास्मा अकम् भवति यजमानायतनं वै नाकसदः । यन् नाकसद उपदधात्य् आयतनम् एव तद् यजमानः कुरुते पृष्ठानां वा एतत् तेजः सम्भृतं यन् नाकसदः । यन् नाकसदः
उपदधाति पृष्ठानाम् एव तेजो ऽव रुन्द्धे पञ्चचोडा उप दधाति । अप्सरस एवैनम् एता भूता अमुष्मिँल्लोक उप शेरे । अथो तनूपानीर् एवैता यजमानस्य यं द्विष्यात् तम् उपदधद् ध्यायेत् । एताभ्य एवैनं देवताभ्य आ वृश्चति ताजग् आर्तिम् आर्छति । उत्तरा नाकसद्भ्य उप दधाति यथा जायाम् आनीय गृहेषु निषादयति तादृग् एव तत् ॥
पश्चात् प्राचीम् उत्तमाम् उप दधाति तस्मात् पश्चात् प्राची पत्न्य् अन्व् आस्ते स्वयमातृण्णां च विकर्णीं चोत्तमे उप दधाति प्राणो वै स्वयमातृण्णाऽऽयुर् विकर्णी प्राणं चैवायुश् च प्राणानाम् उत्तमौ धत्ते तस्मात् प्राणश् चायुश् च प्राणानाम् उत्तमौ नान्याम् उत्तराम् इष्टकाम् उप दध्यात् । यद् अन्याम् उत्तराम् इष्टकाम् उपदध्यात् पशूनाम्
च यजमानस्य च प्राणं चायुश् चापि दध्यात् तस्मान् नान्योत्तरेष्टकोपधेया स्वयमातृण्णाम् उप दधाति । असौ वै स्वयमातृण्णाऽमूम् एवोप धत्ते । अश्वम् उप घ्रापयति प्राणम् एवास्यां दधाति । अथो प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्निं चिनुते स्वयमातृण्णा भवति प्राणानाम् उत्सृष्ट्या अथो सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । एषा वै देवानां विक्रान्तिर् यद् विकर्णी यद् विकर्णीम् उपदधाति देवानाम् एव विक्रान्तिम् अनु वि क्रमते । उत्तरत उप दधाति तस्माद् उत्तरतौपचारो ऽग्निः । वायुमती भवति समिद्ध्यै ॥
nākasadbhir vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan tan nākasadāṃ nākasattvam | yan nākasada upadadhāti nākasadbhir eva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti suvargo vai loko nākaḥ | yasyaitā upadhīyante nāsmā akam bhavati yajamānāyatanaṃ vai nākasadaḥ | yan nākasada upadadhāty āyatanam eva tad yajamānaḥ kurute pṛṣṭhānāṃ vā etat tejaḥ sambhṛtaṃ yan nākasadaḥ | yan nākasadaḥ
upadadhāti pṛṣṭhānām eva tejo 'va runddhe pañcacoḍā upa dadhāti | apsarasa evainam etā bhūtā amuṣmi~lloka upa śere | atho tanūpānīr evaitā yajamānasya yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet | etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati tājag ārtim ārchati | uttarā nākasadbhya upa dadhāti yathā jāyām ānīya gṛheṣu niṣādayati tādṛg eva tat ||
paścāt prācīm uttamām upa dadhāti tasmāt paścāt prācī patny anv āste svayamātṛṇṇāṃ ca vikarṇīṃ cottame upa dadhāti prāṇo vai svayamātṛṇṇā''yur vikarṇī prāṇaṃ caivāyuś ca prāṇānām uttamau dhatte tasmāt prāṇaś cāyuś ca prāṇānām uttamau nānyām uttarām iṣṭakām upa dadhyāt | yad anyām uttarām iṣṭakām upadadhyāt paśūnām
ca yajamānasya ca prāṇaṃ cāyuś cāpi dadhyāt tasmān nānyottareṣṭakopadheyā svayamātṛṇṇām upa dadhāti | asau vai svayamātṛṇṇā'mūm evopa dhatte | aśvam upa ghrāpayati prāṇam evāsyāṃ dadhāti | atho prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpatinaivāgniṃ cinute svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānām utsṛṣṭyā atho suvargasya lokasyānukhyātyai | eṣā vai devānāṃ vikrāntir yad vikarṇī yad vikarṇīm upadadhāti devānām eva vikrāntim anu vi kramate | uttarata upa dadhāti tasmād uttarataupacāro 'gniḥ | vāyumatī bhavati samiddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दाꣳस्य् उप दधाति पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवाव रुन्द्धे छन्दाꣳसि वै देवानां वामम् पशवः । वामम् एव पशून् अव रुन्द्धे । एताꣳ ह वै यज्ञसेनश् चैत्रियायणश् चितिं विदां चकार तया वै स पशून् अवारुन्द्ध यद् एताम् उपदधाति पशून् एवाव रुन्द्धे गायत्रीः पुरस्ताद् उप दधाति तेजो वै गायत्री तेज एव
मुखतो धत्ते मूर्धन्वतीर् भवन्ति मूर्धानम् एवैनꣳ समानानां करोति त्रिष्टुभ उप दधाति । इन्द्रियं वै { त्रिष्टुग् ^ त्रिष्टुभ् } इन्द्रियम् एव मध्यतो धत्ते जगतीर् उप दधाति जागता वै पशवः पशून् एवाव रुन्द्धे । अनुष्टुभ उप दधाति प्राणा वा { अनुष्टुप् ^ अनुष्टुभ् } प्राणानाम् उत्सृष्ट्यै बृहतीर् उष्णिहाः पङ्क्तीर् अक्षरपङ्क्तीर् इति विषुरूपाणि छन्दाꣳस्य् उप दधाति
विषुरूपा वै पशवः पशवः
छन्दाꣳसि विषुरूपान् एव पशून् अव रुन्द्धे विषुरूपम् अस्य गृहे दृश्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैनाम् एवं वेद । अतिच्छन्दसम् उप दधाति । अतिच्छन्दा वै सर्वाणि छन्दाꣳसि सर्वेभिर् एवैनं छन्दोभिश् चिनुते वर्ष्म वा एषा छन्दसां यद् अतिच्छन्दाः । यत् अतिच्छन्दसम् उपदधाति वर्ष्मैवैनꣳ समानानां करोति द्विपदा उप दधाति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै ॥
chandām̐sy upa dadhāti paśavo vai chandām̐si paśūn evāva runddhe chandām̐si vai devānāṃ vāmam paśavaḥ | vāmam eva paśūn ava runddhe | etām̐ ha vai yajñasenaś caitriyāyaṇaś citiṃ vidāṃ cakāra tayā vai sa paśūn avārunddha yad etām upadadhāti paśūn evāva runddhe gāyatrīḥ purastād upa dadhāti tejo vai gāyatrī teja eva
mukhato dhatte mūrdhanvatīr bhavanti mūrdhānam evainam̐ samānānāṃ karoti triṣṭubha upa dadhāti | indriyaṃ vai { triṣṭug ^ triṣṭubh } indriyam eva madhyato dhatte jagatīr upa dadhāti jāgatā vai paśavaḥ paśūn evāva runddhe | anuṣṭubha upa dadhāti prāṇā vā { anuṣṭup ^ anuṣṭubh } prāṇānām utsṛṣṭyai bṛhatīr uṣṇihāḥ paṅktīr akṣarapaṅktīr iti viṣurūpāṇi chandām̐sy upa dadhāti
viṣurūpā vai paśavaḥ paśavaḥ
chandām̐si viṣurūpān eva paśūn ava runddhe viṣurūpam asya gṛhe dṛśyate yasyaitā upadhīyante ya u cainām evaṃ veda | aticchandasam upa dadhāti | aticchandā vai sarvāṇi chandām̐si sarvebhir evainaṃ chandobhiś cinute varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ | yat aticchandasam upadadhāti varṣmaivainam̐ samānānāṃ karoti dvipadā upa dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाभ्यो वै देवताभ्यो ऽग्निश् चीयते यत् सयुजो नोपदध्याद् देवता अस्याग्निं वृञ्जीरन् यत् सयुज उपदधात्य् आत्मनैवैनꣳ सयुजं चिनुते नाग्निना व्यृध्यते । अथो यथा पुरुषः स्नावभिः संतत एवम् एवैताभिर् अग्निः संततः। अग्निना वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् ता अमूः कृत्तिका अभवन् यस्यैता उपधीयन्ते सुवर्गम् एव
लोकम् एति गच्छति प्रकाशं चित्रम् एव भवति ॥
मण्डलेष्टका उप दधाति । इमे वै लोका मण्डलेष्टका इमे खलु वै लोका देवपुरा देवपुरा एव प्र विशति नार्तिम् आर्छत्य् अग्निं चिक्यानः॥
विश्वज्योतिष उप दधाति । इमान् एवैताभिर् लोकाञ् ज्योतिष्मतः कुरुते । अथो प्राणान् एवैता यजमानस्य दाध्रति । एता वै देवताः सुवर्ग्यास् ता एवान्वारभ्य सुवर्गं लोकम् एति ॥
sarvābhyo vai devatābhyo 'gniś cīyate yat sayujo nopadadhyād devatā asyāgniṃ vṛñjīran yat sayuja upadadhāty ātmanaivainam̐ sayujaṃ cinute nāgninā vyṛdhyate | atho yathā puruṣaḥ snāvabhiḥ saṃtata evam evaitābhir agniḥ saṃtataḥ| agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan tā amūḥ kṛttikā abhavan yasyaitā upadhīyante suvargam eva
lokam eti gacchati prakāśaṃ citram eva bhavati ||
maṇḍaleṣṭakā upa dadhāti | ime vai lokā maṇḍaleṣṭakā ime khalu vai lokā devapurā devapurā eva pra viśati nārtim ārchaty agniṃ cikyānaḥ||
viśvajyotiṣa upa dadhāti | imān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute | atho prāṇān evaitā yajamānasya dādhrati | etā vai devatāḥ suvargyās tā evānvārabhya suvargaṃ lokam eti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्टिसनीर् उप दधाति वृष्टिम् एवाव रुन्द्धे यद् एकधोपदध्याद् एकम् ऋतुं वर्षेत् । अनुपरिहारꣳ सादयति तस्मात् सर्वान् ऋतून् वर्षति पुरोवातसनिर् असीत्य् आह । एतद् वै वृष्ट्यै रूपम् । रूपेणैव वृष्टिम् अव रुन्द्धे संयानीभिर् वै देवा इमाँल्लोकान्त् सम् अयुस् तत् संयानीनाꣳ संयानित्वम् । यत् संयानीर् उपदधाति यथाप्सु नावा संयात्य् एवम्
एवैताभिर् यजमान इमाँल्लोकान्त् सं याति प्लवो वा एषो ऽग्नेर् यत् संयानीः । यत् संयानिर् उपदधाति प्लवम् एवैतम् अग्नय उप दधाति । उत यस्यैतासूपहितास्व् आपो ऽग्निꣳ हरन्त्य् अहृत एवास्याग्निः। आदित्येष्टका उप दधाति । आदित्या वा एतम् भूत्यै प्रति नुदन्ते यो ऽलम् भूत्यै सन् भूतिं न प्राप्नोति । आदित्याः
एवैनम् भूतिं गमयन्ति । असौ वा एतस्यादित्यो रुचम् आ दत्ते यो ऽग्निं चित्वा न रोचते यद् आदित्येष्टका उपदधात्य् असाव् एवास्मिन्न् आदित्यो रुचं दधाति यथासौ देवानाꣳ रोचत एवम् एवैष मनुष्याणाꣳ रोचते ॥ घृतेष्टका उप दधाति । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम यद् घृतम् प्रियेणैवैनं धाम्ना सम् अर्धयति ।
अथो तेजसा अनुपरिहारꣳ सादयति । अपरिवर्गम् एवास्मिन् तेजो दधाति प्रजापतिर् अग्निम् अचिनुत स यशसा व्य् आर्ध्यत स एता यशोदा अपश्यत् ता उपाधत्त ताभिर् वै स यश आत्मन्न् अधत्त यद् यशोदा उपदधाति यश एव ताभिर् यजमान आत्मन् धत्ते पञ्चोप दधाति पाङ्क्तः पुरुषः । यावान् एव पुरुषस् तस्मिन् यशो दधाति ॥
vṛṣṭisanīr upa dadhāti vṛṣṭim evāva runddhe yad ekadhopadadhyād ekam ṛtuṃ varṣet | anuparihāram̐ sādayati tasmāt sarvān ṛtūn varṣati purovātasanir asīty āha | etad vai vṛṣṭyai rūpam | rūpeṇaiva vṛṣṭim ava runddhe saṃyānībhir vai devā imā~llokānt sam ayus tat saṃyānīnām̐ saṃyānitvam | yat saṃyānīr upadadhāti yathāpsu nāvā saṃyāty evam
evaitābhir yajamāna imā~llokānt saṃ yāti plavo vā eṣo 'gner yat saṃyānīḥ | yat saṃyānir upadadhāti plavam evaitam agnaya upa dadhāti | uta yasyaitāsūpahitāsv āpo 'gnim̐ haranty ahṛta evāsyāgniḥ| ādityeṣṭakā upa dadhāti | ādityā vā etam bhūtyai prati nudante yo 'lam bhūtyai san bhūtiṃ na prāpnoti | ādityāḥ
evainam bhūtiṃ gamayanti | asau vā etasyādityo rucam ā datte yo 'gniṃ citvā na rocate yad ādityeṣṭakā upadadhāty asāv evāsminn ādityo rucaṃ dadhāti yathāsau devānām̐ rocata evam evaiṣa manuṣyāṇām̐ rocate || ghṛteṣṭakā upa dadhāti | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayati |
atho tejasā anuparihāram̐ sādayati | aparivargam evāsmin tejo dadhāti prajāpatir agnim acinuta sa yaśasā vy ārdhyata sa etā yaśodā apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa yaśa ātmann adhatta yad yaśodā upadadhāti yaśa eva tābhir yajamāna ātman dhatte pañcopa dadhāti pāṅktaḥ puruṣaḥ | yāvān eva puruṣas tasmin yaśo dadhāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् कनीयाꣳसो देवा आसन् भूयाꣳसो ऽसुरास् ते देवा एता इष्टका अपश्यन् ता उपादधत भूयस्कृद् असीत्य् एव भूयाꣳसो ऽभवन् वनस्पतिभिर् ओषधीभिः । वरिवस्कृद् असीतीमाम् अजयन् प्राच्य् असीति प्राचीं दिशम् अजयन् । ऊर्ध्वासीत्य् अमूम् अजयन् । अन्तरिक्षसद् अस्य् अन्तरिक्षे सीदेत्य् अन्तरिक्षम् अजयन् ततो देवा अभवन्
पराऽसुराः । यस्यैता उपधीयन्ते भूयान् एव भवति । अभीमाँल्लोकाञ् जयति भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । अप्सुषद् असि श्येनसद् असीत्य् आह । एतद् वा अग्ने रूपम् । रूपेणैवाग्निम् अव रुन्द्धे पृथिव्यास् त्वा द्रविणे सादयामीत्य् आह । इमान् एवैताभिर् लोकान् द्रविणावतः कुरुते ॥ आयुष्या उप दधाति । आयुर् एव
अस्मिन् दधाति । अग्ने यत् ते परꣳ हृन् नामेत्य् आह । एतद् वा अग्नेः प्रियं धाम प्रियम् एवास्य धामोपाप्नोति ताव् एहि सꣳ रभावहा इत्य् आह व्य् एवैनेन परि धत्ते पाञ्चजन्येष्व् अप्य् एध्य् अग्न इत्य् आह । एष वा अग्निः पाञ्चजन्यो यः पञ्चचितीकस् तस्माद् एवम् आह ॥ ऋतव्या उप दधाति । एतद् वा ऋतूनाम् प्रियं धाम यद् ऋतव्याः । ऋतूनाम् एव प्रियं धामाव रुन्द्धे सुमेक इत्य् आह संवत्सरो वै सुमेकः संवत्सरस्यैव प्रियं धामोपाप्नोति ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan kanīyām̐so devā āsan bhūyām̐so 'surās te devā etā iṣṭakā apaśyan tā upādadhata bhūyaskṛd asīty eva bhūyām̐so 'bhavan vanaspatibhir oṣadhībhiḥ | varivaskṛd asītīmām ajayan prācy asīti prācīṃ diśam ajayan | ūrdhvāsīty amūm ajayan | antarikṣasad asy antarikṣe sīdety antarikṣam ajayan tato devā abhavan
parā'surāḥ | yasyaitā upadhīyante bhūyān eva bhavati | abhīmā~llokāñ jayati bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | apsuṣad asi śyenasad asīty āha | etad vā agne rūpam | rūpeṇaivāgnim ava runddhe pṛthivyās tvā draviṇe sādayāmīty āha | imān evaitābhir lokān draviṇāvataḥ kurute || āyuṣyā upa dadhāti | āyur eva
asmin dadhāti | agne yat te param̐ hṛn nāmety āha | etad vā agneḥ priyaṃ dhāma priyam evāsya dhāmopāpnoti tāv ehi sam̐ rabhāvahā ity āha vy evainena pari dhatte pāñcajanyeṣv apy edhy agna ity āha | eṣa vā agniḥ pāñcajanyo yaḥ pañcacitīkas tasmād evam āha || ṛtavyā upa dadhāti | etad vā ṛtūnām priyaṃ dhāma yad ṛtavyāḥ | ṛtūnām eva priyaṃ dhāmāva runddhe sumeka ity āha saṃvatsaro vai sumekaḥ saṃvatsarasyaiva priyaṃ dhāmopāpnoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतेर् अक्ष्य् अश्वयत् तत् परापतत् तद् अश्वो ऽभवत् । यद् अश्वयत् तद् अश्वस्याश्वत्वम् । तद् देवा अश्वमेधेनैव प्रत्य् अदधुः । एष वै प्रजापतिꣳ सर्वं करोति यो ऽश्वमेधेन यजते सर्व एव भवति सर्वस्य वा एषा प्रायश्चित्तिः सर्वस्य भेषजम् । सर्वं वा एतेन पाप्मानं देवा अतरन् । अपि वा एतेन ब्रह्महत्याम् अतरन् । सर्वम् पाप्मानम्
तरति तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते य उ चैनम् एवं वेद । उत्तरं वै तत् प्रजापतेर् अक्ष्य् अश्वयत् तस्माद् अश्वस्योत्तरतो ऽव द्यन्ति दक्षिणतो ऽन्येषाम् पशूनाम् । वैतसः कटो भवति । अप्सुयोनिर् वा अश्वः। अप्सुजो वेतसः स्व एवैनं योनौ प्रति ष्ठापयति चतुष्टोम स्तोमो भवति सरड्ढ वा अश्वस्य सक्थ्य् आवृहत् तद् देवाश् चतुष्टोमेनैव प्रत्य् अदधुः । यच् चतुष्टोम स्तोमो भवत्य् अश्वस्य सर्वत्वाय ॥
prajāpater akṣy aśvayat tat parāpatat tad aśvo 'bhavat | yad aśvayat tad aśvasyāśvatvam | tad devā aśvamedhenaiva praty adadhuḥ | eṣa vai prajāpatim̐ sarvaṃ karoti yo 'śvamedhena yajate sarva eva bhavati sarvasya vā eṣā prāyaścittiḥ sarvasya bheṣajam | sarvaṃ vā etena pāpmānaṃ devā ataran | api vā etena brahmahatyām ataran | sarvam pāpmānam
tarati tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate ya u cainam evaṃ veda | uttaraṃ vai tat prajāpater akṣy aśvayat tasmād aśvasyottarato 'va dyanti dakṣiṇato 'nyeṣām paśūnām | vaitasaḥ kaṭo bhavati | apsuyonir vā aśvaḥ| apsujo vetasaḥ sva evainaṃ yonau prati ṣṭhāpayati catuṣṭoma stomo bhavati saraḍḍha vā aśvasya sakthy āvṛhat tad devāś catuṣṭomenaiva praty adadhuḥ | yac catuṣṭoma stomo bhavaty aśvasya sarvatvāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुराः संयत्ता आसन् ते न व्यजयन्त स एता इन्द्रस् तनूर् अपश्यत् ता उपाधत्त ताभिर् वै स तनुवम् इन्द्रियं वीर्यम् आत्मन्न् अधत्त ततो देवा अभवन् परासुराः । यद् इन्द्रतनूर् उपदधाति तनुवम् एव ताभिर् इन्द्रियं वीर्यं यजमान आत्मन् धत्ते । अथो सेन्द्रम् एवाग्निꣳ सतनुं चिनुते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यः
भवति। यज्ञो देवेभ्यो ऽपाक्रामत् तम् अवरुधं नाशक्नुवन् त एता यज्ञतनूर् अपश्यन् ता उपादधत ताभिर् वै ते यज्ञम् अवारुन्धत यद् यज्ञतनूर् उपदधाति यज्ञम् एव ताभिर् यजमानो ऽव रुन्द्धे त्रयस्त्रिꣳशतम् उप दधाति त्रयस्त्रिꣳशद् वै देवता देवता एवाव रुन्द्धे । अथो सात्मानम् एवाग्निꣳ सतनुं चिनुते सात्मामुष्मिँल्लोके
भवति य एवं वेद ॥ ज्योतिष्मतीर् उप दधाति ज्योतिर् एवास्मिन् दधाति । एताभिर् वा अग्निश् चितो ज्वलति ताभिर् एवैनꣳ सम् इन्द्धे । उभयोर् अस्मै लोकयोर् ज्योतिर् भवति ॥ नक्षत्रेष्टका उप दधाति । एतानि वै दिवो ज्योतीꣳषि तान्य् एवाव रुन्द्धे सुकृतां वा एतानि ज्योतीꣳषि यन् नक्षत्राणि तान्य् एवाप्नोति । अथो अनूकाशम् एवैतानि
ज्योतीꣳषि कुरुते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै यत् सꣳस्पृष्टा उपदध्याद् वृष्ट्यै लोकम् अपि दध्याद् अवर्षुकः पर्जन्यः स्यात् । असꣳस्पृष्टा उप दधाति वृष्ट्या एव लोकं करोति वर्षुकः पर्जन्यो भवति पुरस्ताद् अन्याः प्रतीचीर् उप दधाति पश्चाद् अन्याः प्राचीस् तस्मात् प्राचीनानि च प्रतीचीनानि च नक्षत्राण्य् आ वर्तन्ते ॥
devāsurāḥ saṃyattā āsan te na vyajayanta sa etā indras tanūr apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa tanuvam indriyaṃ vīryam ātmann adhatta tato devā abhavan parāsurāḥ | yad indratanūr upadadhāti tanuvam eva tābhir indriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte | atho sendram evāgnim̐ satanuṃ cinute bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyaḥ
bhavati| yajño devebhyo 'pākrāmat tam avarudhaṃ nāśaknuvan ta etā yajñatanūr apaśyan tā upādadhata tābhir vai te yajñam avārundhata yad yajñatanūr upadadhāti yajñam eva tābhir yajamāno 'va runddhe trayastrim̐śatam upa dadhāti trayastrim̐śad vai devatā devatā evāva runddhe | atho sātmānam evāgnim̐ satanuṃ cinute sātmāmuṣmi~lloke
bhavati ya evaṃ veda || jyotiṣmatīr upa dadhāti jyotir evāsmin dadhāti | etābhir vā agniś cito jvalati tābhir evainam̐ sam inddhe | ubhayor asmai lokayor jyotir bhavati || nakṣatreṣṭakā upa dadhāti | etāni vai divo jyotīm̐ṣi tāny evāva runddhe sukṛtāṃ vā etāni jyotīm̐ṣi yan nakṣatrāṇi tāny evāpnoti | atho anūkāśam evaitāni
jyotīm̐ṣi kurute suvargasya lokasyānukhyātyai yat sam̐spṛṣṭā upadadhyād vṛṣṭyai lokam api dadhyād avarṣukaḥ parjanyaḥ syāt | asam̐spṛṣṭā upa dadhāti vṛṣṭyā eva lokaṃ karoti varṣukaḥ parjanyo bhavati purastād anyāḥ pratīcīr upa dadhāti paścād anyāḥ prācīs tasmāt prācīnāni ca pratīcīnāni ca nakṣatrāṇy ā vartante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतव्या उप दधाति । ऋतूनां क्लृप्त्यै द्वंद्वम् उप दधाति तस्माद् द्वंद्वम् ऋतवः । अधृतेव वा एषा यन् मध्यमा चितिः । अन्तरिक्षम् इव वा एषा द्वंद्वम् अन्यासु चितीषूप दधाति चतस्रो मध्ये धृत्यै । अन्तःश्लेषणं वा एताश् चितीनां यद् ऋतव्याः । यद् ऋतव्या उपदधाति चितीनां विधृत्यै । अवकाम् अनूप दधाति । एषा वा अग्नेर् योनिः सयोनिम्
एवाग्निं चिनुते । उवाच ह विश्वामित्रः । अदद् इत् स ब्रह्मणाऽन्नं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेदद् इति संवत्सरो वा एतम् प्रतिष्ठायै नुदते यो ऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्वाश् चितयो भवन्त्य् अथ षष्ठीं चितिं चिनुते षड् वा ऋतवः संवत्सरः। ऋतुष्व् एव संवत्सरे प्रति तिष्ठति । एता वै
अधिपत्नीर् नामेष्टकाः । यस्यैता उपधीयन्ते ऽधिपतिर् एव समानानाम् भवति यं द्विष्यात् तम् उपदधद् ध्यायेत् । एताभ्य एवैनं देवताभ्य आ वृश्चति ताजग् आर्तिम् आर्छति । अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्तो या यज्ञस्य निष्कृतिर् आसीत् ताम् ऋषिभ्यः प्रत्य् औहन् तद्धिरण्यम् अभवत् । यद्धिरण्यशल्कैः प्रोक्षति यज्ञस्य निष्कृत्यै । अथो भेषजम् एवास्मै करोति ।
अथो रूपेणैवैनꣳ सम् अर्धयति । अथो हिरण्यज्योतिषैव सुवर्गं लोकम् एति साहस्रवता प्रोक्षति साहस्रः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै । इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्व् इत्य् आह । धेनूर् एवैनाः कुरुते ता एनं कामदुघा अमुत्रामुष्मिँल्लोक उप तिष्ठन्ते ॥
ṛtavyā upa dadhāti | ṛtūnāṃ klṛptyai dvaṃdvam upa dadhāti tasmād dvaṃdvam ṛtavaḥ | adhṛteva vā eṣā yan madhyamā citiḥ | antarikṣam iva vā eṣā dvaṃdvam anyāsu citīṣūpa dadhāti catasro madhye dhṛtyai | antaḥśleṣaṇaṃ vā etāś citīnāṃ yad ṛtavyāḥ | yad ṛtavyā upadadhāti citīnāṃ vidhṛtyai | avakām anūpa dadhāti | eṣā vā agner yoniḥ sayonim
evāgniṃ cinute | uvāca ha viśvāmitraḥ | adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti saṃvatsaro vā etam pratiṣṭhāyai nudate yo 'gniṃ citvā na pratitiṣṭhati pañca pūrvāś citayo bhavanty atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinute ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ| ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhati | etā vai
adhipatnīr nāmeṣṭakāḥ | yasyaitā upadhīyante 'dhipatir eva samānānām bhavati yaṃ dviṣyāt tam upadadhad dhyāyet | etābhya evainaṃ devatābhya ā vṛścati tājag ārtim ārchati | aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanto yā yajñasya niṣkṛtir āsīt tām ṛṣibhyaḥ praty auhan taddhiraṇyam abhavat | yaddhiraṇyaśalkaiḥ prokṣati yajñasya niṣkṛtyai | atho bheṣajam evāsmai karoti |
atho rūpeṇaivainam̐ sam ardhayati | atho hiraṇyajyotiṣaiva suvargaṃ lokam eti sāhasravatā prokṣati sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai | imā me agna iṣṭakā dhenavaḥ santv ity āha | dhenūr evaināḥ kurute tā enaṃ kāmadughā amutrāmuṣmi~lloka upa tiṣṭhante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रो वा एष यद् अग्निः स एतर्हि जातो यर्हि सर्वश् चितः स यथा वत्सो जात स्तनम् प्रेप्सत्य् एवं वा एष एतर्हि भागधेयम् प्रेप्सति तस्मै यद् आहुतिं न जुहुयाद् अध्वर्युं च यजमानं च ध्यायेत् । शतरुद्रीयं जुहोति भागधेयेनैवैनꣳ शमयति नाऽऽर्तिम् आर्छत्य् अध्वर्युर् न यजमानः । यद् ग्राम्याणाम् पशूनाम्
पयसा जुहुयाद् ग्राम्यान् पशूञ् छुचार्पयेत् । यद् आरण्यानाम् आरण्यान् । जर्तिलयवाग्वा वा जुहुयाद् गवीधुकयवाग्वा वा न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान् अथो खल्व् आहुः । अनाहुतिर् वै जर्तिलाश् च गवीधुकाश् चेति । अजक्षीरेण जुहोति । आग्नेयी वा एषा यद् अजा । आहुत्यैव जुहोति न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति नारण्यान् ॥ अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्तः
अजायां घर्मम् प्रासिञ्चन् । सा शोचन्ती पर्णम् पराऽजिहीत सो ऽर्को ऽभवत् तद् अर्कस्यार्कत्वम् अर्कपर्णेन जुहोति सयोनित्वाय । उदङ् तिष्ठञ् जुहोति । एषा वै रुद्रस्य { दिक् ^ दिश् } स्वायाम् एव दिशि रुद्रं निरवदयते चरमायाम् इष्टकायां जुहोति । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते त्रेधाविभक्तं जुहोति त्रय इमे लोकाः इमान् एव लोकान्त् समावद्वीर्यान् करोति । इयत्य् अग्रे जुहोति ।
अथेयत्य् अथेयति त्रय इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति तिस्र उत्तरा आहुतीर् जुहोति षट् सम् पद्यन्ते षड् वा ऋतव ऋतुभिर् एवैनꣳ शमयति यद् अनुपरिक्रामं जुहुयाद् अन्तरवचारिणꣳ रुद्रं कुर्यात् । अथो खल्व् आहुः कस्यां वाऽह दिशि रुद्रः कस्यां वेति । अनुपरिक्रामम् एव होतव्यम् अपरिवर्गम् एवैनꣳ शमयति ॥
एता वै देवताः सुवर्ग्या या उत्तमास् ता यजमानं वाचयति ताभिर् एवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति यं द्विष्यात् तस्य संचरे पशूनां न्य् अस्येत् । यः प्रथमः पशुर् अभितिष्ठति स आर्तिम् आर्छति ॥
rudro vā eṣa yad agniḥ sa etarhi jāto yarhi sarvaś citaḥ sa yathā vatso jāta stanam prepsaty evaṃ vā eṣa etarhi bhāgadheyam prepsati tasmai yad āhutiṃ na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyet | śatarudrīyaṃ juhoti bhāgadheyenaivainam̐ śamayati nā''rtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ | yad grāmyāṇām paśūnām
payasā juhuyād grāmyān paśūñ chucārpayet | yad āraṇyānām āraṇyān | jartilayavāgvā vā juhuyād gavīdhukayavāgvā vā na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān atho khalv āhuḥ | anāhutir vai jartilāś ca gavīdhukāś ceti | ajakṣīreṇa juhoti | āgneyī vā eṣā yad ajā | āhutyaiva juhoti na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān || aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yantaḥ
ajāyāṃ gharmam prāsiñcan | sā śocantī parṇam parā'jihīta so 'rko 'bhavat tad arkasyārkatvam arkaparṇena juhoti sayonitvāya | udaṅ tiṣṭhañ juhoti | eṣā vai rudrasya { dik ^ diś } svāyām eva diśi rudraṃ niravadayate caramāyām iṣṭakāyāṃ juhoti | antata eva rudraṃ niravadayate tredhāvibhaktaṃ juhoti traya ime lokāḥ imān eva lokānt samāvadvīryān karoti | iyaty agre juhoti |
atheyaty atheyati traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati tisra uttarā āhutīr juhoti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtubhir evainam̐ śamayati yad anuparikrāmaṃ juhuyād antaravacāriṇam̐ rudraṃ kuryāt | atho khalv āhuḥ kasyāṃ vā'ha diśi rudraḥ kasyāṃ veti | anuparikrāmam eva hotavyam aparivargam evainam̐ śamayati ||
etā vai devatāḥ suvargyā yā uttamās tā yajamānaṃ vācayati tābhir evainam̐ suvargaṃ lokaṃ gamayati yaṃ dviṣyāt tasya saṃcare paśūnāṃ ny asyet | yaḥ prathamaḥ paśur abhitiṣṭhati sa ārtim ārchati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्मन्न् ऊर्जम् इति परि षिञ्चति मार्जयत्य् एवैनम् अथो तर्पयत्य् एव स एनं तृप्तो ऽक्षुध्यन्न् अशोचन्न् अमुष्मिँल्लोक उप तिष्ठते तृप्यति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद तां न इषमूर्जं धत्त मरुतः सꣳरराणा इत्य् आह । अन्नं वा ऊर्ज् अन्नम् मरुतः । अन्नम् एवाव रुन्द्धे । अश्मꣳस् ते क्षुध् । अमुं ते शुक्
ऋच्छतु यं द्विष्म इत्य् आह यम् एव द्वेष्टि तम् अस्य क्षुधा च शुचा चार्पयति त्रिः परिषिञ्चन् पर्य् एति त्रिवृद् वा अग्निः । यावान् एवाग्निस् तस्य शुचꣳ शमयति त्रिः पुनः पर्य् एति षट् सम् पद्यन्ते षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवास्य शुचꣳ शमयति । अपां वा एतत् पुष्पं यद् वेतसः । अपाम्
शरो ऽवकाः । वेतसशाखया चावकाभिश् च वि कर्षति । आपो वै शान्ताः शान्ताभिर् एवास्य शुचꣳ शमयति यो वा अग्निं चितम् प्रथमः पशुर् अधिक्रामतीश्वरो वै तꣳ शुचा प्रदहः । मण्डूकेन वि कर्षति । एष वै पशूनाम् अनुपजीवनीयः। न वा एष ग्राम्येषु पशुषु हितो नारण्येषु तम् एव शुचार्पयति । अष्टाभिर् वि कर्षति
अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निः । यावान् एवाग्निर् तस्य शुचꣳ शमयति पावकवतीभिः । अन्नं वै पावको अन्नेनैवास्य शुचꣳ शमयति मृत्युर् वा एष यद् अग्निः ब्रह्मण एतद् रूपं यत् कृष्णाजिनम् । कार्ष्णी उपानहाव् उप मुञ्चते ब्रह्मणैव मृत्योर् अन्तर् धत्ते अन्तर् मृत्योर् धत्ते । अन्तर् अन्नाद्याद् इत्य् आहुः। अन्याम् उपमुञ्चते ऽन्यां नान्तः
एव मृत्योर् धत्ते ऽवान्नाद्यꣳ रुन्द्धे नमस् ते हरसे शोचिष इत्य् आह नमस्कृत्य हि वसीयाꣳसम् उपचरन्ति । अन्यं ते अस्मत् तपन्तु हेतय इत्य् आह यम् एव द्वेष्टि तम् अस्य शुचार्पयति पावको अस्मभ्यꣳ शिवो भवेत्य् आह । अन्नं वै पावको अन्नम् एवाव रुन्द्धे द्वाभ्याम् अधि क्रामति प्रतिष्ठित्यै । अपस्यवतीभ्याꣳ शान्त्यै ॥
aśmann ūrjam iti pari ṣiñcati mārjayaty evainam atho tarpayaty eva sa enaṃ tṛpto 'kṣudhyann aśocann amuṣmi~lloka upa tiṣṭhate tṛpyati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tāṃ na iṣamūrjaṃ dhatta marutaḥ sam̐rarāṇā ity āha | annaṃ vā ūrj annam marutaḥ | annam evāva runddhe | aśmam̐s te kṣudh | amuṃ te śuk
ṛcchatu yaṃ dviṣma ity āha yam eva dveṣṭi tam asya kṣudhā ca śucā cārpayati triḥ pariṣiñcan pary eti trivṛd vā agniḥ | yāvān evāgnis tasya śucam̐ śamayati triḥ punaḥ pary eti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evāsya śucam̐ śamayati | apāṃ vā etat puṣpaṃ yad vetasaḥ | apām
śaro 'vakāḥ | vetasaśākhayā cāvakābhiś ca vi karṣati | āpo vai śāntāḥ śāntābhir evāsya śucam̐ śamayati yo vā agniṃ citam prathamaḥ paśur adhikrāmatīśvaro vai tam̐ śucā pradahaḥ | maṇḍūkena vi karṣati | eṣa vai paśūnām anupajīvanīyaḥ| na vā eṣa grāmyeṣu paśuṣu hito nāraṇyeṣu tam eva śucārpayati | aṣṭābhir vi karṣati
aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gniḥ | yāvān evāgnir tasya śucam̐ śamayati pāvakavatībhiḥ | annaṃ vai pāvako annenaivāsya śucam̐ śamayati mṛtyur vā eṣa yad agniḥ brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam | kārṣṇī upānahāv upa muñcate brahmaṇaiva mṛtyor antar dhatte antar mṛtyor dhatte | antar annādyād ity āhuḥ| anyām upamuñcate 'nyāṃ nāntaḥ
eva mṛtyor dhatte 'vānnādyam̐ runddhe namas te harase śociṣa ity āha namaskṛtya hi vasīyām̐sam upacaranti | anyaṃ te asmat tapantu hetaya ity āha yam eva dveṣṭi tam asya śucārpayati pāvako asmabhyam̐ śivo bhavety āha | annaṃ vai pāvako annam evāva runddhe dvābhyām adhi krāmati pratiṣṭhityai | apasyavatībhyām̐ śāntyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृषदे वड् इति व्याघारयति पङ्क्त्याहुत्या यज्ञमुखम् आ रभते । अक्ष्णया व्याघारयति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै यद् वषट्कुर्याद् यातयामाऽस्य वषट्कारः स्यात् । यन् न वषट्कुर्याद् रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः । वड् इत्य् आह परोऽक्षम् एव वषट् करोति नास्य यातयामा वषट्कारो भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति हुतादो वा अन्ये देवाः
अहुतादो ऽन्ये । तान् अग्निचिद् एवोभयान् प्रीणाति ये देवा देवानाम् इति दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति हुतादश् चैव देवान् अहुतादश् च यजमानः प्रीणाति ते यजमानम् प्रीणन्ति दध्नैव हुतादः प्रीणाति मधुषाऽहुतादः । ग्राम्यं वा एतद् अन्नं यद् दध्य् आरण्यम् मधु यद् दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षत्य् उभयस्यावरुद्ध्यै ग्रुमुष्टिनाऽवोक्षति प्राजापत्यः
वै ग्रुमुष्टिः सयोनित्वाय द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै । अनुपरिचारम् अवोक्षति । अपरिवर्गम् एवैनान् प्रीणाति वि वा एष प्राणैः प्रजया पशुभिर् ऋध्यते यो ऽग्निं चिन्वन्न् अधिक्रामति प्राणदा अपानदा इत्य् आह प्राणान् एवात्मन् धत्ते वर्चोदा वरिवोदा इत्य् आह प्रजा वै वर्चः पशवो वरिवः प्रजाम् एव पशून् आत्मन् धत्ते । इन्द्रो वृत्रम् अहन् तं वृत्रः
हतः षोडशभिर् भोगैर् असिनात् स एताम् अग्नये ऽनीकवत आहुतिम् अपश्यत् ताम् अजुहोत् तस्याग्निर् अनीकवान्त् स्वेन भागधेयेन प्रीतः षोडशधा वृत्रस्य भोगान् अप्य् अदहत् । वैश्वकर्मणेन पाप्मनो निर् अमुच्यत यद् अग्नये ऽनीकवत आहुतिं जुहोत्य् अग्निर् एवास्यानीकवान्त् स्वेन भागधेयेन प्रीतः पाप्मानम् अपि दहति वैश्वकर्मणेन पाप्मनो निर् मुच्यते यं कामयेत चिरम् पाप्मनः
निर् मुच्येतेत्य् एकैकं तस्य जुहुयात् । चिरम् एव पाप्मनो निर् मुच्यते यं कामयेत ताजक् पाप्मनो निर् मुच्येतेति सर्वाणि तस्यानुद्रुत्य जुह्यात् ताजग् एव पाप्मनो निर् मुच्यते । अथो खलु नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर् वीर्यं दधाति । अथो प्रतिष्ठित्यै ॥
nṛṣade vaḍ iti vyāghārayati paṅktyāhutyā yajñamukham ā rabhate | akṣṇayā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yad vaṣaṭkuryād yātayāmā'sya vaṣaṭkāraḥ syāt | yan na vaṣaṭkuryād rakṣām̐si yajñam̐ hanyuḥ | vaḍ ity āha paro'kṣam eva vaṣaṭ karoti nāsya yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na yajñam̐ rakṣām̐si ghnanti hutādo vā anye devāḥ
ahutādo 'nye | tān agnicid evobhayān prīṇāti ye devā devānām iti dadhnā madhumiśreṇāvokṣati hutādaś caiva devān ahutādaś ca yajamānaḥ prīṇāti te yajamānam prīṇanti dadhnaiva hutādaḥ prīṇāti madhuṣā'hutādaḥ | grāmyaṃ vā etad annaṃ yad dadhy āraṇyam madhu yad dadhnā madhumiśreṇāvokṣaty ubhayasyāvaruddhyai grumuṣṭinā'vokṣati prājāpatyaḥ
vai grumuṣṭiḥ sayonitvāya dvābhyām pratiṣṭhityai | anuparicāram avokṣati | aparivargam evainān prīṇāti vi vā eṣa prāṇaiḥ prajayā paśubhir ṛdhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati prāṇadā apānadā ity āha prāṇān evātman dhatte varcodā varivodā ity āha prajā vai varcaḥ paśavo varivaḥ prajām eva paśūn ātman dhatte | indro vṛtram ahan taṃ vṛtraḥ
hataḥ ṣoḍaśabhir bhogair asināt sa etām agnaye 'nīkavata āhutim apaśyat tām ajuhot tasyāgnir anīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ ṣoḍaśadhā vṛtrasya bhogān apy adahat | vaiśvakarmaṇena pāpmano nir amucyata yad agnaye 'nīkavata āhutiṃ juhoty agnir evāsyānīkavānt svena bhāgadheyena prītaḥ pāpmānam api dahati vaiśvakarmaṇena pāpmano nir mucyate yaṃ kāmayeta ciram pāpmanaḥ
nir mucyetety ekaikaṃ tasya juhuyāt | ciram eva pāpmano nir mucyate yaṃ kāmayeta tājak pāpmano nir mucyeteti sarvāṇi tasyānudrutya juhyāt tājag eva pāpmano nir mucyate | atho khalu nānaiva sūktābhyāṃ juhoti nānaiva sūktayor vīryaṃ dadhāti | atho pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद् एनम् उत्तरां नयेति समिध आ दधाति यथा जनं यते ऽवसं करोति तादृग् एव तत् तिस्र आ दधाति त्रिवृद् वा अग्निः । यावान् एवाग्निस् तस्मै भागधेयं करोति । औदुम्बरीर् भवन्ति । ऊर्ग् वा उदुम्बरः । ऊर्जम् एवास्मा अपि दधाति । उद् उ त्वा विश्वे देवा इत्य् आह प्राणा वै विश्वे देवाः प्राणैः
एवैनम् उद् यच्छते । अग्ने भरन्तु चित्तिभिर् इत्य् आह यस्मा एवैनं चित्तायोद्यच्छते तेनैवैनꣳ सम् अर्धयति पञ्च दिशो दैवीर् यज्ञम् अवन्तु देवीर् इत्य् आह दिशो ह्य् एषो ऽनु प्रच्यवते । अपामतिं दुर्मतिम् बाधमाना इत्य् आह रक्षसाम् अपहत्यै रायस् पोषे यज्ञपतिम् आभजन्तीर् इत्य् आह पशवो वै रायस् पोषः ।
पशून् एवाव रुन्द्धे षड्भिर् हरति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनꣳ हरति। द्वे परिगृह्यवती भवतो रक्षसाम् अपहत्यै। सूर्यरश्मिर् हरिकेशः पुरस्ताद् इत्य् आह प्रसूत्यै । ततः पावका आशिषो नो जुषन्ताम् इत्य् आह । अन्नं वै पावकः । अन्नम् एवाव रुन्द्धे । देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा एतद् अप्रतिरथम् अपश्यन् तेनैव ते ऽप्रति
असुरान् अजयन् । तद् अप्रतिरथस्याप्रतिरथत्वम् । यद् अप्रतिरथं द्वितीयो होताऽन्वाहाप्रत्य् एव तेन यजमानो भ्रातृव्याञ् जयति । अथो अनभिजितम् एवाभि जयति दशर्चम् भवति दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } विराजेमौ लोकौ विधृतौ । अनयोर् लोकयोर् विधृत्यै । अथो दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } अन्नं { विराड् ^ विराज् } विराज्य् एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति । असद् इव वा अन्तरिक्षम् । अन्तरिक्षम् इवाग्नीध्रम्। आग्नीध्रे
अश्मानं नि दधाति सत्त्वाय । द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्यै विमान एष दिवो मध्य आस्त इत्य् आह व्य् एवैतया मिमीते मध्ये दिवो निहितः पृश्निर् अश्मेत्य् आह । अन्नं वै पृश्नि । अन्नम् एवाव रुन्द्धे चतसृभिर् आ पुच्छाद् एति चत्वारि छन्दाꣳसि छन्दोभिर् एव । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्न् इत्य् आह वृद्धिम् एवोपावर्तते वाजानाꣳ सत्पतिम् पतिम्
इत्य् आह । अन्नं वै वाजः । अन्नम् एवाव रुन्द्धे सुम्नहूर् यज्ञो देवाꣳ आ च वक्षद् इत्य् आह प्रजा वै पशवः सुम्नम् प्रजाम् एव पशून् आत्मन् धत्ते यक्षद् अग्निर् देवो देवाꣳ आ च वक्षद् इत्य् आह स्वगाकृत्यै वाजस्य मा प्रसवेनोद्ग्राभेणोद् अग्रभीद् इत्य् आह । असौ वा आदित्य उद्यन्न् उद्ग्राभ एष निम्रोचन् निग्राभः । ब्रह्मणैवात्मानम् उद्ग्रृह्णाति ब्रह्मणा भ्रातृव्यं नि गृह्णाति ॥
ud enam uttarāṃ nayeti samidha ā dadhāti yathā janaṃ yate 'vasaṃ karoti tādṛg eva tat tisra ā dadhāti trivṛd vā agniḥ | yāvān evāgnis tasmai bhāgadheyaṃ karoti | audumbarīr bhavanti | ūrg vā udumbaraḥ | ūrjam evāsmā api dadhāti | ud u tvā viśve devā ity āha prāṇā vai viśve devāḥ prāṇaiḥ
evainam ud yacchate | agne bharantu cittibhir ity āha yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenaivainam̐ sam ardhayati pañca diśo daivīr yajñam avantu devīr ity āha diśo hy eṣo 'nu pracyavate | apāmatiṃ durmatim bādhamānā ity āha rakṣasām apahatyai rāyas poṣe yajñapatim ābhajantīr ity āha paśavo vai rāyas poṣaḥ |
paśūn evāva runddhe ṣaḍbhir harati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam̐ harati| dve parigṛhyavatī bhavato rakṣasām apahatyai| sūryaraśmir harikeśaḥ purastād ity āha prasūtyai | tataḥ pāvakā āśiṣo no juṣantām ity āha | annaṃ vai pāvakaḥ | annam evāva runddhe | devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā etad apratiratham apaśyan tenaiva te 'prati
asurān ajayan | tad apratirathasyāpratirathatvam | yad apratirathaṃ dvitīyo hotā'nvāhāpraty eva tena yajamāno bhrātṛvyāñ jayati | atho anabhijitam evābhi jayati daśarcam bhavati daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } virājemau lokau vidhṛtau | anayor lokayor vidhṛtyai | atho daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } annaṃ { virāḍ ^ virāj } virājy evānnādye prati tiṣṭhati | asad iva vā antarikṣam | antarikṣam ivāgnīdhram| āgnīdhre
aśmānaṃ ni dadhāti sattvāya | dvābhyām pratiṣṭhityai vimāna eṣa divo madhya āsta ity āha vy evaitayā mimīte madhye divo nihitaḥ pṛśnir aśmety āha | annaṃ vai pṛśni | annam evāva runddhe catasṛbhir ā pucchād eti catvāri chandām̐si chandobhir eva | indraṃ viśvā avīvṛdhann ity āha vṛddhim evopāvartate vājānām̐ satpatim patim
ity āha | annaṃ vai vājaḥ | annam evāva runddhe sumnahūr yajño devām̐ ā ca vakṣad ity āha prajā vai paśavaḥ sumnam prajām eva paśūn ātman dhatte yakṣad agnir devo devām̐ ā ca vakṣad ity āha svagākṛtyai vājasya mā prasavenodgrābheṇod agrabhīd ity āha | asau vā āditya udyann udgrābha eṣa nimrocan nigrābhaḥ | brahmaṇaivātmānam udgrṛhṇāti brahmaṇā bhrātṛvyaṃ ni gṛhṇāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राचीम् अनु प्रदिशम् प्रेहि विद्वान् इत्य् आह देवलोकम् एवैतयोपावर्तते क्रमध्वम् अग्निना नाकम् इत्य् आह । इमान् एवैतया लोकान् क्रमते पृथिव्या अहम् उद् अन्तरिक्षम् आरुहम् इत्य् आह । इमान् एवैतया लोकान्त् समारोहति सुवर् यन्तो नापेक्षन्त इत्य् आह सुवर्गम् एवैतया लोकम् एति । अग्ने प्रेहि
प्रथमो देवयताम् इत्य् आह । उभयेष्व् एवैतया देवमनुष्येषु चक्षुर् दधाति पञ्चभिर् अधि क्रामति पाङ्क्तो यज्ञः । यावान् एव यज्ञस् तेन सह सुवर्गं लोकम् एति नक्तोषासेति पुरोऽनुवाक्याम् अन्व् आह प्रत्त्यै । अग्ने सहस्राक्षेत्य् आह साहस्रः प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहेत्य् आह । अन्नं वै वाजः । अन्नम् एवाव
रुन्द्धे । दध्नः पूर्णाम् औदुम्बरीꣳ स्वयमातृण्णायां जुहोति । ऊर्ग् वै दधि । ऊर्ग् उदुम्बरः । असौ स्वयमातृण्णा । अमुष्याम् एवोर्जं दधाति तस्माद् अमुतो ऽर्वाचीमूर्जम् उप जीवामस् तिसृभिः सादयति त्रिवृद् वा अग्निः । यावान् एवाग्निस् तम् प्रतिष्ठां गमयति प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्य् औदुम्बरीम् आ दधाति । एष वै सूर्मी कर्णकावती । एतया ह स्म
वै देवा असुराणाꣳ शततर्हाꣳस् तृꣳहन्ति यद् एतया समिधम् आदधाति वज्रम् एवैतच् छतघ्नीं यजमानो भ्रातृव्याय प्र हरति स्तृत्यै । अच्छम्बट्कारम् । विधेम ते परमे जन्मन्न् अग्न इति वैकङ्कतीम् आ दधाति भा एवाव रुन्द्धे ताꣳ सवितुर् वरेण्यस्य चित्राम् इति शमीमयीꣳ शान्त्यै । अग्निर् वा ह वा अग्निचितं दुहे ऽग्निचिद् वाग्निं दुहे ताम्
सवितुर् वरेण्यस्य चित्राम् इत्य् आह । एष वा अग्नेर् दोहस् तम् अस्य कण्व एव श्रायसो ऽवेत् तेन ह समैनꣳ स दुहे यद् एतया समिधम् आदधात्य् अग्निचिद् एव तद् अग्निं दुहे सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्य् आह सप्तैवास्य साप्तानि प्रीणाति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः प्रजापतेः
आप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद् धि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजानाꣳ सृष्ट्यै । अग्निर् देवेभ्यो निलायत स दिशो ऽनु प्राविशत् । जुह्वन् मनसा दिशो ध्यायेत् । दिग्भ्य एवैनम् अव रुन्द्धे दध्ना पुरस्ताज् जुहोत्य् आज्येनोपरिष्टात् तेजश् चैवास्मा इन्द्रियं च समीची दधाति द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः साक्षात्
एव वैश्वानरम् अव रुन्द्धे यत् प्रयाजानूयाजान् कुर्याद् विकस्तिः सा यज्ञस्य दर्विहोमं करोति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै राष्ट्रं वै वैश्वानरो विण् मरुतः । वैश्वानरꣳ हुत्वा मारुताञ् जुहोति राष्ट्र एव विशम् अनु बध्नाति । उच्चैर् वैश्वानरस्या श्रावयत्य् उपाꣳशु मारुताञ् जुहोति तस्माद् राष्ट्रं विशम् अति वदति मारुता भवन्ति मरुतो वै देवानां विशः । देवविशेनैवास्मै मनुष्य विशम् अव रुन्द्धे सप्त भवन्ति सप्तगणा वै मरुतः । गणश एव विशम् अव रुन्द्धे गणेन गणम् अनुद्रुत्य जुहोति विशम् एवास्मा अनु वर्त्मानं करोति ॥
prācīm anu pradiśam prehi vidvān ity āha devalokam evaitayopāvartate kramadhvam agninā nākam ity āha | imān evaitayā lokān kramate pṛthivyā aham ud antarikṣam āruham ity āha | imān evaitayā lokānt samārohati suvar yanto nāpekṣanta ity āha suvargam evaitayā lokam eti | agne prehi
prathamo devayatām ity āha | ubhayeṣv evaitayā devamanuṣyeṣu cakṣur dadhāti pañcabhir adhi krāmati pāṅkto yajñaḥ | yāvān eva yajñas tena saha suvargaṃ lokam eti naktoṣāseti puro'nuvākyām anv āha prattyai | agne sahasrākṣety āha sāhasraḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai tasmai te vidhema vājāya svāhety āha | annaṃ vai vājaḥ | annam evāva
runddhe | dadhnaḥ pūrṇām audumbarīm̐ svayamātṛṇṇāyāṃ juhoti | ūrg vai dadhi | ūrg udumbaraḥ | asau svayamātṛṇṇā | amuṣyām evorjaṃ dadhāti tasmād amuto 'rvācīmūrjam upa jīvāmas tisṛbhiḥ sādayati trivṛd vā agniḥ | yāvān evāgnis tam pratiṣṭhāṃ gamayati preddho agne dīdihi puro na ity audumbarīm ā dadhāti | eṣa vai sūrmī karṇakāvatī | etayā ha sma
vai devā asurāṇām̐ śatatarhām̐s tṛm̐hanti yad etayā samidham ādadhāti vajram evaitac chataghnīṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai | acchambaṭkāram | vidhema te parame janmann agna iti vaikaṅkatīm ā dadhāti bhā evāva runddhe tām̐ savitur vareṇyasya citrām iti śamīmayīm̐ śāntyai | agnir vā ha vā agnicitaṃ duhe 'gnicid vāgniṃ duhe tām
savitur vareṇyasya citrām ity āha | eṣa vā agner dohas tam asya kaṇva eva śrāyaso 'vet tena ha samainam̐ sa duhe yad etayā samidham ādadhāty agnicid eva tad agniṃ duhe sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity āha saptaivāsya sāptāni prīṇāti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ prajāpateḥ
āptyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānām̐ sṛṣṭyai | agnir devebhyo nilāyata sa diśo 'nu prāviśat | juhvan manasā diśo dhyāyet | digbhya evainam ava runddhe dadhnā purastāj juhoty ājyenopariṣṭāt tejaś caivāsmā indriyaṃ ca samīcī dadhāti dvādaśakapālo vaiśvānaro bhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ sākṣāt
eva vaiśvānaram ava runddhe yat prayājānūyājān kuryād vikastiḥ sā yajñasya darvihomaṃ karoti yajñasya pratiṣṭhityai rāṣṭraṃ vai vaiśvānaro viṇ marutaḥ | vaiśvānaram̐ hutvā mārutāñ juhoti rāṣṭra eva viśam anu badhnāti | uccair vaiśvānarasyā śrāvayaty upām̐śu mārutāñ juhoti tasmād rāṣṭraṃ viśam ati vadati mārutā bhavanti maruto vai devānāṃ viśaḥ | devaviśenaivāsmai manuṣya viśam ava runddhe sapta bhavanti saptagaṇā vai marutaḥ | gaṇaśa eva viśam ava runddhe gaṇena gaṇam anudrutya juhoti viśam evāsmā anu vartmānaṃ karoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसोर् धारां जुहोति वसोर् मे धारासद् इति वा एषा हूयते घृतस्य वा एनम् एषा धारामुष्मिँल्लोके पिन्वमानोप तिष्ठते । आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यं तेजो वसोर् धारा तेजसैवास्मै तेजो ऽव रुन्द्धे । अथो कामा वै वसोर् धारा कामान् एवाव रुन्द्धे यं कामयेत प्राणान् अस्यान्नाद्यं वि
छिन्द्याम् इति विग्राहं तस्य जुहुयात् प्राणान् एवास्यान्नाद्यं वि च्छिनत्ति यं कामयेत प्राणान् अस्यान्नाद्यꣳ सं तनुयाम् इति संततां तस्य जुहुयात् प्राणान् एवास्यान्नाद्यꣳ सं तनोति द्वादश द्वादशानि जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मा अन्नम् अव रुन्द्धे । अन्नं च मे ऽक्षुच् च म इत्य् आह । एतद् वै
अन्नस्य रूपम् । रूपेणैवान्नम् अव रुन्द्धे । अग्निश् च म आपश् च म इत्य् आह । एषा वा अन्नस्य योनिः सयोन्य् एवान्नम् अव रुन्द्धे । अर्धेन्द्राणि जुहोति देवता एवाव रुन्द्धे यत् सर्वेषाम् अर्धम् इन्द्रः प्रति तस्माद् इन्द्रो देवतानाम् भूयिष्ठभाक्तमः । इन्द्रम् उत्तरम् आह । इन्द्रियम् एवास्मिन्न् उपरिष्टाद् दधाति यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञः
वै यज्ञायुधानि यज्ञम् एवाव रुन्द्धे । अथो एतद् वै यज्ञस्य रूपम् । रूपेणैव यज्ञम् अव रुन्द्धे । अवभृथश् च मे स्वगाकारश् च म इत्य् आह स्वगाकृत्यै । अग्निश् च मे घर्मश् च म इत्य् आह । एतद् वै ब्रह्मवर्चसस्य रूपम् । रूपेणैव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्धे । ऋक् च मे साम च म इत्य् आह ।
एतद् वै छन्दसाꣳ रूपम् । रूपेणैव छन्दाꣳस्य् अव रुन्द्धे गर्भाश् च मे वत्साश् च म इत्य् आह । एतद् वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशून् अव रुन्द्धे कल्पाञ् जुहोति । अक्लृप्तस्य क्लृप्त्यै युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वाय । उत्तरावती भवतः । अभिक्रान्त्यै । एका च मे तिस्रश् च म इत्य् आह देवछन्दसं वा एका च तिस्रश् च ॥ 6 मनुष्यछन्दसं चतस्रश् चाष्टौ च देवछन्दसं चैव मनुष्यछन्दसं चाव रुन्द्धे । आ त्रयस्त्रिꣳशतो जुहोति त्रयस्त्रिꣳशद् वै देवताः । देवता एवाव रुन्द्धे । आष्टाचत्वारिꣳशतो जुहोति । अष्टाचत्वारिꣳशदक्षरा जगती जागताः पशवः । जगत्यैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे वाजश् च प्रसवश् चेति द्वादशं जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रति तिष्ठति ॥
vasor dhārāṃ juhoti vasor me dhārāsad iti vā eṣā hūyate ghṛtasya vā enam eṣā dhārāmuṣmi~lloke pinvamānopa tiṣṭhate | ājyena juhoti tejo vā ājyaṃ tejo vasor dhārā tejasaivāsmai tejo 'va runddhe | atho kāmā vai vasor dhārā kāmān evāva runddhe yaṃ kāmayeta prāṇān asyānnādyaṃ vi
chindyām iti vigrāhaṃ tasya juhuyāt prāṇān evāsyānnādyaṃ vi cchinatti yaṃ kāmayeta prāṇān asyānnādyam̐ saṃ tanuyām iti saṃtatāṃ tasya juhuyāt prāṇān evāsyānnādyam̐ saṃ tanoti dvādaśa dvādaśāni juhoti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇaivāsmā annam ava runddhe | annaṃ ca me 'kṣuc ca ma ity āha | etad vai
annasya rūpam | rūpeṇaivānnam ava runddhe | agniś ca ma āpaś ca ma ity āha | eṣā vā annasya yoniḥ sayony evānnam ava runddhe | ardhendrāṇi juhoti devatā evāva runddhe yat sarveṣām ardham indraḥ prati tasmād indro devatānām bhūyiṣṭhabhāktamaḥ | indram uttaram āha | indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti yajñāyudhāni juhoti yajñaḥ
vai yajñāyudhāni yajñam evāva runddhe | atho etad vai yajñasya rūpam | rūpeṇaiva yajñam ava runddhe | avabhṛthaś ca me svagākāraś ca ma ity āha svagākṛtyai | agniś ca me gharmaś ca ma ity āha | etad vai brahmavarcasasya rūpam | rūpeṇaiva brahmavarcasam ava runddhe | ṛk ca me sāma ca ma ity āha |
etad vai chandasām̐ rūpam | rūpeṇaiva chandām̐sy ava runddhe garbhāś ca me vatsāś ca ma ity āha | etad vai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaiva paśūn ava runddhe kalpāñ juhoti | aklṛptasya klṛptyai yugmadayuje juhoti mithunatvāya | uttarāvatī bhavataḥ | abhikrāntyai | ekā ca me tisraś ca ma ity āha devachandasaṃ vā ekā ca tisraś ca || 6 manuṣyachandasaṃ catasraś cāṣṭau ca devachandasaṃ caiva manuṣyachandasaṃ cāva runddhe | ā trayastrim̐śato juhoti trayastrim̐śad vai devatāḥ | devatā evāva runddhe | āṣṭācatvārim̐śato juhoti | aṣṭācatvārim̐śadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ | jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe vājaś ca prasavaś ceti dvādaśaṃ juhoti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निर् देवेभ्यो ऽपाक्रामद् भागधेयम् इच्छमानस् तं देवा अब्रुवन् । उप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मह्यम् एव वाजप्रसवीयं जुहवन्न् इति तस्माद् अग्नये वाजप्रसवीयं जुह्वति यद् वाजप्रसवीयं जुहोत्य् अग्निम् एव तद् भागधेयेन सम् अर्धयति । अथो अभिषेक एवास्य { स ^ सस् } चतुर्दशभिर् जुहोति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्त
आरण्या। उभयीषाम् अवरुद्ध्यै । अन्नस्यान्नस्य जुहोति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै । औदुम्बरेण स्रुवेण जुहोति । ऊर्ग् वा उदुम्बर ऊर्ग् अन्नम् ऊर्जैवास्मा ऊर्जम् अन्नम् अव रुन्द्धे । अग्निर् वै देवानाम् अभिषिक्तो ऽग्निचिन् मनुष्याणाम् । तस्माद् अग्निचिद् वर्षति न धावेत् । अवरुद्धꣳ ह्य् अस्यान्नम् अन्नम् इव खलु वै वर्षम् । यद् धावेद् अन्नाद्याद् धावेत् । उपावर्तेत । अन्नाद्यम् एवाभि
उपावर्तते । नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयसा जुहोति । अह्नैवास्मै रात्रिम् प्र दापयति रात्रियाऽहर् अहोरात्रे एवास्मै प्रत्ते कामम् अन्नाद्यं दुहाते । राष्ट्रभृतो जुहोति राष्ट्रम् एवाव रुन्द्धे षड्भिर् जुहोति षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर् जुहोति वज्रो वै रथः । वज्रेणैव दिशः
अभि जयति । अग्निचितꣳ ह वा अमुष्मिँल्लोके वातो ऽभि पवते वातनामानि जुहोति । अभ्य् एवैनम् अमुष्मिँल्लोके वातः पवते त्रीणि जुहोति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो वातम् अव रुन्द्धे समुद्रो ऽसि नभस्वान् इत्य् आह । एतद् वै वातस्य रूपम् । रूपेणैव वातम् अव रुन्द्धे । अञ्जलिना जुहोति न ह्य् एतेषाम् अन्यथाहुतिर् अवकल्पते ॥
agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam icchamānas taṃ devā abruvan | upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai mahyam eva vājaprasavīyaṃ juhavann iti tasmād agnaye vājaprasavīyaṃ juhvati yad vājaprasavīyaṃ juhoty agnim eva tad bhāgadheyena sam ardhayati | atho abhiṣeka evāsya { sa ^ sas } caturdaśabhir juhoti sapta grāmyā oṣadhayaḥ sapta
āraṇyā| ubhayīṣām avaruddhyai | annasyānnasya juhoti | annasyānnasyāvaruddhyai | audumbareṇa sruveṇa juhoti | ūrg vā udumbara ūrg annam ūrjaivāsmā ūrjam annam ava runddhe | agnir vai devānām abhiṣikto 'gnicin manuṣyāṇām | tasmād agnicid varṣati na dhāvet | avaruddham̐ hy asyānnam annam iva khalu vai varṣam | yad dhāved annādyād dhāvet | upāvarteta | annādyam evābhi
upāvartate | naktoṣāseti kṛṣṇāyai śvetavatsāyai payasā juhoti | ahnaivāsmai rātrim pra dāpayati rātriyā'har ahorātre evāsmai pratte kāmam annādyaṃ duhāte | rāṣṭrabhṛto juhoti rāṣṭram evāva runddhe ṣaḍbhir juhoti ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati bhuvanasya pata iti rathamukhe pañcāhutīr juhoti vajro vai rathaḥ | vajreṇaiva diśaḥ
abhi jayati | agnicitam̐ ha vā amuṣmi~lloke vāto 'bhi pavate vātanāmāni juhoti | abhy evainam amuṣmi~lloke vātaḥ pavate trīṇi juhoti traya ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo vātam ava runddhe samudro 'si nabhasvān ity āha | etad vai vātasya rūpam | rūpeṇaiva vātam ava runddhe | añjalinā juhoti na hy eteṣām anyathāhutir avakalpate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वै लोकाय देवरथो युज्यते यत्राकूताय मनुष्यरथ एष खलु वै देवरथो यद् अग्निर् अग्निं युनज्मि शवसा घृतेनेत्य् आह युनक्त्य् एवैनꣳ स एनं युक्तः सुवर्गं लोकम् अभि वहति यत् सर्वाभिः पञ्चभिर् युञ्ज्याद् युक्तो ऽस्याग्निः प्रच्युतः स्याद् अप्रतिष्ठिता आहुतयः स्युर् अप्रतिष्ठिता स्तोमा अप्रतिष्ठितान्य् उक्थानि तिसृभिः प्रातःसवने ऽभि मृशति त्रिवृत्
वा अग्निर् यावान् एवाग्निस् तं युनक्ति यथानसि युक्त आधीयत एवम् एव तत् प्रत्य् आहुतयस् तिष्ठन्ति प्रति स्तोमाः प्रत्य् उक्थानि। यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रे द्वाभ्याम् अभि मृशत्य् एतावान् वै यज्ञो यावान् अग्निष्टोमो भूमा त्वा अस्यात ऊर्ध्वः क्रियते यावान् एव यज्ञस् तम् अन्ततो ऽन्वारोहति द्वाभ्याम् प्रतिष्ठित्या एकयाऽप्रस्तुतम् भवत्य् अथ
अभि मृशत्य् उपैनम् उत्तरो यज्ञो नमत्य् अथो संतत्यै प्र वा एषो ऽस्माल् लोकाच् च्यवते यो ऽग्निं चिनुते न वा एतस्यानिष्टक आहुतिर् अव कल्पते यां वा एषो ऽनिष्टक आहुतिं जुहोति स्रवति वै सा ताꣳ स्रवन्तीं यज्ञो ऽनु परा भवति यज्ञं यजमानो यत् पुनश्चितिं चिनुत आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्यै प्रत्य् आहुतयस् तिष्ठन्ति
न यज्ञः पराभवति न यजमानः । अष्टाव् उप दधात्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रेणैवैनं छन्दसा चिनुते यद् एकादश त्रैष्टुभेन यद् द्वादश जागतेन छन्दोभिर् एवैनं चिनुते नपात्को वै नामैषो ऽग्निर् यत् पुनश्चितिर् य एवं विद्वान् पुनश्चितिं चिनुत आ तृतीयात् पुरुषाद् अन्नम् अत्ति यथा वै पुनराधेय एवम् पुनश्चितिर् यो ऽग्न्याधेयेन न
ऋध्नोति स पुनराधेयम् आ धत्ते यो ऽग्निं चित्वा नर्ध्नोति स पुनश्चितिं चिनुते यत् पुनश्चितिं चिनुत ऋद्ध्यै । अथो खल्व् आहुर् न चेतव्येति रुद्रो वा एष यद् अग्निर् यथा व्याघ्रꣳ सुप्तम् बोधयति तादृग् एव तत् । अथो खल्व् आहुश् चेतव्येति यथा वसीयाꣳसम् भागधेयेन बोधयति तादृग् एव तत् । मनुर् अग्निम् अचिनुत तेन नार्ध्नोत् स एताम् पुनश्चितिम् अपश्यत् ताम् अचिनुत तया वै स आर्ध्नोद् यत् पुनश्चितिं चिनुत ऋद्ध्यै ॥
suvargāya vai lokāya devaratho yujyate yatrākūtāya manuṣyaratha eṣa khalu vai devaratho yad agnir agniṃ yunajmi śavasā ghṛtenety āha yunakty evainam̐ sa enaṃ yuktaḥ suvargaṃ lokam abhi vahati yat sarvābhiḥ pañcabhir yuñjyād yukto 'syāgniḥ pracyutaḥ syād apratiṣṭhitā āhutayaḥ syur apratiṣṭhitā stomā apratiṣṭhitāny ukthāni tisṛbhiḥ prātaḥsavane 'bhi mṛśati trivṛt
vā agnir yāvān evāgnis taṃ yunakti yathānasi yukta ādhīyata evam eva tat praty āhutayas tiṣṭhanti prati stomāḥ praty ukthāni| yajñāyajñiyasya stotre dvābhyām abhi mṛśaty etāvān vai yajño yāvān agniṣṭomo bhūmā tvā asyāta ūrdhvaḥ kriyate yāvān eva yajñas tam antato 'nvārohati dvābhyām pratiṣṭhityā ekayā'prastutam bhavaty atha
abhi mṛśaty upainam uttaro yajño namaty atho saṃtatyai pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yo 'gniṃ cinute na vā etasyāniṣṭaka āhutir ava kalpate yāṃ vā eṣo 'niṣṭaka āhutiṃ juhoti sravati vai sā tām̐ sravantīṃ yajño 'nu parā bhavati yajñaṃ yajamāno yat punaścitiṃ cinuta āhutīnām pratiṣṭhityai praty āhutayas tiṣṭhanti
na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ | aṣṭāv upa dadhāty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatreṇaivainaṃ chandasā cinute yad ekādaśa traiṣṭubhena yad dvādaśa jāgatena chandobhir evainaṃ cinute napātko vai nāmaiṣo 'gnir yat punaścitir ya evaṃ vidvān punaścitiṃ cinuta ā tṛtīyāt puruṣād annam atti yathā vai punarādheya evam punaścitir yo 'gnyādheyena na
ṛdhnoti sa punarādheyam ā dhatte yo 'gniṃ citvā nardhnoti sa punaścitiṃ cinute yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai | atho khalv āhur na cetavyeti rudro vā eṣa yad agnir yathā vyāghram̐ suptam bodhayati tādṛg eva tat | atho khalv āhuś cetavyeti yathā vasīyām̐sam bhāgadheyena bodhayati tādṛg eva tat | manur agnim acinuta tena nārdhnot sa etām punaścitim apaśyat tām acinuta tayā vai sa ārdhnod yat punaścitiṃ cinuta ṛddhyai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकामः पशवो वै छन्दाꣳसि पशुमान् एव भवति श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकामः श्येनो वै वयसाम् पतिष्ठः श्येन एव भूत्वा सुवर्गं लोकम् पतति कङ्कचितं चिन्वीत यः कामयेत शीर्षण्वान् अमुष्मिँल्लोके स्याम् इति शीर्षण्वान् एवामुष्मिँल्लोके भवति । अलजचितं चिन्वीत चतुःसीतम् प्रतिष्ठाकामश् चतस्रो दिशो दिक्ष्व् एव प्रति तिष्ठति प्रउगचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवान् प्र
एव भ्रातृव्यान् नुदते । उभयतःप्रउगं चिन्वीत यः कामयेत प्र जातान् भ्रातृव्यान् नुदेय प्रतिजनिष्यमाणान् इति प्रैव जातान् भ्रातृव्यान् नुदते प्रति जनिष्यमाणान् रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवान् वज्रो वै रथो वज्रम् एव भ्रातृव्येभ्यः प्र हरति द्रोणचितं चिन्वीतान्नकामो द्रोणे वा अन्नम् भ्रियते सयोन्य् एवान्नम् अव रुन्द्धे समूह्यं चिन्वीत पशुकामः पशुमान् एव भवति ॥
परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकामो ग्राम्य् एव भवति श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुयाम् इति पितृलोक एवर्ध्नोति विश्वामित्रजमदग्नी वसिष्ठेनास्पर्धेताꣳ स एता जमदग्निर् विहव्या अपश्यत् ता उपाधत्त ताभिर् वै स वसिष्ठस्येन्द्रियं वीर्यम् अवृङ्क्त यद् विहव्या उपदधातीन्द्रियम् एव ताभिर् वीर्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते होतुर् धिष्णिय उप दधाति यजमानायतनं वै ॥
होता स्व एवास्मा आयतन इन्द्रियं वीर्यम् अव रुन्द्धे द्वादशोप दधाति द्वादशाक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवास्मै पशून् अव रुन्द्धे । अष्टावष्टाव् अन्येषु धिष्णियेषूप दधात्य् अष्टाशफाः पशवः पशून् एवाव रुन्द्धे षण् मार्जालीये षड् वा ऋतव ऋतवः खलु वै देवाः पितर ऋतून् एव देवान् पितॄन् प्रीणाति ॥
chandaścitaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśavo vai chandām̐si paśumān eva bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāmaḥ śyeno vai vayasām patiṣṭhaḥ śyena eva bhūtvā suvargaṃ lokam patati kaṅkacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta śīrṣaṇvān amuṣmi~lloke syām iti śīrṣaṇvān evāmuṣmi~lloke bhavati | alajacitaṃ cinvīta catuḥsītam pratiṣṭhākāmaś catasro diśo dikṣv eva prati tiṣṭhati praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān pra
eva bhrātṛvyān nudate | ubhayataḥpraugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pra jātān bhrātṛvyān nudeya pratijaniṣyamāṇān iti praiva jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavān vajro vai ratho vajram eva bhrātṛvyebhyaḥ pra harati droṇacitaṃ cinvītānnakāmo droṇe vā annam bhriyate sayony evānnam ava runddhe samūhyaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśumān eva bhavati ||
paricāyyaṃ cinvīta grāmakāmo grāmy eva bhavati śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyām iti pitṛloka evardhnoti viśvāmitrajamadagnī vasiṣṭhenāspardhetām̐ sa etā jamadagnir vihavyā apaśyat tā upādhatta tābhir vai sa vasiṣṭhasyendriyaṃ vīryam avṛṅkta yad vihavyā upadadhātīndriyam eva tābhir vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte hotur dhiṣṇiya upa dadhāti yajamānāyatanaṃ vai ||
hotā sva evāsmā āyatana indriyaṃ vīryam ava runddhe dvādaśopa dadhāti dvādaśākṣarā jagatī jāgatāḥ paśavo jagatyaivāsmai paśūn ava runddhe | aṣṭāvaṣṭāv anyeṣu dhiṣṇiyeṣūpa dadhāty aṣṭāśaphāḥ paśavaḥ paśūn evāva runddhe ṣaṇ mārjālīye ṣaḍ vā ṛtava ṛtavaḥ khalu vai devāḥ pitara ṛtūn eva devān pitṝn prīṇāti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पवस्व वाजसातय इत्य् अनुष्टुक् प्रतिपद् भवति तिस्रो ऽनुष्टुभश् चतस्रो गायत्रियः । यत् तिस्रो ऽनुष्टुभस् तस्माद् अश्वस् त्रिभिस् तिष्ठꣳस् तिष्ठति यच् चतस्रो गायत्रियस् तस्मात् सर्वाꣳश् चतुरः पदः प्रतिदधत् पलायते परमा वा एषा छन्दसां यद् { अनुष्टुक् ^ अनुष्टुभ् } परमश् चतुष्टोम स्तोमानाम् परमस् त्रिरात्रो यज्ञानाम् परमो ऽश्वः पशूनाम् परमेणैवैनम् परमतां गमयति । एकविꣳशम् अहर् भवति ॥
यस्मिन्न् अश्व आलभ्यते द्वादश मासाः पञ्चर्तवस् त्रय इमे लोका असाव् आदित्य एकविꣳश एष प्रजापतिः प्राजापत्यो ऽश्वस् तम् एव साक्षाद् ऋध्नोति शक्वरयः पृष्ठम् भवन्ति । अन्यदन्यच् छन्दः । अन्येऽन्ये वा एते पशव आ लभ्यन्त उतेव ग्राम्या उतेवाऽऽरण्याः । यच् छक्वरयः पृष्ठम् भवन्त्य् अश्वस्य सर्वत्वाय पार्थुरश्मम् ब्रह्मसामम् भवति रश्मिना वा अश्वः
यतः। ईश्वरो वा अश्वो ऽयतो ऽप्रतिष्ठितः पराम् परावतं गन्तोः । यत् पार्थुरश्मम् ब्रह्मसामम् भवत्य् अश्वस्य यत्यै धृत्यै ॥ संकृत्य् अच्छावाकसामम् भवति । उत्सन्नयज्ञो वा एष यद् अश्वमेधः कस् तद् वेदेत्य् आहुर् यदि सर्वो वा क्रियते न वा सर्व इति यत् संकृत्य् अच्छावाकसामम् भवत्य् अश्वस्य सर्वत्वाय पर्याप्त्या अनन्तरायाय सर्वस्तोमो ऽतिरात्र उत्तमम् अहर् भवति सर्वस्याप्त्यै सर्वस्य जित्यै सर्वम् एव तेनाप्नोति सर्वं जयति ॥
pavasva vājasātaya ity anuṣṭuk pratipad bhavati tisro 'nuṣṭubhaś catasro gāyatriyaḥ | yat tisro 'nuṣṭubhas tasmād aśvas tribhis tiṣṭham̐s tiṣṭhati yac catasro gāyatriyas tasmāt sarvām̐ś caturaḥ padaḥ pratidadhat palāyate paramā vā eṣā chandasāṃ yad { anuṣṭuk ^ anuṣṭubh } paramaś catuṣṭoma stomānām paramas trirātro yajñānām paramo 'śvaḥ paśūnām parameṇaivainam paramatāṃ gamayati | ekavim̐śam ahar bhavati ||
yasminn aśva ālabhyate dvādaśa māsāḥ pañcartavas traya ime lokā asāv āditya ekavim̐śa eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo 'śvas tam eva sākṣād ṛdhnoti śakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanti | anyadanyac chandaḥ | anye'nye vā ete paśava ā labhyanta uteva grāmyā utevā''raṇyāḥ | yac chakvarayaḥ pṛṣṭham bhavanty aśvasya sarvatvāya pārthuraśmam brahmasāmam bhavati raśminā vā aśvaḥ
yataḥ| īśvaro vā aśvo 'yato 'pratiṣṭhitaḥ parām parāvataṃ gantoḥ | yat pārthuraśmam brahmasāmam bhavaty aśvasya yatyai dhṛtyai || saṃkṛty acchāvākasāmam bhavati | utsannayajño vā eṣa yad aśvamedhaḥ kas tad vedety āhur yadi sarvo vā kriyate na vā sarva iti yat saṃkṛty acchāvākasāmam bhavaty aśvasya sarvatvāya paryāptyā anantarāyāya sarvastomo 'tirātra uttamam ahar bhavati sarvasyāptyai sarvasya jityai sarvam eva tenāpnoti sarvaṃ jayati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एकेन सꣳस्थापयति यज्ञस्य संतत्या अविच्छेदाय । ऐन्द्राः पशवो ये मुष्कराः । यद् ऐन्द्राः सन्तो ऽग्निभ्य आलभ्यन्ते देवताभ्यः समदं दधाति । आग्नेयीस् त्रिष्टुभो याज्यानुवाक्याः कुर्यात् । यद् अग्नेयीस् तेनाग्नेयाः । यत् त्रिष्टुभस् तेनैन्द्राः समृद्ध्यै न देवताभ्यः समदं दधाति वायवे नियुत्वते तूपरम् आ लभते तेजो ऽग्नेर् वायुस् तेजस एष आ लभ्यते तस्माद् यद्रियङ् वायुः ॥
वाति तद्रियङ्ङ् अग्निर् दहति स्वम् एव तत् तेजो ऽन्व् एति यन् न नियुत्वते स्याद् उन् माद्येद् यजमानः । नियुत्वते भवति यजमानस्यानुन्मादाय वायुमती श्वेतवती याज्यानुवाक्ये भवतः सतेजस्त्वाय हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्र इत्य् आघारम् आ घारयति प्रजापतिर् वै हिरण्यगर्भः प्रजापतेर् अनुरूपत्वाय सर्वाणि वा एष रूपाणि पशूनाम् प्रत्य् आ लभ्यते। यच् छ्मश्रुणस् तत्
पुरुषाणाꣳ रूपम् । यत् तूपरस् तद् अश्वानाम् । यद् अन्यतोदन् तद् गवाम् । यद् अव्या इव शफास् तद् अवीनाम् । यद् अजस् तद् अजानाम् । वायुर् वै पशूनाम् प्रियं धाम यद् वायव्यो भवत्य् एतम् एवैनम् अभि संजानानाः पशव उप तिष्ठन्ते वायव्यः कार्या3ः प्राजापत्या3 इत्य् आहुः । यद् वायव्यं कुर्यात् प्रजापतेर् इयात् । यत् प्राजापत्यं कुर्याद् वायोः
इयात् । यद् वायव्यः पशुर् भवति तेन वायोर् नैति यत् प्राजापत्यः पुरोडाशो भवति तेन प्राजापतेर् नैति यद् द्वादशकपालस् तेन वैश्वानरान् नैति । आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर् वपति दीक्षिष्यमाणः । अग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञः । देवताश् चैव यज्ञं चाऽऽ रभते । अग्निर् अवमो देवतानां विष्णुः परमः । यद् आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर्वपति देवताः
एवोभयतः परिगृह्य यजमानो ऽव रुन्द्धे पुरोडाशेन वै देवा अमुष्मिँल्लोक आर्ध्नुवञ् चरुणास्मिन् यः कामयेत । अमुष्मिँल्लोक ऋध्नुयाम् इति स पुरोडाशं कुर्वीत । अमुष्मिन्न् एव लोक ऋध्नोति यद् अष्टाकपालस् तेनाग्नेयः । यत् त्रिकपालस् तेन वैष्णवः समृद्ध्यै यः कामयेत । अस्मिँल्लोक ऋध्नुयाम् इति स चरुं कुर्वीत । अग्नेर् घृतं विष्णोस् तण्डुलास् तस्मात्
चरुः कार्यः । अस्मिन्न् एव लोक ऋध्नोति । आदित्यो भवति । इयं वा अदितिः । अस्याम् एव प्रति तिष्ठत्य् अथो अस्याम् एवाधि यज्ञं तनुते यो वै संवत्सरम् उख्यम् अभृत्वाग्निं चिनुते यथा सामि गर्भो ऽवपद्यते तादृग् एव तत् । आर्तिम् आर्छेत् । वैश्वानरं द्वादशकपालम् पुरस्तान् निर् वपेत् संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः । यथा संवत्सरम् आप्त्वा
काल आगते विजायत एवम् एव संवत्सरम् आप्त्वा काल आगते ऽग्निं चिनुते नार्तिम् आर्छति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् यद् वैश्वानरः प्रियाम् एवास्य तनुवम् अव रुन्द्धे त्रीण्य् एतानि हवीꣳषि भवन्ति त्रय इमे लोकाः । एषां लोकानाꣳ रोहाय ॥
yad ekena sam̐sthāpayati yajñasya saṃtatyā avicchedāya | aindrāḥ paśavo ye muṣkarāḥ | yad aindrāḥ santo 'gnibhya ālabhyante devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti | āgneyīs triṣṭubho yājyānuvākyāḥ kuryāt | yad agneyīs tenāgneyāḥ | yat triṣṭubhas tenaindrāḥ samṛddhyai na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti vāyave niyutvate tūparam ā labhate tejo 'gner vāyus tejasa eṣa ā labhyate tasmād yadriyaṅ vāyuḥ ||
vāti tadriyaṅṅ agnir dahati svam eva tat tejo 'nv eti yan na niyutvate syād un mādyed yajamānaḥ | niyutvate bhavati yajamānasyānunmādāya vāyumatī śvetavatī yājyānuvākye bhavataḥ satejastvāya hiraṇyagarbhaḥ sam avartatāgra ity āghāram ā ghārayati prajāpatir vai hiraṇyagarbhaḥ prajāpater anurūpatvāya sarvāṇi vā eṣa rūpāṇi paśūnām praty ā labhyate| yac chmaśruṇas tat
puruṣāṇām̐ rūpam | yat tūparas tad aśvānām | yad anyatodan tad gavām | yad avyā iva śaphās tad avīnām | yad ajas tad ajānām | vāyur vai paśūnām priyaṃ dhāma yad vāyavyo bhavaty etam evainam abhi saṃjānānāḥ paśava upa tiṣṭhante vāyavyaḥ kāryā3ḥ prājāpatyā3 ity āhuḥ | yad vāyavyaṃ kuryāt prajāpater iyāt | yat prājāpatyaṃ kuryād vāyoḥ
iyāt | yad vāyavyaḥ paśur bhavati tena vāyor naiti yat prājāpatyaḥ puroḍāśo bhavati tena prājāpater naiti yad dvādaśakapālas tena vaiśvānarān naiti | āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nir vapati dīkṣiṣyamāṇaḥ | agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajñaḥ | devatāś caiva yajñaṃ cā'' rabhate | agnir avamo devatānāṃ viṣṇuḥ paramaḥ | yad āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvapati devatāḥ
evobhayataḥ parigṛhya yajamāno 'va runddhe puroḍāśena vai devā amuṣmi~lloka ārdhnuvañ caruṇāsmin yaḥ kāmayeta | amuṣmi~lloka ṛdhnuyām iti sa puroḍāśaṃ kurvīta | amuṣminn eva loka ṛdhnoti yad aṣṭākapālas tenāgneyaḥ | yat trikapālas tena vaiṣṇavaḥ samṛddhyai yaḥ kāmayeta | asmi~lloka ṛdhnuyām iti sa caruṃ kurvīta | agner ghṛtaṃ viṣṇos taṇḍulās tasmāt
caruḥ kāryaḥ | asminn eva loka ṛdhnoti | ādityo bhavati | iyaṃ vā aditiḥ | asyām eva prati tiṣṭhaty atho asyām evādhi yajñaṃ tanute yo vai saṃvatsaram ukhyam abhṛtvāgniṃ cinute yathā sāmi garbho 'vapadyate tādṛg eva tat | ārtim ārchet | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālam purastān nir vapet saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ | yathā saṃvatsaram āptvā
kāla āgate vijāyata evam eva saṃvatsaram āptvā kāla āgate 'gniṃ cinute nārtim ārchati | eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyām evāsya tanuvam ava runddhe trīṇy etāni havīm̐ṣi bhavanti traya ime lokāḥ | eṣāṃ lokānām̐ rohāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा प्रेणाऽनु प्राविशत् ताभ्यः पुनः सम्भवितुं नाशक्नोत् सो ऽब्रवीत् । ऋध्नवद् इत् स यो मेतः पुनः संचिनवद् इति तं देवाः सम् अचिन्वन् ततो वै त आर्ध्नुवन् यत् समचिन्वन् तच् चित्यस्य चित्यत्वम् । य एवं विदान् अग्निं चिनुत ऋध्नोत्य् एव कस्मै कम् अग्निश् चीयत इत्य् आहुः । अग्निवान्
असानीति वा अग्निश् चीयते । अग्निवान् एव भवति कस्मै कम् अग्निश् चीयत इत्य् आहुः । देवा मा वेदन्न् इति वा अग्निश् चीयते विदुर् एनं देवाः कस्मै कम् अग्निश् चीयत इत्य् आहुः । गृह्य् असानीति वा अग्निश् चीयते गृह्य् एव भवति कस्मै कम् अग्निश् चीयत इत्य् आहुः ।
पशुमान् असानीति वा अग्निः
चीयते पशुमान् एव भवति कस्मै कम् अग्निश् चीयत इत्य् आहुः सप्त मा पुरुषा उप जीवान् इति वा अग्निश् चीयते त्रयः प्राञ्चस् त्रयः प्रत्यञ्च आत्मा सप्तम एतावन्त एवैनम् अमुष्मिँल्लोक उप जीवन्ति प्रजापतिर् अग्निम् अचिकीषत तम् पृथिव्यब्रवीत् । न मय्य् अग्निं चेष्यसेऽति मा धक्ष्यति सा त्वाऽतिदह्यमाना वि धविष्ये
स पापीयान् भविष्यसीति। सो ऽब्रवीत् तथा वा अहं करिष्यामि यथा त्वा नातिधक्ष्यतीति स इमाम् अभ्य् अमृशत् प्रजापतिस् त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद । इति । इमाम् एवेष्टकां कृत्वोपाधत्तानतिदाहाय यत् प्रत्य् अग्निं चिन्वीत तद् अभि मृशेत् प्रजापतिस् त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद
इति । इमाम् एवेष्टकां कृत्वोप धत्ते ऽनतिदाहाय प्रजापतिर् अकामयत प्र जायेयेति स एतम् उख्यम् अपश्यत् तꣳ संवत्सरम् अबिभस् ततो वै स प्राजायत तस्मात् संवत्सरम् भार्यः प्रैव जायते तं वसवो ऽब्रुवन् प्र त्वम् अजनिष्ठा वयम् प्र जायामहा इति तं वसुभ्यः प्रायच्छत् तं त्रीण्य् अहान्य् अबिभरुः । तेन
त्रीणि च शतान्य् असृजन्त त्रयस्त्रिꣳशतं च तस्मात् त्र्यहम् भार्यः प्रैव जायते तान् रुद्रा अब्रुवन् प्र यूयम् अजनिढ्वं वयम् प्र जायामहा इति तꣳ रुद्रेभ्यः प्रायच्छन् तꣳ षड् अहान्य् अबिभरुस् तेन त्रीणि च शतान्य् असृजन्त त्रयस्त्रिꣳशतं च तस्मात् षडहम् भार्यः प्रैव जायते तान् आदित्या अब्रुवन् प्र यूयम् अजनिढ्वं वयम्
प्र जायामहा इति । तम् आदित्येभ्यः प्रायच्छन् तं द्वादशाहान्य् अबिभरुस् तेन त्रीणि च शतान्य् असृजन्त त्रयस्त्रिꣳशतं च तस्माद् द्वादशाहम् भार्यः प्रैव जायते तेनैव ते सहस्रम् असृजन्तोखाꣳ सहस्रतमीम् । य एवम् उख्यꣳ साहस्रं वेद प्र सहस्रम् पशून् आप्नोति ॥
prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā preṇā'nu prāviśat tābhyaḥ punaḥ sambhavituṃ nāśaknot so 'bravīt | ṛdhnavad it sa yo metaḥ punaḥ saṃcinavad iti taṃ devāḥ sam acinvan tato vai ta ārdhnuvan yat samacinvan tac cityasya cityatvam | ya evaṃ vidān agniṃ cinuta ṛdhnoty eva kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ | agnivān
asānīti vā agniś cīyate | agnivān eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ | devā mā vedann iti vā agniś cīyate vidur enaṃ devāḥ kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ | gṛhy asānīti vā agniś cīyate gṛhy eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ |
paśumān asānīti vā agniḥ
cīyate paśumān eva bhavati kasmai kam agniś cīyata ity āhuḥ sapta mā puruṣā upa jīvān iti vā agniś cīyate trayaḥ prāñcas trayaḥ pratyañca ātmā saptama etāvanta evainam amuṣmi~lloka upa jīvanti prajāpatir agnim acikīṣata tam pṛthivyabravīt | na mayy agniṃ ceṣyase'ti mā dhakṣyati sā tvā'tidahyamānā vi dhaviṣye
sa pāpīyān bhaviṣyasīti| so 'bravīt tathā vā ahaṃ kariṣyāmi yathā tvā nātidhakṣyatīti sa imām abhy amṛśat prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda | iti | imām eveṣṭakāṃ kṛtvopādhattānatidāhāya yat praty agniṃ cinvīta tad abhi mṛśet prajāpatis tvā sādayatu tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda
iti | imām eveṣṭakāṃ kṛtvopa dhatte 'natidāhāya prajāpatir akāmayata pra jāyeyeti sa etam ukhyam apaśyat tam̐ saṃvatsaram abibhas tato vai sa prājāyata tasmāt saṃvatsaram bhāryaḥ praiva jāyate taṃ vasavo 'bruvan pra tvam ajaniṣṭhā vayam pra jāyāmahā iti taṃ vasubhyaḥ prāyacchat taṃ trīṇy ahāny abibharuḥ | tena
trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastrim̐śataṃ ca tasmāt tryaham bhāryaḥ praiva jāyate tān rudrā abruvan pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam pra jāyāmahā iti tam̐ rudrebhyaḥ prāyacchan tam̐ ṣaḍ ahāny abibharus tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastrim̐śataṃ ca tasmāt ṣaḍaham bhāryaḥ praiva jāyate tān ādityā abruvan pra yūyam ajaniḍhvaṃ vayam
pra jāyāmahā iti | tam ādityebhyaḥ prāyacchan taṃ dvādaśāhāny abibharus tena trīṇi ca śatāny asṛjanta trayastrim̐śataṃ ca tasmād dvādaśāham bhāryaḥ praiva jāyate tenaiva te sahasram asṛjantokhām̐ sahasratamīm | ya evam ukhyam̐ sāhasraṃ veda pra sahasram paśūn āpnoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजुषा वा एषा क्रियते यजुषा पच्यते यजुषा वि मुच्यते यद् उखा सा वा एषैतर्हि यातयाम्नी सा न पुनः प्रयुज्येत्य् आहुः । अग्ने युक्ष्वा हि ये तव युक्ष्वा हि देवहूतमाꣳ इत्य् उखायां जुहोति तेनैवैनाम् पुनः प्र युङ्क्ते तेनायातयाम्नी यो वा अग्निं योग आगते युनक्ति युङ्क्ते युञ्जानेषु । अग्ने
युक्ष्वा हि ये तव युक्ष्वा हि देवहूतमाꣳ इत्य् आह । एष वा अग्नेर् योगस् तेनैवैनं युनक्ति युङ्क्ते युञ्जानेषु ब्रह्मवादिनो वदन्ति न्यङ्ङ् अग्निश् चेतव्या3 उत्ताना3 इति वयसां वा एष प्रतिमया चीयते यद् अग्निः । यन् न्यञ्चं चिनुयात् पृष्टित एनम् आहुतय ऋच्छेयुः । यद् उत्तानं न पतितुꣳ शक्नुयाद् असुवर्ग्यो ऽस्य स्यात् प्राचीनम् उत्तानम्
पुरुषशीर्षम् उप दधाति मुखत एवैनम् आहुतय ऋच्छन्ति नोत्तानं चिनुते सुवर्ग्यो ऽस्य भवति सौर्या जुहोति चक्षुर् एवास्मिन् प्रति दधाति द्विर् जुहोति द्वे हि चक्षुषी समान्या जुहोति समानꣳ हि चक्षुः समृद्ध्यै ॥ देवासुराः संयत्ता आसन् ते वामं वसु सं न्यदधत तद् देवा वामभृताऽवृञ्जत तद् वामभृतो वामभृत्त्वम् । यद् वामभृतम् उपदधाति वामम् एव तया वसु यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते हिरण्यमूर्ध्नी भवति ज्योतिर् वै हिरण्यं ज्योतिर् वामम् । ज्योतिषैवास्य ज्योतिर् वामं वृङ्क्ते द्वियजुर् भवति प्रतिष्ठित्यै ॥
yajuṣā vā eṣā kriyate yajuṣā pacyate yajuṣā vi mucyate yad ukhā sā vā eṣaitarhi yātayāmnī sā na punaḥ prayujyety āhuḥ | agne yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamām̐ ity ukhāyāṃ juhoti tenaivainām punaḥ pra yuṅkte tenāyātayāmnī yo vā agniṃ yoga āgate yunakti yuṅkte yuñjāneṣu | agne
yukṣvā hi ye tava yukṣvā hi devahūtamām̐ ity āha | eṣa vā agner yogas tenaivainaṃ yunakti yuṅkte yuñjāneṣu brahmavādino vadanti nyaṅṅ agniś cetavyā3 uttānā3 iti vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yad agniḥ | yan nyañcaṃ cinuyāt pṛṣṭita enam āhutaya ṛccheyuḥ | yad uttānaṃ na patitum̐ śaknuyād asuvargyo 'sya syāt prācīnam uttānam
puruṣaśīrṣam upa dadhāti mukhata evainam āhutaya ṛcchanti nottānaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati sauryā juhoti cakṣur evāsmin prati dadhāti dvir juhoti dve hi cakṣuṣī samānyā juhoti samānam̐ hi cakṣuḥ samṛddhyai || devāsurāḥ saṃyattā āsan te vāmaṃ vasu saṃ nyadadhata tad devā vāmabhṛtā'vṛñjata tad vāmabhṛto vāmabhṛttvam | yad vāmabhṛtam upadadhāti vāmam eva tayā vasu yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte hiraṇyamūrdhnī bhavati jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir vāmam | jyotiṣaivāsya jyotir vāmaṃ vṛṅkte dviyajur bhavati pratiṣṭhityai ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपो वरुणस्य पत्नय आसन् ता अग्निर् अभ्य् ध्यायत् ताः सम् अभवत् तस्य रेतः पराऽपतत् तद् इयम् अभवद् यद् द्वितीयम् पराऽपतत् तद् असाव् अभवद् इयं वै विराड् असौ { स्वराड् ^ स्वराज् } यद् विराजाव् उपदधातीमे एवोप धत्ते यद् वा असौ रेतः सिञ्चति तद् अस्याम् प्रति तिष्ठति तत् प्र जायते ता ओषधयः ॥
वीरुधो भवन्ति ता अग्निर् अत्ति य एवं वेद प्रैव जायते ऽन्नादो भवति यो रेतस्वी स्यात् प्रथमायां तस्य चित्याम् उभे उप दध्याद् इमे एवास्मै समीची रेतः सिञ्चतो यः सिक्तरेताः स्यात् प्रथमायां तस्य चित्याम् अन्याम् उप दध्याद् उत्तमायाम् अन्याꣳ रेत एवास्य सिक्तम् आभ्याम् उभयतः परि गृह्णाति ॥ संवत्सरं न कम्
चन प्रत्यवरोहेन् न हीमे कं चन प्रत्यवरोहतस् तद् एनयोर् व्रतम् । यो वा अपशीर्षाणम् अग्निं चिनुते ऽपशीर्षामुष्मिँल्लोके भवति यः सशीर्षाणं चिनुते सशीर्षामुष्मिँल्लोके भवति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेन यथा देवा इहाऽऽगमन् वीतिहोत्रा ऋतावृधः समुद्रस्य वयुनस्य पत्मञ् जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वाऽहामर्त्यꣳ हविर् इति स्वयमातृण्णाम् उपधाय जुहोति ॥
एतद् वा अग्नेः शिरः सशीर्षाणम् एवाग्निं चिनुते सशीर्षाऽमुष्मिँल्लोके भवति य एवं वेद सुवर्गाय वा एष लोकाय चीयते यद् अग्निस् तस्य यद् अयथापूर्वं क्रियते ऽसुवर्ग्यम् अस्य तत्।
सुवर्ग्यो ऽग्निः। चितिम् उपधायाभि मृशेत् । चित्तिम् अचित्तिं चिनवद् वि विद्वान् पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिम् उरुष्येति यथापूर्वम् एवैनाम् उप धत्ते प्राञ्चम् एनं चिनुते सुवर्ग्यो ऽस्य भवति ॥
āpo varuṇasya patnaya āsan tā agnir abhy dhyāyat tāḥ sam abhavat tasya retaḥ parā'patat tad iyam abhavad yad dvitīyam parā'patat tad asāv abhavad iyaṃ vai virāḍ asau { svarāḍ ^ svarāj } yad virājāv upadadhātīme evopa dhatte yad vā asau retaḥ siñcati tad asyām prati tiṣṭhati tat pra jāyate tā oṣadhayaḥ ||
vīrudho bhavanti tā agnir atti ya evaṃ veda praiva jāyate 'nnādo bhavati yo retasvī syāt prathamāyāṃ tasya cityām ubhe upa dadhyād ime evāsmai samīcī retaḥ siñcato yaḥ siktaretāḥ syāt prathamāyāṃ tasya cityām anyām upa dadhyād uttamāyām anyām̐ reta evāsya siktam ābhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti || saṃvatsaraṃ na kam
cana pratyavarohen na hīme kaṃ cana pratyavarohatas tad enayor vratam | yo vā apaśīrṣāṇam agniṃ cinute 'paśīrṣāmuṣmi~lloke bhavati yaḥ saśīrṣāṇaṃ cinute saśīrṣāmuṣmi~lloke bhavati cittiṃ juhomi manasā ghṛtena yathā devā ihā''gaman vītihotrā ṛtāvṛdhaḥ samudrasya vayunasya patmañ juhomi viśvakarmaṇe viśvā'hāmartyam̐ havir iti svayamātṛṇṇām upadhāya juhoti ||
etad vā agneḥ śiraḥ saśīrṣāṇam evāgniṃ cinute saśīrṣā'muṣmi~lloke bhavati ya evaṃ veda suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis tasya yad ayathāpūrvaṃ kriyate 'suvargyam asya tat|
suvargyo 'gniḥ| citim upadhāyābhi mṛśet | cittim acittiṃ cinavad vi vidvān pṛṣṭheva vītā vṛjinā ca martān rāye ca naḥ svapatyāya deva ditiṃ ca rāsvāditim uruṣyeti yathāpūrvam evainām upa dhatte prāñcam enaṃ cinute suvargyo 'sya bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वकर्मा दिशाम् पतिः स नः पशून् पातु सो ऽस्मान् पातु तस्मै नमः प्रजापती रुद्रो वरुणो ऽग्निर् दिशाम् पतिः स नः पशून् पातु सो ऽस्मान् पातु तस्मै नमः । एता वै देवता एतेषाम् पशूनाम् अधिपतयस् ताभ्यो वा एष आ वृश्च्यते यः पशुशीर्षाण्य् उपदधाति हिरण्येष्टका उप दधाति । एताभ्य एव देवताभ्यो नमस् करोति ब्रह्मवादिनः
वदन्ति । अग्नौ ग्राम्यान् पशून् प्र दधाति शुचारण्यान् अर्पयति किं तत उच् छिꣳषतीति यद् धिरण्येष्टका उपदधात्य् अमृतं वै हिरण्यम् अमृतेनैव ग्राम्येभ्यः पशुभ्यो भेषजं करोति नैनान् हिनस्ति प्राणो वै प्रथमा स्वयमातृण्णा व्यानो द्वितीयाऽपानस् तृतीया । अनु प्राण्यात् प्रथमाꣳ स्वयमातृण्णाम् उपधाय प्राणेनैव प्राणꣳ सम् अर्धयति व्यन्यात्
द्वितीयाम् उपधाय व्यानेनैव व्यानꣳ सम् अर्धयति । अपान्यात् तृतीयाम् उपधाय । अपानेनैवापानꣳ सम् अर्धयति । अथो प्राणैर् एवैनꣳ सम् इन्द्धे भूर् भुवः सुवर् इति स्वयमातृण्णा उप दधाति । इमे वै लोकाः स्वयमातृण्णाः । एताभिः खलु वै व्याहृतीभिः प्रजापतिः प्राजायत यद् एताभिर् व्याहृतीभिः स्वयमातृण्णा उपदधातीमान् एव लोकान् उपधायैषु
लोकेष्व् अधि प्र जायते । प्राणाय व्यानायापानाय वाचे त्वा चक्षुषे त्वा तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद । अग्निना वै देवाः सुवर्गं लोकम् अजिगाꣳसन् तेन पतितुं नाशक्नुवन् त एताश् चतस्रः स्वयमातृण्णा अपश्यन् ता दिक्षूपादधत तेन सर्वतश्चक्षुषा सुवर्गं लोकम् आयन् यच् चतस्रः स्वयमातृण्णा दिक्षूपदधाति सर्वतश्चक्षुषैव तद् अग्निना यजमानः सुवर्गं लोकम् एति ॥
viśvakarmā diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ prajāpatī rudro varuṇo 'gnir diśām patiḥ sa naḥ paśūn pātu so 'smān pātu tasmai namaḥ | etā vai devatā eteṣām paśūnām adhipatayas tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yaḥ paśuśīrṣāṇy upadadhāti hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti | etābhya eva devatābhyo namas karoti brahmavādinaḥ
vadanti | agnau grāmyān paśūn pra dadhāti śucāraṇyān arpayati kiṃ tata uc chim̐ṣatīti yad dhiraṇyeṣṭakā upadadhāty amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛtenaiva grāmyebhyaḥ paśubhyo bheṣajaṃ karoti nainān hinasti prāṇo vai prathamā svayamātṛṇṇā vyāno dvitīyā'pānas tṛtīyā | anu prāṇyāt prathamām̐ svayamātṛṇṇām upadhāya prāṇenaiva prāṇam̐ sam ardhayati vyanyāt
dvitīyām upadhāya vyānenaiva vyānam̐ sam ardhayati | apānyāt tṛtīyām upadhāya | apānenaivāpānam̐ sam ardhayati | atho prāṇair evainam̐ sam inddhe bhūr bhuvaḥ suvar iti svayamātṛṇṇā upa dadhāti | ime vai lokāḥ svayamātṛṇṇāḥ | etābhiḥ khalu vai vyāhṛtībhiḥ prajāpatiḥ prājāyata yad etābhir vyāhṛtībhiḥ svayamātṛṇṇā upadadhātīmān eva lokān upadhāyaiṣu
lokeṣv adhi pra jāyate | prāṇāya vyānāyāpānāya vāce tvā cakṣuṣe tvā tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda | agninā vai devāḥ suvargaṃ lokam ajigām̐san tena patituṃ nāśaknuvan ta etāś catasraḥ svayamātṛṇṇā apaśyan tā dikṣūpādadhata tena sarvataścakṣuṣā suvargaṃ lokam āyan yac catasraḥ svayamātṛṇṇā dikṣūpadadhāti sarvataścakṣuṣaiva tad agninā yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्न आ याहि वीतये । इत्य् आहाह्वतैवैनम् अग्निं दूतं वृणीमहे । इत्य् आह हुत्वैवैनं वृणीते । अग्निनाग्निः सम् इध्यते । इत्य् आह सम् इन्द्ध एवैनम् अग्निर् वृत्राणि जङ्घनत् । इत्य् आह समिद्ध एवास्मिन्न् इन्द्रियं दधाति । अग्ने स्तोमम् मनामहे । इत्य् आह मनुत एवैनम् एतानि वा अह्नाꣳ रूपाणि ॥
अन्वहम् एवैनं चिनुते । अवाह्नाꣳ रूपाणि रुन्द्धे ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् यातयाम्नीर् अन्या इष्टका अयातयाम्नी लोकम्पृणेत्य् ऐन्द्राग्नी हि बार्हस्पत्येति ब्रूयात् । इन्द्राग्नी च हि देवानाम् बृहस्पतिश् चायातयामानः । अनुचरवती भवति । अजामित्वाय । अनुष्टुभानु चरति । आत्मा वै लोकम्पृणा प्राणो ऽनुष्टुप् तस्मात् प्राणःसर्वाण्य् अङ्गान्य् अनु चरति ता अस्य सूददोहसः
इत्य् आह तस्मात् परुषिपरुषि रसः। सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नय इत्य् आह । अन्नं वै पृश्न्य् अन्नम् एवाव रुन्द्धे । अर्को वा अग्निर् अर्को ऽन्नम् अन्नम् एवाव रुन्द्धे जन्मन् देवानां विशस् तृष्व् आ रोचने दिव इत्य् आह । इमान् एवास्मै लोकाञ् ज्योतिष्मतः करोति यो वा इष्टकानाम् प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीदेत्य् आह । एषा वा इष्टकानाम् प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्य् एव तिष्ठति ॥
5.5.7अनुवाक 7 यूपैकत्वादीनामभिधानम्
सुवर्गाय वा एष लोकाय चीयते यद् अग्निः। वज्र एकादशिनी यद् अग्नाव् एकादशिनीम् मिनुयाद् वज्रेणैनꣳ सुवर्गाल् लोकाद् अन्तर् दध्यात् ।
यन् न मिनुयात् स्वरुभिः पशून् व्यर्धयेत् । एकयूपम् मिनोति नैनं वज्रेण सुवर्गाल् लोकाद् अन्तर्दधाति न स्वरुभिः पशून् व्यर्धयति वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते यो ऽग्निं चिन्वन्न् अधिक्रामति । ऐन्द्रिया
ऋचाऽऽक्रमणम् प्रतीष्टकाम् उप दध्यात् । नेन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यते रुद्रो वा एष यद् अग्निः ।
तस्य तिस्रः शरव्याः प्रतीची तिरश्च्य् अनूची ताभ्यो वा एष आ वृश्च्यते यो ऽग्निं चिनुते । अग्निं चित्वा तिसृधन्वम् अयाचितम् ब्राह्मणाय दद्यात् ताभ्य एव नमस् करोति । अथो ताभ्य एवाऽऽत्मानं निष्क्रीणीते यत् ते रुद्र पुरः
धनुस् तद् वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण नमस् करोमि यत् ते रुद्र दक्षिणा धनुस् तद् वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र परिवत्सरेण नमस् करोमि यत् ते रुद्र पश्चाद् धनुस् तद् वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्रेदावत्सरेण नमस् करोमि यत् ते रुद्रोत्तराद् धनुस् तत्
वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्रेदुवत्सरेण नमस् करोमि यत् ते रुद्रोपरि धनुस् तद् वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र वत्सरेण नमस् करोमि रुद्रो वा एष यद् अग्निः स यथा व्याघ्रः क्रुद्धस् तिष्ठत्य् एवं वा एष एतर्हि संचितम् एतैर् उप तिष्ठते नमस्कारैर् एवैनꣳ शमयति ये ऽग्नयः
पुरीष्याः प्रविष्टाः पृथिवीम् अनु । तेषां त्वम् अस्य् उत्तमः प्र णो जीवातवे सुव ॥ आपं त्वाग्ने मनसा । आपं त्वाग्ने तपसा । आपं त्वाग्ने दीक्षया । आपं त्वाग्न उपसद्भिः । आपं त्वाग्ने सुत्यया । आपं त्वाग्ने दक्षिणाभिः । आपं त्वाग्ने ऽवभृथेन । आपं त्वाग्ने वशया । आपं त्वाग्ने स्वगाकारेणेत्य् आह । 2 एषा वा अग्नेर् आप्तिस् 3 तयैवैनम् आप्नोति ॥
agna ā yāhi vītaye | ity āhāhvataivainam agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe | ity āha hutvaivainaṃ vṛṇīte | agnināgniḥ sam idhyate | ity āha sam inddha evainam agnir vṛtrāṇi jaṅghanat | ity āha samiddha evāsminn indriyaṃ dadhāti | agne stomam manāmahe | ity āha manuta evainam etāni vā ahnām̐ rūpāṇi ||
anvaham evainaṃ cinute | avāhnām̐ rūpāṇi runddhe brahmavādino vadanti kasmāt satyād yātayāmnīr anyā iṣṭakā ayātayāmnī lokampṛṇety aindrāgnī hi bārhaspatyeti brūyāt | indrāgnī ca hi devānām bṛhaspatiś cāyātayāmānaḥ | anucaravatī bhavati | ajāmitvāya | anuṣṭubhānu carati | ātmā vai lokampṛṇā prāṇo 'nuṣṭup tasmāt prāṇaḥsarvāṇy aṅgāny anu carati tā asya sūdadohasaḥ
ity āha tasmāt paruṣiparuṣi rasaḥ| somam̐ śrīṇanti pṛśnaya ity āha | annaṃ vai pṛśny annam evāva runddhe | arko vā agnir arko 'nnam annam evāva runddhe janman devānāṃ viśas tṛṣv ā rocane diva ity āha | imān evāsmai lokāñ jyotiṣmataḥ karoti yo vā iṣṭakānām pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīdety āha | eṣā vā iṣṭakānām pratiṣṭhā ya evaṃ veda praty eva tiṣṭhati ||
5.5.7anuvāka 7 yūpaikatvādīnāmabhidhānam
suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agniḥ| vajra ekādaśinī yad agnāv ekādaśinīm minuyād vajreṇainam̐ suvargāl lokād antar dadhyāt |
yan na minuyāt svarubhiḥ paśūn vyardhayet | ekayūpam minoti nainaṃ vajreṇa suvargāl lokād antardadhāti na svarubhiḥ paśūn vyardhayati vi vā eṣa indriyeṇa vīryeṇardhyate yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati | aindriyā
ṛcā''kramaṇam pratīṣṭakām upa dadhyāt | nendriyeṇa vīryeṇa vyṛdhyate rudro vā eṣa yad agniḥ |
tasya tisraḥ śaravyāḥ pratīcī tiraścy anūcī tābhyo vā eṣa ā vṛścyate yo 'gniṃ cinute | agniṃ citvā tisṛdhanvam ayācitam brāhmaṇāya dadyāt tābhya eva namas karoti | atho tābhya evā''tmānaṃ niṣkrīṇīte yat te rudra puraḥ
dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra saṃvatsareṇa namas karomi yat te rudra dakṣiṇā dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra parivatsareṇa namas karomi yat te rudra paścād dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudredāvatsareṇa namas karomi yat te rudrottarād dhanus tat
vāto anu vātu te tasmai te rudreduvatsareṇa namas karomi yat te rudropari dhanus tad vāto anu vātu te tasmai te rudra vatsareṇa namas karomi rudro vā eṣa yad agniḥ sa yathā vyāghraḥ kruddhas tiṣṭhaty evaṃ vā eṣa etarhi saṃcitam etair upa tiṣṭhate namaskārair evainam̐ śamayati ye 'gnayaḥ
purīṣyāḥ praviṣṭāḥ pṛthivīm anu | teṣāṃ tvam asy uttamaḥ pra ṇo jīvātave suva || āpaṃ tvāgne manasā | āpaṃ tvāgne tapasā | āpaṃ tvāgne dīkṣayā | āpaṃ tvāgna upasadbhiḥ | āpaṃ tvāgne sutyayā | āpaṃ tvāgne dakṣiṇābhiḥ | āpaṃ tvāgne 'vabhṛthena | āpaṃ tvāgne vaśayā | āpaṃ tvāgne svagākāreṇety āha | 2 eṣā vā agner āptis 3 tayaivainam āpnoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गायत्रेण पुरस्ताद् उप तिष्ठते प्राणम् एवास्मिन् दधाति बृहद्रथंतराभ्याम् पक्षाव् ओज एवास्मिन् दधाति । ऋतुस्था यज्ञायज्ञियेन पुच्छम् ऋतुष्व् एव प्रति तिष्ठति पृष्ठैर् उप तिष्ठते तेजो वै पृष्ठानि तेज एवास्मिन् दधाति प्रजापतिर् अग्निम् असृजत सो ऽस्मात् सृष्टः पराङ् ऐत् तं वारवन्तीयेनावारयत तद् वारवन्तीयस्य वारवन्तीयत्वम् । श्यैतेन श्येती अकुरुत तच् छ्यैतस्य श्यैतत्वम् ॥
यद् वारवन्तीयेनोपतिष्ठते वारयत एवैनम् । श्यैतेन श्येती कुरुते प्रजापतेर् हृदयेनापिपक्षम् प्रत्य् उप तिष्ठते प्रेमाणम् एवास्य गच्छति प्राच्या त्वा दिशा सादयामि गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयाग्नेः शीर्ष्णाग्नेः शिर उप दधामि दक्षिणया त्वा दिशा सादयामि त्रैष्टुभेन छन्दसेन्द्रेण देवतयाग्नेः पक्षेणाग्नेः पक्षम् उप दधामि प्रतीच्या त्वा दिशा सादयामि ॥
जागतेन छन्दसा सवित्रा देवतयाग्नेः पुच्छेनाग्नेः पुच्छम् उप दधामि । उदीच्या त्वा दिशा सादयाम्य् आनुष्टुभेन छन्दसा मित्रावरुणाभ्यां देवतयाग्नेः पक्षेणाग्नेः पक्षम् उप दधामि । ऊर्ध्वया त्वा दिशा सादयामि पाङ्क्तेन छन्दसा बृहस्पतिना देवतयाग्नेः पृष्ठेनाग्नेः पृष्ठम् उप दधामि यो वा अपात्मानम् अग्निं चिनुते ऽपात्मामुष्मिँल्लोके भवति यः सात्मानं चिनुते सात्मामुष्मिँल्लोके भवति । आत्मेष्टका उप दधाति । एष वा अग्नेर् आत्मा सात्मानम् एवाग्निं चिनुते सात्मामुष्मिँल्लोके भवति य एवं वेद ॥
gāyatreṇa purastād upa tiṣṭhate prāṇam evāsmin dadhāti bṛhadrathaṃtarābhyām pakṣāv oja evāsmin dadhāti | ṛtusthā yajñāyajñiyena puccham ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati pṛṣṭhair upa tiṣṭhate tejo vai pṛṣṭhāni teja evāsmin dadhāti prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait taṃ vāravantīyenāvārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam | śyaitena śyetī akuruta tac chyaitasya śyaitatvam ||
yad vāravantīyenopatiṣṭhate vārayata evainam | śyaitena śyetī kurute prajāpater hṛdayenāpipakṣam praty upa tiṣṭhate premāṇam evāsya gacchati prācyā tvā diśā sādayāmi gāyatreṇa chandasāgninā devatayāgneḥ śīrṣṇāgneḥ śira upa dadhāmi dakṣiṇayā tvā diśā sādayāmi traiṣṭubhena chandasendreṇa devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi pratīcyā tvā diśā sādayāmi ||
jāgatena chandasā savitrā devatayāgneḥ pucchenāgneḥ puccham upa dadhāmi | udīcyā tvā diśā sādayāmy ānuṣṭubhena chandasā mitrāvaruṇābhyāṃ devatayāgneḥ pakṣeṇāgneḥ pakṣam upa dadhāmi | ūrdhvayā tvā diśā sādayāmi pāṅktena chandasā bṛhaspatinā devatayāgneḥ pṛṣṭhenāgneḥ pṛṣṭham upa dadhāmi yo vā apātmānam agniṃ cinute 'pātmāmuṣmi~lloke bhavati yaḥ sātmānaṃ cinute sātmāmuṣmi~lloke bhavati | ātmeṣṭakā upa dadhāti | eṣa vā agner ātmā sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmi~lloke bhavati ya evaṃ veda ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्न उदधे या त इषुर् युवा नाम तया नो मृड तस्यास् ते नमस् तस्यास् त उप जीवन्तो भूयास्म । अग्ने दुध्र गह्य किꣳशिल वन्य या त इषुर् युवा नाम तया नो मृड तस्यास् ते नमस् तस्यास् त उप जीवन्तो भूयास्म पञ्च वा एते ऽग्नयो यच् चितय उदधिर् एव नाम प्रथमो दुध्रः
द्वितीयो गह्यस् तृतीयः किꣳशिलश् चतुर्थो वन्यः पञ्चमस् तेभ्यो यद् आहुतीर् न जुहुयाद् अध्वर्युं च यजमानं च प्र दहेयुर् यद् एता आहुतीर् जुहोति भागधेयेनैवैनाञ् छमयति नार्तिम् आर्छत्य् अध्वर्युर् न यजमानः । वाङ् म आसन् नसोः प्राणो ऽक्ष्योश् चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रम् बाहुवोर् बलमूरुवोर् ओजो ऽरिष्टा विश्वान्य् अङ्गानि तनूः
तनुवा मे सह नमस् ते अस्तु मा मा हिꣳसीः । अप वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति यो ऽग्निं चिन्वन्न् अधिक्रामति वाङ् म आसन् नसोः प्राणः । इत्य् आह प्राणान् एवात्मन् धत्ते यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाऽऽविवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । आहुतिभागा वा अन्ये रुद्रा हविर्भागाः
अन्ये शतरुद्रीयꣳ हुत्वा गावीधुकं चरुम् एतेन यजुषा चरमायाम् इष्टकायां नि दध्याद् भागधेयेनैवैनꣳ शमयति तस्य त्वै शतरुद्रीयꣳ हुतम् इत्य् आहुर् यस्यैतद् अग्नौ क्रियत इति। वसवस् त्वा रुद्रैः पुरस्तात् पान्तु पितरस् त्वा यमराजानः पितृभिर् दक्षिणतः पान्त्व् आदित्यास् त्वा विश्वैर् देवैः पश्चात् पान्तु द्युतानस् त्वा मारुतो मरुद्भिर् उत्तरतः पातु ।
देवास् त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानो ऽधस्ताच् चोपरिष्टाच् च पान्तु। न वा एतेन पूतो न मेध्यो न प्रोक्षितो यद् एनम् अतः प्राचीनम् प्रोक्षति यत् संचितम् आज्येन प्रोक्षति तेन पूतस् तेन मेध्यस् तेन प्रोक्षितः ॥
agna udadhe yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma | agne dudhra gahya kim̐śila vanya yā ta iṣur yuvā nāma tayā no mṛḍa tasyās te namas tasyās ta upa jīvanto bhūyāsma pañca vā ete 'gnayo yac citaya udadhir eva nāma prathamo dudhraḥ
dvitīyo gahyas tṛtīyaḥ kim̐śilaś caturtho vanyaḥ pañcamas tebhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca pra daheyur yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ | vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇo 'kṣyoś cakṣuḥ karṇayoḥ śrotram bāhuvor balamūruvor ojo 'riṣṭā viśvāny aṅgāni tanūḥ
tanuvā me saha namas te astu mā mā him̐sīḥ | apa vā etasmāt prāṇāḥ krāmanti yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati vāṅ ma āsan nasoḥ prāṇaḥ | ity āha prāṇān evātman dhatte yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanā''viveśa tasmai rudrāya namo astu | āhutibhāgā vā anye rudrā havirbhāgāḥ
anye śatarudrīyam̐ hutvā gāvīdhukaṃ carum etena yajuṣā caramāyām iṣṭakāyāṃ ni dadhyād bhāgadheyenaivainam̐ śamayati tasya tvai śatarudrīyam̐ hutam ity āhur yasyaitad agnau kriyata iti| vasavas tvā rudraiḥ purastāt pāntu pitaras tvā yamarājānaḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pāntv ādityās tvā viśvair devaiḥ paścāt pāntu dyutānas tvā māruto marudbhir uttarataḥ pātu |
devās tvendrajyeṣṭhā varuṇarājāno 'dhastāc copariṣṭāc ca pāntu| na vā etena pūto na medhyo na prokṣito yad enam ataḥ prācīnam prokṣati yat saṃcitam ājyena prokṣati tena pūtas tena medhyas tena prokṣitaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समीची नामासि प्राची दिक् (तुलनीय : शौ. अथर्ववेद 3.27.1) तस्यास् ते ऽग्निर् अधिपतिर् असितो रक्षिता यश् चाधिपतिर् यश् च गोप्ता ताभ्यां नमस् तौ नो मृडयताम् । ते यं द्विष्मो यश् च नो द्वेष्टि तं वां जम्भे दधामि । ओजस्विनी नामासि दक्षिणा दिक् तस्यास् त इन्द्रो ऽधिपतिः पृदाकुः। प्राची नामासि प्रतीची दिक् तस्यास् ते
सोमो ऽधिपतिः स्वजः । अवस्थावा नामास्य् उदीची दिक् तस्यास् ते वरुणो ऽधिपतिस् तिरश्चराजिः । अधिपत्नी नामासि बृहती दिक् तस्यास् ते बृहस्पतिर् अधिपतिः श्वित्रः । वशिनी नामासीयं दिक् तस्यास् ते यमो ऽधिपतिः कल्माषग्रीवो रक्षिता यश् चाधिपतिर् यश् च गोप्ता ताभ्यां नमस् तौ नो मृडयताम् । ते यं द्विष्मो यश् च
नो द्वेष्टि तं वां जम्भे दधामि । एता वै देवता अग्निं चितꣳ रक्षन्ति ताभ्यो यद् आहुतीर् न जुहुयाद् अध्वर्युं च यजमानं च ध्यायेयुः । यद् एता आहुतीर् जुहोति भागधेयेनैवैनाञ् छमयति नार्तिम् आर्छत्य् अध्वर्युर् न यजमानः । हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहाः । अग्निर् व इषवः सलिलः । निलिम्पा नाम
स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहाः पितरो व इषवः सगरः । वज्रिणो नाम स्थ तेषां वः पश्चाद् गृहाः स्वप्नो व इषवो गह्वरः । अवस्थावानो नाम स्थ तेषां व उत्तराद् गृहाः । आपो व इषवः समुद्रः । अधिपतयो नाम स्थ तेषां व उपरि गृहाः । वर्षं व इषवो ऽवस्वान् क्रव्या नाम स्थ पार्थिवाः तेषां व इह गृहाः ॥
अन्नं व इषवो निमिषो वातनामम् । तेभ्यो वो नमस् ते नो मृडयत ते यं द्विष्मो यश् च नो द्वेष्टि तं वो जम्भे दधामि हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादो ऽन्ये तान् अग्निचिद् एवोभयान् प्रीणाति दध्ना मधुमिश्रेणैता आहुतीर् जुहोति भागधेयेनैवैनान् प्रीणाति । अथो खल्व् आहुः । इष्टका वै देवा अहुताद इति
अनुपरिक्रामं जुहोति । अपरिवर्गम् एवैनान् प्रीणाति । इमꣳ स्तनमूर्जस्वन्तं धयापाम् प्रप्यातम् अग्ने सरिरस्य मध्ये । उत्सं जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रियꣳ सदनम् आ विशस्व ॥ यो वा अग्निम् प्रयुज्य न विमुञ्चति यथाश्वो युक्तो ऽविमुच्यमानः क्षुध्यन् पराभवत्य् एवम् अस्याग्निः परा भवति तम् पराभवन्तं यजमानो ऽनु परा भवति सो ऽग्निं चित्वा लूक्षः
भवति । इमꣳ स्तनमूर्जस्वन्तं धयापाम् इत्य् आज्यस्य पूर्णाꣳ स्रुचं जुहोति । एष वा अग्नेर् विमोकः । विमुच्यैवास्मा अन्नम् अपि दधाति तस्माद् आहुर् यश् चैवं वेद यश् च न सुधायꣳ ह वै वाजी सुहितो दधातीति । अग्निर् वाव वाजी तम् एव तत् प्रीणाति स एनम् प्रीतः प्रीणाति वसीयान् भवति ॥
samīcī nāmāsi prācī dik (tulanīya : śau. atharvaveda 3.27.1) tasyās te 'gnir adhipatir asito rakṣitā yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām | te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi | ojasvinī nāmāsi dakṣiṇā dik tasyās ta indro 'dhipatiḥ pṛdākuḥ| prācī nāmāsi pratīcī dik tasyās te
somo 'dhipatiḥ svajaḥ | avasthāvā nāmāsy udīcī dik tasyās te varuṇo 'dhipatis tiraścarājiḥ | adhipatnī nāmāsi bṛhatī dik tasyās te bṛhaspatir adhipatiḥ śvitraḥ | vaśinī nāmāsīyaṃ dik tasyās te yamo 'dhipatiḥ kalmāṣagrīvo rakṣitā yaś cādhipatir yaś ca goptā tābhyāṃ namas tau no mṛḍayatām | te yaṃ dviṣmo yaś ca
no dveṣṭi taṃ vāṃ jambhe dadhāmi | etā vai devatā agniṃ citam̐ rakṣanti tābhyo yad āhutīr na juhuyād adhvaryuṃ ca yajamānaṃ ca dhyāyeyuḥ | yad etā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivaināñ chamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ | hetayo nāma stha teṣāṃ vaḥ puro gṛhāḥ | agnir va iṣavaḥ salilaḥ | nilimpā nāma
stha teṣāṃ vo dakṣiṇā gṛhāḥ pitaro va iṣavaḥ sagaraḥ | vajriṇo nāma stha teṣāṃ vaḥ paścād gṛhāḥ svapno va iṣavo gahvaraḥ | avasthāvāno nāma stha teṣāṃ va uttarād gṛhāḥ | āpo va iṣavaḥ samudraḥ | adhipatayo nāma stha teṣāṃ va upari gṛhāḥ | varṣaṃ va iṣavo 'vasvān kravyā nāma stha pārthivāḥ teṣāṃ va iha gṛhāḥ ||
annaṃ va iṣavo nimiṣo vātanāmam | tebhyo vo namas te no mṛḍayata te yaṃ dviṣmo yaś ca no dveṣṭi taṃ vo jambhe dadhāmi hutādo vā anye devā ahutādo 'nye tān agnicid evobhayān prīṇāti dadhnā madhumiśreṇaitā āhutīr juhoti bhāgadheyenaivainān prīṇāti | atho khalv āhuḥ | iṣṭakā vai devā ahutāda iti
anuparikrāmaṃ juhoti | aparivargam evainān prīṇāti | imam̐ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām prapyātam agne sarirasya madhye | utsaṃ juṣasva madhumantamūrva samudriyam̐ sadanam ā viśasva || yo vā agnim prayujya na vimuñcati yathāśvo yukto 'vimucyamānaḥ kṣudhyan parābhavaty evam asyāgniḥ parā bhavati tam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati so 'gniṃ citvā lūkṣaḥ
bhavati | imam̐ stanamūrjasvantaṃ dhayāpām ity ājyasya pūrṇām̐ srucaṃ juhoti | eṣa vā agner vimokaḥ | vimucyaivāsmā annam api dadhāti tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na sudhāyam̐ ha vai vājī suhito dadhātīti | agnir vāva vājī tam eva tat prīṇāti sa enam prītaḥ prīṇāti vasīyān bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राय राज्ञे सूकरः । वरुणाय राज्ञे कृष्णः । यमाय राज्ञ ऋश्यः। ऋषभाय राज्ञे गवयः शार्दूलाय राज्ञे गौरः पुरुषराजाय मर्कटः क्षिप्रश्येनस्य वर्तिका नीलङ्गोः क्रिमिः सोमस्य राज्ञः कुलुङ्गः सिन्धोः शिꣳशुमारः । हिमवतो हस्ती ॥
indrāya rājñe sūkaraḥ | varuṇāya rājñe kṛṣṇaḥ | yamāya rājña ṛśyaḥ| ṛṣabhāya rājñe gavayaḥ śārdūlāya rājñe gauraḥ puruṣarājāya markaṭaḥ kṣipraśyenasya vartikā nīlaṅgoḥ krimiḥ somasya rājñaḥ kuluṅgaḥ sindhoḥ śim̐śumāraḥ | himavato hastī ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयुः प्राजापत्यः । ऊलो हलीक्ष्णो वृषदꣳशस् ते धातुः सरस्वत्यै शारिः श्येता पुरुषवाक् । सरस्वते शुकः श्येतः पुरुषवाक् । आरण्यो ऽजो नकुलः शका ते पौष्णाः । वाचे क्रौञ्चः ॥
mayuḥ prājāpatyaḥ | ūlo halīkṣṇo vṛṣadam̐śas te dhātuḥ sarasvatyai śāriḥ śyetā puruṣavāk | sarasvate śukaḥ śyetaḥ puruṣavāk | āraṇyo 'jo nakulaḥ śakā te pauṣṇāḥ | vāce krauñcaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां नप्त्रे जषः । नाक्रो मकरः कुलीकयस् ते ऽकूपारस्य वाचे पैङ्गराजः । भगाय कुषीतकः । आती वाहसो दर्विदा ते वायव्याः । दिग्भ्यश् चक्रवाकः ॥
apāṃ naptre jaṣaḥ | nākro makaraḥ kulīkayas te 'kūpārasya vāce paiṅgarājaḥ | bhagāya kuṣītakaḥ | ātī vāhaso darvidā te vāyavyāḥ | digbhyaś cakravākaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलायाजगरः । आखुः सृजया शयण्डकस् ते मैत्राः । मृत्यवे ऽसितः । मन्यवे स्वजः कुम्भीनसः पुष्करसादो लोहिताहिस् ते त्वाष्ट्राः प्रतिश्रुत्कायै वाहसः ॥
balāyājagaraḥ | ākhuḥ sṛjayā śayaṇḍakas te maitrāḥ | mṛtyave 'sitaḥ | manyave svajaḥ kumbhīnasaḥ puṣkarasādo lohitāhis te tvāṣṭrāḥ pratiśrutkāyai vāhasaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषमृगश् चन्द्रमसे गोधा कालका दार्वाघाटस् ते वनस्पतीनाम् एण्य् अह्ने कृष्णो रात्रियै पिकः क्ष्विङ्का नीलशीर्ष्णी ते ऽर्यम्णे धातुः कत्कटः ॥
puruṣamṛgaś candramase godhā kālakā dārvāghāṭas te vanaspatīnām eṇy ahne kṛṣṇo rātriyai pikaḥ kṣviṅkā nīlaśīrṣṇī te 'ryamṇe dhātuḥ katkaṭaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौरी बलाका । ऋश्यो मयूरः श्येनस् ते गन्धर्वाणाम् । वसूनां कपिञ्जलः । रुद्राणां तित्तिरिः । रोहित् कुण्डृणाची गोलत्तिका ता अप्सरसाम् अरण्याय सृमरः ॥
saurī balākā | ṛśyo mayūraḥ śyenas te gandharvāṇām | vasūnāṃ kapiñjalaḥ | rudrāṇāṃ tittiriḥ | rohit kuṇḍṛṇācī golattikā tā apsarasām araṇyāya sṛmaraḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृषतो वैश्वदेवः पित्वो न्यङ्कुः कशस् ते ऽनुमत्यै । अन्यवापो ऽर्धमासानाम् मासां कश्यपः क्वयिः कुटरुर् दात्यौहस् ते सिनीवाल्यै बृहस्पतये शित्पुटः ॥
pṛṣato vaiśvadevaḥ pitvo nyaṅkuḥ kaśas te 'numatyai | anyavāpo 'rdhamāsānām māsāṃ kaśyapaḥ kvayiḥ kuṭarur dātyauhas te sinīvālyai bṛhaspataye śitpuṭaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शका भौमी पाङ्क्त्राः कशो मान्थीलवस् ते पितृणाम् ऋतूनां जहका संवत्सराय लोपा कपोत उलूकः शशस् ते नैर्ऋताः कृकवाकुः सावित्रः ॥
śakā bhaumī pāṅktrāḥ kaśo mānthīlavas te pitṛṇām ṛtūnāṃ jahakā saṃvatsarāya lopā kapota ulūkaḥ śaśas te nairṛtāḥ kṛkavākuḥ sāvitraḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुरू रौद्रः कृकलासः शकुनिः पिप्पका ते शरव्यायै हरिणो मारुतः । ब्रह्मणे शार्गः तरक्षुः कृष्णः श्वा चतुरक्षो गर्दभस् त इतरजनानाम् अग्नये धूङ्क्ष्णा ॥
rurū raudraḥ kṛkalāsaḥ śakuniḥ pippakā te śaravyāyai hariṇo mārutaḥ | brahmaṇe śārgaḥ tarakṣuḥ kṛṣṇaḥ śvā caturakṣo gardabhas ta itarajanānām agnaye dhūṅkṣṇā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलज आन्तरिक्षः । उद्रो मद्गुः प्लवस् ते ऽपाम् अदित्यै हꣳससाचिः । इन्द्राण्यै कीर्शा गृध्रः शितिकक्षी वार्ध्राणसस् ते दिव्याः । द्यावापृथिव्या श्वावित् ॥
alaja āntarikṣaḥ | udro madguḥ plavas te 'pām adityai ham̐sasāciḥ | indrāṇyai kīrśā gṛdhraḥ śitikakṣī vārdhrāṇasas te divyāḥ | dyāvāpṛthivyā śvāvit ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुपर्णः पार्जन्यः । हꣳसो वृको वृषदꣳशस् त ऐन्द्राः । अपाम् उद्रः । अर्यम्णे लोपाशः सिꣳहो नकुलो व्याघ्रस् ते महेन्द्राय कामाय परस्वान् ॥
suparṇaḥ pārjanyaḥ | ham̐so vṛko vṛṣadam̐śas ta aindrāḥ | apām udraḥ | aryamṇe lopāśaḥ sim̐ho nakulo vyāghras te mahendrāya kāmāya parasvān ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौम्यः पौष्णः श्यामः शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः शिल्पो वैश्वदेवः । ऐन्द्रो ऽरुणः । मारुतः कल्माषः । ऐन्द्राग्नः सꣳहितः । अधोरामः सावित्रः । वारुणः पेत्वः ॥
āgneyaḥ kṛṣṇagrīvaḥ sārasvatī meṣī babhruḥ saumyaḥ pauṣṇaḥ śyāmaḥ śitipṛṣṭho bārhaspatyaḥ śilpo vaiśvadevaḥ | aindro 'ruṇaḥ | mārutaḥ kalmāṣaḥ | aindrāgnaḥ sam̐hitaḥ | adhorāmaḥ sāvitraḥ | vāruṇaḥ petvaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वस् तूपरो गोमृगस् ते प्राजापत्याः । आग्नेयौ कृष्णग्रीवौ त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ शितिपृष्ठौ बार्हस्पत्यौ धात्रे पृषोदरः सौर्यो बलक्षः पेत्वः ॥
5.5.24अनुवाक 24 अश्वमेधशेषभूततृतीयग्राम्यपशुसंघविधिः
अग्नये ऽनीकवते रोहिताञ्जिर् अनड्वान् अधोरामौ सावित्रौ पौष्णौ रजतनाभी वैश्वदेवौ पिशंगौ तूपरौ मारुतः कल्माषः । आग्नेयः कृष्णो ऽजः सारस्वती मेषी वारुणः कृष्ण एकशितिपात् पेत्वः ॥
aśvas tūparo gomṛgas te prājāpatyāḥ | āgneyau kṛṣṇagrīvau tvāṣṭrau lomaśasakthau śitipṛṣṭhau bārhaspatyau dhātre pṛṣodaraḥ sauryo balakṣaḥ petvaḥ ||
5.5.24anuvāka 24 aśvamedhaśeṣabhūtatṛtīyagrāmyapaśusaṃghavidhiḥ
agnaye 'nīkavate rohitāñjir anaḍvān adhorāmau sāvitrau pauṣṇau rajatanābhī vaiśvadevau piśaṃgau tūparau mārutaḥ kalmāṣaḥ | āgneyaḥ kṛṣṇo 'jaḥ sārasvatī meṣī vāruṇaḥ kṛṣṇa ekaśitipāt petvaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासु जातः कश्यपो यास्व् इन्द्रः । अग्निं गर्भं दधिरे विरूपास् ता न आपः शꣳ स्योना भवन्तु ॥ यासाꣳ राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ् जनानाम् । मधुश्चुतः शुचयो याः पावकास् ता न आपः शꣳ स्योना भवन्तु ॥ यासां देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्षे बहुधा भवन्ति । याः पृथिवीम् पयसोन्दन्ति
शुक्रास् ता न आपः शꣳ स्योना भवन्तु ॥ शिवेन मा चक्षुषा पश्यतापः शिवया तनुवो ऽप स्पृशत त्वचम् मे । सर्वाꣳ अग्नीꣳ र् अप्सुषदो हुवे वो मयि वर्चो बलम् ओजो नि धत्त ॥ यद् अदः सम्प्रयतीर् अहाव् अनदता हते । तस्माद् आ नद्यो नाम स्थ ता वो नामानि सिन्धवः ॥ यत् प्रेषिता वरुणेन ताः शीभꣳ समवल्गत ।
तद् आप्नोद् इन्द्रो वो यतीस् तस्माद् आपो अनु स्थन ॥ अपकामꣳ स्यन्दमाना अवीवरत वो हिकम् । इन्द्रो वः शक्तिभिर् देवीस् तस्माद् वार् णाम वो हितम् ॥ एको देवो अप्य् अतिष्ठत् स्यन्दमाना यथावशम् । उद् आनिषुर् महीर् इति तस्माद् उदकम् उच्यते ॥ आपो भद्रा घृतम् इद् आप आसुर् अग्नीषोमौ बिभ्रत्य् आप इत् ताः । तीव्रो रसो मधुपृचाम् ॥
अरंगम आ मा प्राणेन सह वर्चसा गन् ॥ आद् इत् पश्याम्य् उत वा शृणोम्य् आ मा घोषो गच्छति वाङ् न आसाम् । मन्ये भेजानो अमृतस्य तर्हि हिरण्यवर्णा अतृपं यद् वः ॥ आपो हि ष्ठा मयोभुवस् ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ यो वः शिवतमो रसस् तस्य भाजयतेह नः । उशतीर् इव मातरः ॥ तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ दिवि श्रयस्वान्तरिक्षे यतस्व पृथिव्या सम् भव ब्रह्मवर्चसम् असि ब्रह्मवर्चसाय त्वा ॥
hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā yāsu jātaḥ kaśyapo yāsv indraḥ | agniṃ garbhaṃ dadhire virūpās tā na āpaḥ śam̐ syonā bhavantu || yāsām̐ rājā varuṇo yāti madhye satyānṛte avapaśyañ janānām | madhuścutaḥ śucayo yāḥ pāvakās tā na āpaḥ śam̐ syonā bhavantu || yāsāṃ devā divi kṛṇvanti bhakṣaṃ yā antarikṣe bahudhā bhavanti | yāḥ pṛthivīm payasondanti
śukrās tā na āpaḥ śam̐ syonā bhavantu || śivena mā cakṣuṣā paśyatāpaḥ śivayā tanuvo 'pa spṛśata tvacam me | sarvām̐ agnīm̐ r apsuṣado huve vo mayi varco balam ojo ni dhatta || yad adaḥ samprayatīr ahāv anadatā hate | tasmād ā nadyo nāma stha tā vo nāmāni sindhavaḥ || yat preṣitā varuṇena tāḥ śībham̐ samavalgata |
tad āpnod indro vo yatīs tasmād āpo anu sthana || apakāmam̐ syandamānā avīvarata vo hikam | indro vaḥ śaktibhir devīs tasmād vār ṇāma vo hitam || eko devo apy atiṣṭhat syandamānā yathāvaśam | ud āniṣur mahīr iti tasmād udakam ucyate || āpo bhadrā ghṛtam id āpa āsur agnīṣomau bibhraty āpa it tāḥ | tīvro raso madhupṛcām ||
araṃgama ā mā prāṇena saha varcasā gan || ād it paśyāmy uta vā śṛṇomy ā mā ghoṣo gacchati vāṅ na āsām | manye bhejāno amṛtasya tarhi hiraṇyavarṇā atṛpaṃ yad vaḥ || āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana | mahe raṇāya cakṣase || yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ | uśatīr iva mātaraḥ || tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha | āpo janayathā ca naḥ || divi śrayasvāntarikṣe yatasva pṛthivyā sam bhava brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां ग्रहान् गृह्णाति । एतद् वाव राजसूयं यद् एते ग्रहाः सवो ऽग्निः । वरुणसवो राजसूयम् अग्निसवश् चित्यः ताभ्याम् एव सूयते । अथो उभाव् एव लोकाव् अभि जयति यश् च राजसूयेनेजानस्य यश् चाग्निचिते । आपो भवन्ति । आपो वा अग्नेर् भ्रातृव्याः । यद् अपो ऽग्नेर् अधस्ताद् उपदधाति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति । अमृतम्
वा आपः तस्माद् अद्भिर् अवतान्तम् अभि षिञ्चन्ति नार्तिम् आर्छति सर्वम् आयुर् एति यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद । अन्नं वा आपः पशव आपः । अन्नम् पशवः । अन्नादः पशुमान् भवति यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद द्वादश भवन्ति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेनैवास्मै
अन्नम् अव रुन्द्धे पात्राणि भवन्ति पात्रे वा अन्नम् अद्यते सयोन्य् एवान्नम् अव रुन्द्धे । आ द्वादशात् पुरुषाद् अन्नम् अत्त्य् अथो पात्रान् न छिद्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद कुम्भाश् च कुम्भीश् च मिथुनानि भवन्ति मिथुनस्य प्रजात्यै प्र प्रजया पशुभिर् मिथुनैर् जायते यस्यैता उपधीयन्ते य उ
चैना एवं वेद शुग् वा अग्निः सो ऽध्वर्युं यजमानम् प्रजाः शुचार्पयति यद् अप उपदधाति शुचम् एवास्य शमयति नार्तिम् आर्छत्य् अध्वर्युर् न यजमानः शाम्यन्ति प्रजा यत्रैता उपधीयन्ते । अपां वा एतानि हृदयानि यद् एता आपः । यद् एता अप उपदधाति दिव्याभिर् एवैनाः सꣳ सृजति वषुकः पर्जन्यः
भवति यो वा एतासाम् आयतनं क्लृप्तिं वेदायतनवान् भवति कल्पते ऽस्मै । अनुसीतम् उप दधाति । एतद् वा आसाम् आयतनम् एषा क्लृप्तिः । य एवं वेदायतनवान् भवति कल्पते ऽस्मै द्वंद्वम् अन्या उप दधाति चतस्रो मध्ये धृत्यै । अन्नं वा इष्टकाः । एतत् खलु वै साक्षाद् अन्नं यद् एष चरुः । यद् एतं चरुम् उपदधाति साक्षात्
एवास्मा अन्नम् अव रुन्द्धे मध्यत उप दधाति मध्यत एवास्मा अन्नं दधाति तस्मान् मध्यतो ऽन्नम् अद्यते बार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवास्मा अन्नम् अव रुन्द्धे ब्रह्मवर्चसम् असि ब्रह्मवर्चसाय त्वेत्य् आह तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति यस्यैष उपधीयते य उ चैनम् एवं वेद ॥
apāṃ grahān gṛhṇāti | etad vāva rājasūyaṃ yad ete grahāḥ savo 'gniḥ | varuṇasavo rājasūyam agnisavaś cityaḥ tābhyām eva sūyate | atho ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicite | āpo bhavanti | āpo vā agner bhrātṛvyāḥ | yad apo 'gner adhastād upadadhāti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati | amṛtam
vā āpaḥ tasmād adbhir avatāntam abhi ṣiñcanti nārtim ārchati sarvam āyur eti yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda | annaṃ vā āpaḥ paśava āpaḥ | annam paśavaḥ | annādaḥ paśumān bhavati yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda dvādaśa bhavanti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarenaivāsmai
annam ava runddhe pātrāṇi bhavanti pātre vā annam adyate sayony evānnam ava runddhe | ā dvādaśāt puruṣād annam atty atho pātrān na chidyate yasyaitā upadhīyante ya u cainā evaṃ veda kumbhāś ca kumbhīś ca mithunāni bhavanti mithunasya prajātyai pra prajayā paśubhir mithunair jāyate yasyaitā upadhīyante ya u
cainā evaṃ veda śug vā agniḥ so 'dhvaryuṃ yajamānam prajāḥ śucārpayati yad apa upadadhāti śucam evāsya śamayati nārtim ārchaty adhvaryur na yajamānaḥ śāmyanti prajā yatraitā upadhīyante | apāṃ vā etāni hṛdayāni yad etā āpaḥ | yad etā apa upadadhāti divyābhir evaināḥ sam̐ sṛjati vaṣukaḥ parjanyaḥ
bhavati yo vā etāsām āyatanaṃ klṛptiṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai | anusītam upa dadhāti | etad vā āsām āyatanam eṣā klṛptiḥ | ya evaṃ vedāyatanavān bhavati kalpate 'smai dvaṃdvam anyā upa dadhāti catasro madhye dhṛtyai | annaṃ vā iṣṭakāḥ | etat khalu vai sākṣād annaṃ yad eṣa caruḥ | yad etaṃ carum upadadhāti sākṣāt
evāsmā annam ava runddhe madhyata upa dadhāti madhyata evāsmā annaṃ dadhāti tasmān madhyato 'nnam adyate bārhaspatyo bhavati brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivāsmā annam ava runddhe brahmavarcasam asi brahmavarcasāya tvety āha tejasvī brahmavarcasī bhavati yasyaiṣa upadhīyate ya u cainam evaṃ veda ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतेष्टका उप दधाति । अत्रात्र वै मृत्युर् जायते यत्रयत्रैव मृत्युर् जायते तत एवैनम् अव यजते तस्माद् अग्निचित् सर्वम् आयु एति सर्वे ह्य् अस्य मृत्यवो ऽवेष्टाः तस्माद् अग्निचिन् नाभिचरितवै प्रत्यग् एनम् अभिचारः स्तृणुते सूयते वा एष यो ऽग्निं चिनुते देवसुवाम् एतानि हवीꣳ षि भवन्ति । एतावन्तो वै देवानाꣳ सवाः त एव
अस्मै सवान् प्र यच्छन्ति त एनꣳ सुवन्ते सवो ऽग्निर् वरुणसवो राजसूयम् ब्रह्मसवश् चित्यः । देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्य् आह सवितृप्रसूत एवैनम् ब्रह्मणा देवताभिर् अभि षिञ्चति । अन्नस्यान्नस्याभि षिञ्चति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् अभि षिञ्चति पुरस्ताद् धि प्रतीचीनम् अन्नम् अद्यते शीर्षतो ऽभि षिञ्चति शीर्षतो ह्य् अन्नम् अद्यते । आ मुखाद् अन्ववस्रावयति ॥
मुखत एवास्मा अन्नाद्यं दधाति । अग्नेस् त्वा साम्राज्येनाभि षिञ्चामीत्य् आह । एष वा अग्नेः सवः तेनैवैनम् अभि षिञ्चति बृहस्पतेस् त्वा साम्राज्येनाभि षिञ्चामीत्य् आह ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनम् अभि षिञ्चति । इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभि षिञ्चामीत्य् आह । इन्द्रियम् एवास्मिन्न् उपरिष्टाद् दधाति । एतत्
वै राजसूयस्य रूपम् । य एवं विद्वान् अग्निं चिनुत उभाव् एव लोकाव् अभि जयति यश् च राजसूयेनेजानस्य यश् चाग्निचितः । इन्द्रस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्यम् परापतत् तद् देवाः सौत्रामण्या सम् अभरन् । सूयते वा एष यो ऽग्निं चिनुते । अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेतेन्द्रियम् एव वीर्यꣳ सम्भृत्यात्मन् धत्ते ॥
bhūteṣṭakā upa dadhāti | atrātra vai mṛtyur jāyate yatrayatraiva mṛtyur jāyate tata evainam ava yajate tasmād agnicit sarvam āyu eti sarve hy asya mṛtyavo 'veṣṭāḥ tasmād agnicin nābhicaritavai pratyag enam abhicāraḥ stṛṇute sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute devasuvām etāni havīm̐ ṣi bhavanti | etāvanto vai devānām̐ savāḥ ta eva
asmai savān pra yacchanti ta enam̐ suvante savo 'gnir varuṇasavo rājasūyam brahmasavaś cityaḥ | devasya tvā savituḥ prasava ity āha savitṛprasūta evainam brahmaṇā devatābhir abhi ṣiñcati | annasyānnasyābhi ṣiñcati | annasyānnasyāvaruddhyai purastāt pratyañcam abhi ṣiñcati purastād dhi pratīcīnam annam adyate śīrṣato 'bhi ṣiñcati śīrṣato hy annam adyate | ā mukhād anvavasrāvayati ||
mukhata evāsmā annādyaṃ dadhāti | agnes tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha | eṣa vā agneḥ savaḥ tenaivainam abhi ṣiñcati bṛhaspates tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaṇaivainam abhi ṣiñcati | indrasya tvā sāmrājyenābhi ṣiñcāmīty āha | indriyam evāsminn upariṣṭād dadhāti | etat
vai rājasūyasya rūpam | ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ubhāv eva lokāv abhi jayati yaś ca rājasūyenejānasya yaś cāgnicitaḥ | indrasya suṣuvāṇasya daśadhendriyaṃ vīryam parāpatat tad devāḥ sautrāmaṇyā sam abharan | sūyate vā eṣa yo 'gniṃ cinute | agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajetendriyam eva vīryam̐ sambhṛtyātman dhatte ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सजूर् अब्दो ऽयावभिः सजूर् उषा अरुणीभिः सजूः सूर्य एतशेन सजोषाव् अश्विना दꣳ सोभिः सजूर् अग्निर् वैश्वानर इडाभिः । घृतेन स्वाहा संवत्सरो वा अब्दः । मासा अयावाः । उषा अरुणी सूर्य एतशः । इमे अश्विना संवत्सरो ऽग्निर् वैश्वानरः पशव इडा पशवो घृतम् । संवत्सरम् पशवो ऽनु प्र जायन्ते संवत्सरेणैवास्मै पशून् प्र जनयति दर्भस्तम्बे जुहोति यत्
वा अस्या अमृतं यद् वीर्यं तद् दर्भाः तस्मिञ् जुहोति प्रैव जायते ऽन्नादो भवति यस्यैवं जुह्वति । एता वै देवता अग्नेः पुरस्ताद्भागाः ता एव प्रीणाति । अथो चक्षुर् एवाग्नेः पुरस्तात् प्रति दधाति । अनन्धो भवति य एवं वेद । आपो वा इदम् अग्रे सलिलम् आसीत् स प्रजापतिः पुष्करपर्णे वातो भूतो ऽलेलायत् सः
प्रतिष्ठां नाविन्दत स एतद् अपां कुलायम् अपश्यत् तस्मिन्न् अग्निम् अचिनुत तद् इयम् अभवत् ततो वै स प्रत्य् अतिष्ठत् । याम् पुरस्ताद् उपादधात् तच् छिरो ऽभवत् सा प्राची दिग् यां दक्षिणत उपादधात् स दक्षिणः पक्षो ऽभवत् सा दक्षिणा दिग् याम् पश्चाद् उपादधात् तत् पुच्छम् अभवत् सा प्रतीची दिग् याम् उत्तरत उपादधात्
स उत्तरः पक्षो ऽभवत् सोदीची दिग् याम् उपरिष्टाद् उपादधात् तत् पृष्ठम् अभवत् सोर्ध्वा दिग् इयम् वा अग्निः पञ्चेष्टकः तस्माद् यद् अस्यां खनन्त्य् अभीष्टकां तृन्दन्त्य् अभि शर्कराम् । सर्वा वा इयं वयोभ्यो नक्तं दृशे दीप्यते तस्माद् इमां वयाꣳ सि नक्तं नाध्य् आसते य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते प्रत्य् एव
तिष्ठत्य् अभि दिशो जयति । आग्नेयो वै ब्राह्मणः तस्माद् ब्राह्मणाय सर्वासु दिक्ष्व् अर्धुकम् । स्वाम् एव तद् दिशम् अन्व् एति । अपां वा अग्निः कुलायम् । तस्माद् आपो ऽग्निꣳ हारुकाः स्वाम् एव तद् योनिम् प्र विशन्ति ॥
sajūr abdo 'yāvabhiḥ sajūr uṣā aruṇībhiḥ sajūḥ sūrya etaśena sajoṣāv aśvinā dam̐ sobhiḥ sajūr agnir vaiśvānara iḍābhiḥ | ghṛtena svāhā saṃvatsaro vā abdaḥ | māsā ayāvāḥ | uṣā aruṇī sūrya etaśaḥ | ime aśvinā saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ paśava iḍā paśavo ghṛtam | saṃvatsaram paśavo 'nu pra jāyante saṃvatsareṇaivāsmai paśūn pra janayati darbhastambe juhoti yat
vā asyā amṛtaṃ yad vīryaṃ tad darbhāḥ tasmiñ juhoti praiva jāyate 'nnādo bhavati yasyaivaṃ juhvati | etā vai devatā agneḥ purastādbhāgāḥ tā eva prīṇāti | atho cakṣur evāgneḥ purastāt prati dadhāti | anandho bhavati ya evaṃ veda | āpo vā idam agre salilam āsīt sa prajāpatiḥ puṣkaraparṇe vāto bhūto 'lelāyat saḥ
pratiṣṭhāṃ nāvindata sa etad apāṃ kulāyam apaśyat tasminn agnim acinuta tad iyam abhavat tato vai sa praty atiṣṭhat | yām purastād upādadhāt tac chiro 'bhavat sā prācī dig yāṃ dakṣiṇata upādadhāt sa dakṣiṇaḥ pakṣo 'bhavat sā dakṣiṇā dig yām paścād upādadhāt tat puccham abhavat sā pratīcī dig yām uttarata upādadhāt
sa uttaraḥ pakṣo 'bhavat sodīcī dig yām upariṣṭād upādadhāt tat pṛṣṭham abhavat sordhvā dig iyam vā agniḥ pañceṣṭakaḥ tasmād yad asyāṃ khananty abhīṣṭakāṃ tṛndanty abhi śarkarām | sarvā vā iyaṃ vayobhyo naktaṃ dṛśe dīpyate tasmād imāṃ vayām̐ si naktaṃ nādhy āsate ya evaṃ vidvān agniṃ cinute praty eva
tiṣṭhaty abhi diśo jayati | āgneyo vai brāhmaṇaḥ tasmād brāhmaṇāya sarvāsu dikṣv ardhukam | svām eva tad diśam anv eti | apāṃ vā agniḥ kulāyam | tasmād āpo 'gnim̐ hārukāḥ svām eva tad yonim pra viśanti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरम् उख्यम् भृत्वा द्वितीये संवत्सर आग्नेयम् अष्टाकपालं निर् वपेद् ऐन्द्रम् एकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालम् बार्हस्पत्यं चरुं वैष्णवं त्रिकपालम् । तृतीये संवत्सरे ऽभिजिता यजेत यद् अष्टाकपालो भवत्य् अष्टाक्षरा गायत्र्य् आग्नेयं गायत्रम् प्रातःसवनम् प्रातःसवनम् एव तेन दाधार गायत्रीं छन्दः । यद् एकादशकपालो भवत्य् एकादशाक्षरा त्रिष्टुग् ऐन्द्रं त्रैष्टुभम् माध्यंदिनꣳ सवनम् माध्यंदिनम् एव सवनं तेन दाधार त्रिष्टुभम्
छन्दः । यद् द्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती वैश्वदेवं जागतं तृतीयसवनम् । तृतीयसवनम् एव तेन दाधार जगतीं छन्दः । यद् बार्हस्पत्यश् चरुर् भवति ब्रह्म वै देवानाम् बृहस्पतिः । ब्रह्मैव तेन दाधार यद् वैष्णवस् त्रिकपालो भवति यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञम् एव तेन दाधार यत् तृतीये संवत्सरे ऽभिजिता यजते ऽभिजित्यै यत् संवत्सरम् उख्यम् बिभर्तीमम् एव
तेन लोकꣳ स्पृणोति यद् द्वितीये संवत्सरे ऽग्निं चिनुते ऽन्तरिक्षम् एव तेन स्पृणोति यत् तृतीये संवत्सरे यजते ऽमुम् एव तेन लोकꣳ स्पृणोति । एतं वै पर आट्णारः कक्षीवाꣳ औशिजो वीतहव्यः श्रायसस् त्रसदस्युः पौरुकुत्स्यः प्रजाकामा अचिन्वत ततो वै ते सहस्रꣳ सहस्रम् पुत्रान् अविन्दन्त प्रथते प्रजया पशुभिस् ताम् मात्राम् आप्नोति यां ते ऽगच्छन् य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते ॥
saṃvatsaram ukhyam bhṛtvā dvitīye saṃvatsara āgneyam aṣṭākapālaṃ nir vaped aindram ekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam bārhaspatyaṃ caruṃ vaiṣṇavaṃ trikapālam | tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajeta yad aṣṭākapālo bhavaty aṣṭākṣarā gāyatry āgneyaṃ gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tena dādhāra gāyatrīṃ chandaḥ | yad ekādaśakapālo bhavaty ekādaśākṣarā triṣṭug aindraṃ traiṣṭubham mādhyaṃdinam̐ savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tena dādhāra triṣṭubham
chandaḥ | yad dvādaśakapālo bhavati dvādaśākṣarā jagatī vaiśvadevaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam | tṛtīyasavanam eva tena dādhāra jagatīṃ chandaḥ | yad bārhaspatyaś carur bhavati brahma vai devānām bṛhaspatiḥ | brahmaiva tena dādhāra yad vaiṣṇavas trikapālo bhavati yajño vai viṣṇuḥ | yajñam eva tena dādhāra yat tṛtīye saṃvatsare 'bhijitā yajate 'bhijityai yat saṃvatsaram ukhyam bibhartīmam eva
tena lokam̐ spṛṇoti yad dvitīye saṃvatsare 'gniṃ cinute 'ntarikṣam eva tena spṛṇoti yat tṛtīye saṃvatsare yajate 'mum eva tena lokam̐ spṛṇoti | etaṃ vai para āṭṇāraḥ kakṣīvām̐ auśijo vītahavyaḥ śrāyasas trasadasyuḥ paurukutsyaḥ prajākāmā acinvata tato vai te sahasram̐ sahasram putrān avindanta prathate prajayā paśubhis tām mātrām āpnoti yāṃ te 'gacchan ya evaṃ vidvān agniṃ cinute ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् अग्निम् अचिनुत स क्षुरपविर् भूत्वातिष्ठत् तं देवा बिभ्यतो नोपायन् ते छन्दोभिर् आत्मानं छादयित्वोपायन् तच् छन्दसां छन्दस्त्वम् ब्रह्म वै छन्दाꣳ सि ब्रह्मण एतद् रूपं यत् कृष्णाजिनम् । कार्ष्णी उपानहाव् उप मुञ्चते छन्दोभिर् एवात्मानं छादयित्वाग्निम् उप चरत्य् आत्मनो ऽहिꣳ सायै देवनिधिर् वा एष नि धीयते यद् अग्निः ॥
अन्ये वा वै निधिम् अगुप्तं विन्दन्ति न वा प्रति प्र जानाति । उखाम् आ क्रामत्य् आत्मानम् एवाधिपां कुरुते गुप्त्यै । अथो खल्व् आहुः । नाक्रम्येति नैर्ऋत्य् उखा यद् आक्रामेन् निर्ऋत्या आत्मानम् अपि दध्यात् तस्मान् नाक्रम्या पुरुषशीर्षम् उप दधाति गुप्त्यै । अथो यथा ब्रूयात् । एतन् मे गोपायेति तादृग् एव तत् ॥
प्रजापतिर् वा अथर्वा । अग्निर् एव दध्यङ्ङ् आथर्वणस् तस्येष्टका अस्थानि । एतꣳ ह वाव तद् ऋषिर् अभ्यनूवाच । इन्द्रो दधीचो अस्थभिर् इति यद् इष्टकाभिर् अग्निं चिनोति सात्मानम् एवाग्निं चिनुते सात्मामुष्मिँल्लोके भवति य एवं वेद शरीरं वा एतद् अग्नेर् यच् चित्य आत्मा वैश्वानरः । यच् चिते वैश्वानरं जुहोति शरीरम् एव सꣳ स्कृत्य
अभ्यारोहति शरीरं वा एतद् यजमानः सꣳ स् कुरुते यद् अग्निं चिनुते यच् चिते वैश्वानरं जुहोति शरीरम् एव सꣳ स्कृत्यात्मनाभ्यारोहति तस्मात् तस्य नावद्यन्ति जीवन्न् एव देवान् अप्य् एति वैश्वानर्यर्चा पुरीषम् उप दधाति । इयं वा अग्निर् वैश्वानरस् तस्यैषा चितिर् यत् पुरीषम् अग्निम् एव वैश्वानरं चिनुते । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूर् यद् वैश्वानरः प्रियाम् एवास्य तनुवम् अव रुन्द्धे ॥
prajāpatir agnim acinuta sa kṣurapavir bhūtvātiṣṭhat taṃ devā bibhyato nopāyan te chandobhir ātmānaṃ chādayitvopāyan tac chandasāṃ chandastvam brahma vai chandām̐ si brahmaṇa etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam | kārṣṇī upānahāv upa muñcate chandobhir evātmānaṃ chādayitvāgnim upa caraty ātmano 'him̐ sāyai devanidhir vā eṣa ni dhīyate yad agniḥ ||
anye vā vai nidhim aguptaṃ vindanti na vā prati pra jānāti | ukhām ā krāmaty ātmānam evādhipāṃ kurute guptyai | atho khalv āhuḥ | nākramyeti nairṛty ukhā yad ākrāmen nirṛtyā ātmānam api dadhyāt tasmān nākramyā puruṣaśīrṣam upa dadhāti guptyai | atho yathā brūyāt | etan me gopāyeti tādṛg eva tat ||
prajāpatir vā atharvā | agnir eva dadhyaṅṅ ātharvaṇas tasyeṣṭakā asthāni | etam̐ ha vāva tad ṛṣir abhyanūvāca | indro dadhīco asthabhir iti yad iṣṭakābhir agniṃ cinoti sātmānam evāgniṃ cinute sātmāmuṣmi~lloke bhavati ya evaṃ veda śarīraṃ vā etad agner yac citya ātmā vaiśvānaraḥ | yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva sam̐ skṛtya
abhyārohati śarīraṃ vā etad yajamānaḥ sam̐ s kurute yad agniṃ cinute yac cite vaiśvānaraṃ juhoti śarīram eva sam̐ skṛtyātmanābhyārohati tasmāt tasya nāvadyanti jīvann eva devān apy eti vaiśvānaryarcā purīṣam upa dadhāti | iyaṃ vā agnir vaiśvānaras tasyaiṣā citir yat purīṣam agnim eva vaiśvānaraṃ cinute | eṣā vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyām evāsya tanuvam ava runddhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेर् वै दीक्षया देवा विराजम् आप्नुवन् तिस्रो रात्रीर् दीक्षितः स्यात् त्रिपदा { विराट् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति षड् रात्रीर् दीक्षितः स्यात् षड् वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति दश रात्रीर् दीक्षितः स्यात् । दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति द्वादश रात्रीर् दीक्षितः स्यात् । द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति त्रयोदश रात्रीर् दीक्षितः स्यात् त्रयोदश
मासाः संवत्सरः॥ संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } पञ्चदश रात्रीर् दीक्षितः स्यात् पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः । अर्धमासशः संवत्सर आप्यते संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति सप्तदश रात्रीर् दीक्षितः स्यात् । द्वादश मासाः पञ्चर्तवः स संवत्सरः संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति चतुर्विꣳ शतिꣳ रात्रीर् दीक्षितः स्यात् । चतुर्विꣳ शतिर् अर्धमासाः संवत्सरः संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति त्रिꣳ शतꣳ रात्रीर् दीक्षितः स्यात् ॥
त्रिꣳ शदक्षरा { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति मासं दीक्षितः स्यात् । यो मासः स संवत्सरः संवत्सरो { विराड् ^ विराज् } विराजम् आप्नोति चतुरो मासो दीक्षितः स्यात् । चतुरो वा एतम् मासो वसवो ऽबिभरुस् ते पृथिवीम् आऽजयन् गायत्रीं छन्दः । अष्टौ रुद्रास् ते ऽन्तरिक्षम् आऽजयन् त्रिष्टुभं छन्दः । द्वादशादित्यास् ते दिवम् आऽजयञ् जगतीं छन्दस् ततो वै ते व्यावृतम् अगच्छञ् छ्रैष्ठ्यं देवानाम् । तस्माद् द्वादश मासो भृत्वाग्निं चिन्वीत द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निश् चित्यस् तस्याहोरात्राणीष्टकाः । आप्तेष्टकम् एनं चिनुते ऽथो व्यावृतम् एव गच्छति श्रैष्ठ्यꣳ समानानाम् ॥
agner vai dīkṣayā devā virājam āpnuvan tisro rātrīr dīkṣitaḥ syāt tripadā { virāṭ ^ virāj } virājam āpnoti ṣaḍ rātrīr dīkṣitaḥ syāt ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti daśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt | daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti dvādaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt | dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti trayodaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt trayodaśa
māsāḥ saṃvatsaraḥ|| saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } pañcadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ | ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti saptadaśa rātrīr dīkṣitaḥ syāt | dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti caturvim̐ śatim̐ rātrīr dīkṣitaḥ syāt | caturvim̐ śatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti trim̐ śatam̐ rātrīr dīkṣitaḥ syāt ||
trim̐ śadakṣarā { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti māsaṃ dīkṣitaḥ syāt | yo māsaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaro { virāḍ ^ virāj } virājam āpnoti caturo māso dīkṣitaḥ syāt | caturo vā etam māso vasavo 'bibharus te pṛthivīm ā'jayan gāyatrīṃ chandaḥ | aṣṭau rudrās te 'ntarikṣam ā'jayan triṣṭubhaṃ chandaḥ | dvādaśādityās te divam ā'jayañ jagatīṃ chandas tato vai te vyāvṛtam agacchañ chraiṣṭhyaṃ devānām | tasmād dvādaśa māso bhṛtvāgniṃ cinvīta dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniś cityas tasyāhorātrāṇīṣṭakāḥ | āpteṣṭakam enaṃ cinute 'tho vyāvṛtam eva gacchati śraiṣṭhyam̐ samānānām ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्गाय वा एष लोकाय चीयते यद् अग्निस् तं यन् नान्वारोहेत् सुवर्गाल् लोकाद् यजमानो हीयेत पृथिवीम् आक्रमिषम् प्राणो मा मा हासीत् । अन्तरिक्षम् आक्रमिषम् प्रजा मा मा हासीत् । दिवम् आक्रमिषꣳ सुवर् अगन्म । इत्य् आह । एष वा अग्नेर् अन्वारोहस् तेनैवैनम् अन्वारोहति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै यत् पक्षसम्मिताम् मिनुयात् ।
कनीयाꣳ सं यज्ञक्रतुम् उपेयात् पापीयस्य् अस्यात्मनः प्रजा स्यात् । वेदिसम्मिताम् मिनोति ज्यायाꣳ सम् एव यज्ञक्रतुम् उपैति नास्यात्मनः पापीयसी प्रजा भवति साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः सहस्रसम्मितो वा अयं लोकः । इमम् एव लोकम् अभि जयति द्विषाहस्रं चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानः । द्विषाहस्रं वा अन्तरिक्षम् अन्तरिक्षम् एवाभि जयति त्रिषाहस्रं चिन्वीत तृतीयं चिन्वानः ॥
त्रिषाहस्रो वा असौ लोको ऽमुम् एव लोकम् अभि जयति जानुदघ्नं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । गायत्रियैवेमं लोकम् अभ्यारोहति नाभिदघ्नं चिन्वीत द्वितीयं चिन्वानस् त्रिष्टुभैवान्तरिक्षम् अभ्यारोहति ग्रीवदघ्नं चिन्वीत तृतीयं चिन्वानः । जगत्यैवामुं लोकम् अभ्यारोहति नाग्निं चित्वा रामाम् उपेयाद् अयोनौ रेतो धास्यामीति न द्वितीयं चित्वान्यस्य स्त्रियम्
उपेयात् । न तृतीयं चित्वा कां चनोपेयात् । रेतो वा एतन् नि धत्ते यद् अग्निं चिनुते यद् उपेयाद् रेतसा व्यृध्येत । अथो खल्व् आहुः । अप्रजस्यं तद् यन् नोपेयाद् इति यद् रेतःसिचाव् उपदधाति ते एव यजमानस्य रेतो बिभृतस् तस्माद् उपेयाद् रेतसो ऽस्कन्दाय त्रीणि वाव रेताꣳ सि पिता पुत्रः पौत्रः ॥
यद् द्वे रेतःसिचाव् उपदध्याद् रेतो ऽस्य वि छिन्द्यात् तिस्र उप दधाति रेतसः संतत्यै । इयं वाव प्रथमा रेतःसिग् वाग् वा इयं तस्मात् पश्यन्तीमाम् पश्यन्ति वाचं वदन्तीम्
अन्तरिक्षं द्वितीया प्राणो वा अन्तरिक्षं तस्मान् नान्तरिक्षम् पश्यन्ति न प्राणम् असौ तृतीया चक्षुर् वा असौ तस्मात् पश्यन्त्य् अमूम् पश्यन्ति चक्षुः । यजुषेमां च
अमूंचोप दधाति मनसा मध्यमाम् एषां लोकानां क्लृप्त्यै । अथो प्राणानाम् इष्टो यज्ञो भृगुभिर् आशीर्दा वसुभिस् तस्य त इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीयेत्य् आह स्तुतशस्त्रे एवैतेन दुहे पिता मातरिश्वाऽछिद्रा पदा धा अछिद्रा उशिजः पदाऽनु तक्षुः सोमो विश्वविन् नेता नेषद् बृहस्पतिर् १८४.१उक्थामदानि शꣳसिषद् इत्य् आह । एतद् वा अग्नेर् उक्थम् । तेनैवैनम् अनु शꣳसति ॥
suvargāya vā eṣa lokāya cīyate yad agnis taṃ yan nānvārohet suvargāl lokād yajamāno hīyeta pṛthivīm ākramiṣam prāṇo mā mā hāsīt | antarikṣam ākramiṣam prajā mā mā hāsīt | divam ākramiṣam̐ suvar aganma | ity āha | eṣa vā agner anvārohas tenaivainam anvārohati suvargasya lokasya samaṣṭyai yat pakṣasammitām minuyāt |
kanīyām̐ saṃ yajñakratum upeyāt pāpīyasy asyātmanaḥ prajā syāt | vedisammitām minoti jyāyām̐ sam eva yajñakratum upaiti nāsyātmanaḥ pāpīyasī prajā bhavati sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ sahasrasammito vā ayaṃ lokaḥ | imam eva lokam abhi jayati dviṣāhasraṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānaḥ | dviṣāhasraṃ vā antarikṣam antarikṣam evābhi jayati triṣāhasraṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ ||
triṣāhasro vā asau loko 'mum eva lokam abhi jayati jānudaghnaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ | gāyatriyaivemaṃ lokam abhyārohati nābhidaghnaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānas triṣṭubhaivāntarikṣam abhyārohati grīvadaghnaṃ cinvīta tṛtīyaṃ cinvānaḥ | jagatyaivāmuṃ lokam abhyārohati nāgniṃ citvā rāmām upeyād ayonau reto dhāsyāmīti na dvitīyaṃ citvānyasya striyam
upeyāt | na tṛtīyaṃ citvā kāṃ canopeyāt | reto vā etan ni dhatte yad agniṃ cinute yad upeyād retasā vyṛdhyeta | atho khalv āhuḥ | aprajasyaṃ tad yan nopeyād iti yad retaḥsicāv upadadhāti te eva yajamānasya reto bibhṛtas tasmād upeyād retaso 'skandāya trīṇi vāva retām̐ si pitā putraḥ pautraḥ ||
yad dve retaḥsicāv upadadhyād reto 'sya vi chindyāt tisra upa dadhāti retasaḥ saṃtatyai | iyaṃ vāva prathamā retaḥsig vāg vā iyaṃ tasmāt paśyantīmām paśyanti vācaṃ vadantīm
antarikṣaṃ dvitīyā prāṇo vā antarikṣaṃ tasmān nāntarikṣam paśyanti na prāṇam asau tṛtīyā cakṣur vā asau tasmāt paśyanty amūm paśyanti cakṣuḥ | yajuṣemāṃ ca
amūṃcopa dadhāti manasā madhyamām eṣāṃ lokānāṃ klṛptyai | atho prāṇānām iṣṭo yajño bhṛgubhir āśīrdā vasubhis tasya ta iṣṭasya vītasya draviṇeha bhakṣīyety āha stutaśastre evaitena duhe pitā mātariśvā'chidrā padā dhā achidrā uśijaḥ padā'nu takṣuḥ somo viśvavin netā neṣad bṛhaspatir 184.1ukthāmadāni śam̐siṣad ity āha | etad vā agner uktham | tenaivainam anu śam̐sati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूयते वा एषो ऽग्नीनां य उखायाम् भ्रियते यद् अधः सादयेद् गर्भाः प्रपादुकाः स्युः । अथो यथा सवात् प्रत्यवरोहति तादृग् एव तत् । आसन्दी सादयति गर्भाणां धृत्या अप्रपादाय । अथो सवम् एवैनं करोति गर्भो वा एष यद् उख्यो योनिः शिक्यम् । यच् छिक्याद् उखां निरूहेद् योनेर् गर्भं निर् हण्यात् षड्-उद्यामꣳ शिक्यम् भवति षोढाविहितो वै
पुरुष आत्मा च शिरश् च चत्वार्य् अङ्गानि । आत्मन्न् एवैनम् बिभर्ति प्रजापतिर् वा एष यद् अग्निस् तस्योखा चोलूखलं च स्तनौ ताव् अस्य प्रजा उप जीवन्ति यद् उखां चोलूखलं चोपदधाति ताभ्याम् एव यजमानो ऽमुष्मिँल्लोके ऽग्निं दुहे संवत्सरो वा एष यद् अग्निस् तस्य त्रेधाविहिता इष्टकाः प्राजापत्या वैष्णवीः ॥
वैश्वकर्मणीः । अहोरात्राण्य् एवास्य प्राजापत्याः । यद् उख्यम् बिभर्ति प्राजापत्या एव तद् उप धत्ते यत् समिध आदधाति वैष्णवा वै वनस्पतयः । वैष्णवीर् एव तद् उप धत्ते यद् इष्टकाभिर् अग्निं चिनोतीयं वै विश्वकर्मा वैश्वकर्मणीर् एव तद् उप धत्ते तस्माद् आहुस् त्रिवृद् अग्निर् इति तं वा एतं यजमान एव चिन्वीत यद् अस्यान्यश् चिनुयाद् यत् तं दक्षिणाभिर् न राधयेद् अग्निम् अस्य वृञ्जीत यो ऽस्याग्निं चिनुयात् तं दक्षिणाभी राधयेत् । अग्निम् एव तत् स्पृणोति ॥
sūyate vā eṣo 'gnīnāṃ ya ukhāyām bhriyate yad adhaḥ sādayed garbhāḥ prapādukāḥ syuḥ | atho yathā savāt pratyavarohati tādṛg eva tat | āsandī sādayati garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya | atho savam evainaṃ karoti garbho vā eṣa yad ukhyo yoniḥ śikyam | yac chikyād ukhāṃ nirūhed yoner garbhaṃ nir haṇyāt ṣaḍ-udyāmam̐ śikyam bhavati ṣoḍhāvihito vai
puruṣa ātmā ca śiraś ca catvāry aṅgāni | ātmann evainam bibharti prajāpatir vā eṣa yad agnis tasyokhā colūkhalaṃ ca stanau tāv asya prajā upa jīvanti yad ukhāṃ colūkhalaṃ copadadhāti tābhyām eva yajamāno 'muṣmi~lloke 'gniṃ duhe saṃvatsaro vā eṣa yad agnis tasya tredhāvihitā iṣṭakāḥ prājāpatyā vaiṣṇavīḥ ||
vaiśvakarmaṇīḥ | ahorātrāṇy evāsya prājāpatyāḥ | yad ukhyam bibharti prājāpatyā eva tad upa dhatte yat samidha ādadhāti vaiṣṇavā vai vanaspatayaḥ | vaiṣṇavīr eva tad upa dhatte yad iṣṭakābhir agniṃ cinotīyaṃ vai viśvakarmā vaiśvakarmaṇīr eva tad upa dhatte tasmād āhus trivṛd agnir iti taṃ vā etaṃ yajamāna eva cinvīta yad asyānyaś cinuyād yat taṃ dakṣiṇābhir na rādhayed agnim asya vṛñjīta yo 'syāgniṃ cinuyāt taṃ dakṣiṇābhī rādhayet | agnim eva tat spṛṇoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् अग्निम् अचिनुतर्तुभिः संवत्सरम् । वसन्तेनैवास्य पूर्वार्धम् अचिनुत ग्रीष्मेण दक्षिणम् पक्षम् । वर्षाभिः पुच्छम् । शरदोत्तरम् पक्षम् । हेमन्तेन मध्यम् ब्रह्मणा वा अस्य तत् पूर्वार्धम् अचिनुत क्षत्रेण दक्षिणम् पक्षम् पशुभिः पुच्छम् । विशोत्तरम् पक्षम् आशया मध्यम् । य एवं विद्वान् अग्निं चिनुत ऋतुभिर् एवैनं चिनुते । अथो एतद् एव सर्वम् अव
रुन्द्धे शृण्वन्त्य् एनम् अग्निं चिक्यानम् अत्त्य् अन्नम् । रोचते । इयं वाव प्रथमा चितिर् ओषधयो वनस्पतयः पुरीषम् अन्तरिक्षं द्वितीया वयाꣳ सि पुरीषम् असौ तृतीया नक्षत्राणि पुरीषम् । यज्ञश् चतुर्थी दक्षिणा पुरीषम् । यजमानः पञ्चमी प्रजा पुरीषम् । यत् त्रिचितीकं चिन्वीत यज्ञं दक्षिणाम् आत्मानम् प्रजाम् अन्तर् इयात् तस्मात् पञ्चचितीकश् चेतव्यः । एतद् एव सर्वꣳ स्पृणोति यत् तिस्रश् चितयः ॥
त्रिवृद् ध्य् अग्निः । यद् द्वे द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै पञ्च चितयो भवन्ति पाङ्क्तः पुरुषः । आत्मानम् एव स्पृणोति पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरीषैर् अभ्य् ऊहति दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरो वै पुरुषः । यावान् एव पुरुषस् तꣳ स्पृणोति । अथो दशाक्षरा { विराड् ^ विराज् } अन्नं { विराड् ^ विराज् } विराज्य् एवान्नाद्ये प्रति तिष्ठति संवत्सरो वै षष्ठी चितिः । ऋतवः पुरीषम् । षट् चितयो भवन्ति षट् पुरीषाणि द्वादश सम् पद्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सर एव प्रति तिष्ठति ॥
prajāpatir agnim acinutartubhiḥ saṃvatsaram | vasantenaivāsya pūrvārdham acinuta grīṣmeṇa dakṣiṇam pakṣam | varṣābhiḥ puccham | śaradottaram pakṣam | hemantena madhyam brahmaṇā vā asya tat pūrvārdham acinuta kṣatreṇa dakṣiṇam pakṣam paśubhiḥ puccham | viśottaram pakṣam āśayā madhyam | ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta ṛtubhir evainaṃ cinute | atho etad eva sarvam ava
runddhe śṛṇvanty enam agniṃ cikyānam atty annam | rocate | iyaṃ vāva prathamā citir oṣadhayo vanaspatayaḥ purīṣam antarikṣaṃ dvitīyā vayām̐ si purīṣam asau tṛtīyā nakṣatrāṇi purīṣam | yajñaś caturthī dakṣiṇā purīṣam | yajamānaḥ pañcamī prajā purīṣam | yat tricitīkaṃ cinvīta yajñaṃ dakṣiṇām ātmānam prajām antar iyāt tasmāt pañcacitīkaś cetavyaḥ | etad eva sarvam̐ spṛṇoti yat tisraś citayaḥ ||
trivṛd dhy agniḥ | yad dve dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai pañca citayo bhavanti pāṅktaḥ puruṣaḥ | ātmānam eva spṛṇoti pañca citayo bhavanti pañcabhiḥ purīṣair abhy ūhati daśa sam padyante daśākṣaro vai puruṣaḥ | yāvān eva puruṣas tam̐ spṛṇoti | atho daśākṣarā { virāḍ ^ virāj } annaṃ { virāḍ ^ virāj } virājy evānnādye prati tiṣṭhati saṃvatsaro vai ṣaṣṭhī citiḥ | ṛtavaḥ purīṣam | ṣaṭ citayo bhavanti ṣaṭ purīṣāṇi dvādaśa sam padyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsara eva prati tiṣṭhati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहितो धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस् ते प्राजापत्याः । बभ्रुर् अरुणबभ्रुः शुकबभ्रुस् ते रौद्राः श्येतः श्येताक्षः श्येतग्रीवस् ते पितृदेवत्यास् तिस्रः कृष्णा वशा वारुण्यस् तिस्रः श्वेता वशाः सौर्यः । मैत्राबार्हस्पत्या धूम्रललामास् तूपराः ॥
rohito dhūmrarohitaḥ karkandhurohitas te prājāpatyāḥ | babhrur aruṇababhruḥ śukababhrus te raudrāḥ śyetaḥ śyetākṣaḥ śyetagrīvas te pitṛdevatyās tisraḥ kṛṣṇā vaśā vāruṇyas tisraḥ śvetā vaśāḥ sauryaḥ | maitrābārhaspatyā dhūmralalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृश्निस् तिरश्चीनपृश्निर् ऊर्ध्वपृश्निस् ते मारुताः फल्गूर् लोहितोर्णी बलक्षी ताः सारस्वत्यः पृषती स्थूलपृषती क्षुद्रपृषती ता वैश्वदेव्यस् तिस्रः श्यामा वशाः पौष्णियस् तिस्रो रोहिणीर् वशा मैत्रियः । ऐन्द्राबार्हस्पत्या अरुणललामास् तूपराः ॥
pṛśnis tiraścīnapṛśnir ūrdhvapṛśnis te mārutāḥ phalgūr lohitorṇī balakṣī tāḥ sārasvatyaḥ pṛṣatī sthūlapṛṣatī kṣudrapṛṣatī tā vaiśvadevyas tisraḥ śyāmā vaśāḥ pauṣṇiyas tisro rohiṇīr vaśā maitriyaḥ | aindrābārhaspatyā aruṇalalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शितिबाहुर् अन्यतःशितिबाहुः समन्तशितिबाहुस् त ऐन्द्रवायवाः शितिरन्ध्रो ऽन्यतःशितिरन्ध्रः समन्तशितिरन्ध्रस् ते मैत्रावरुणाः शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस् त आश्विनास् तिस्रः शिल्पा वशा वैश्वदेव्यस् तिस्रः श्येनीः परमेष्ठिने सोमापौष्णाः श्यामललामास् तूपराः ॥
śitibāhur anyataḥśitibāhuḥ samantaśitibāhus ta aindravāyavāḥ śitirandhro 'nyataḥśitirandhraḥ samantaśitirandhras te maitrāvaruṇāḥ śuddhavālaḥ sarvaśuddhavālo maṇivālas ta āśvinās tisraḥ śilpā vaśā vaiśvadevyas tisraḥ śyenīḥ parameṣṭhine somāpauṣṇāḥ śyāmalalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्नत ऋषभो वामनस् त ऐन्द्रावरुणाः शितिककुच् छितिपृष्ठः शितिभसत् त ऐन्द्राबार्हस्पत्याः शितिपाच् छित्योष्ठः शितिभ्रुस् त ऐन्द्रावैष्णवास् तिस्रः सिध्मा वशा वैश्वकर्मण्यस् तिस्रो धात्रे पृषोदरा ऐन्द्रापौष्णाः श्येतललामास् तूपराः ॥
5.6.15अनुवाक 15 अष्टादशिपशुपञ्चमसंघाभिधानम्
कर्णास् त्रयो यामाः सौम्यास् त्रयः श्वितिंगा अग्नये यविष्ठाय त्रयो नकुलास् तिस्रो रोहिणीस् त्र्यव्यस् ता वसूनाम् । तिस्रो ऽरुणा दित्यौह्यस् ता रुद्राणाम् । सोमैन्द्रा बभ्रुललामास् तूपराः ॥
unnata ṛṣabho vāmanas ta aindrāvaruṇāḥ śitikakuc chitipṛṣṭhaḥ śitibhasat ta aindrābārhaspatyāḥ śitipāc chityoṣṭhaḥ śitibhrus ta aindrāvaiṣṇavās tisraḥ sidhmā vaśā vaiśvakarmaṇyas tisro dhātre pṛṣodarā aindrāpauṣṇāḥ śyetalalāmās tūparāḥ ||
5.6.15anuvāka 15 aṣṭādaśipaśupañcamasaṃghābhidhānam
karṇās trayo yāmāḥ saumyās trayaḥ śvitiṃgā agnaye yaviṣṭhāya trayo nakulās tisro rohiṇīs tryavyas tā vasūnām | tisro 'ruṇā dityauhyas tā rudrāṇām | somaindrā babhrulalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुण्ठास् त्रयो वैष्णवाः । अधीलोधकर्णास् त्रयो विष्णव उरुक्रमाय लप्सुदिनस् त्रयो विष्णव उरुगायाय पञ्चावीस् तिस्र आदित्यानाम् । त्रिवत्सास् तिस्रो ऽङ्गिरसाम् ऐन्द्रावैष्णवा गौरललामास् तूपराः ॥
śuṇṭhās trayo vaiṣṇavāḥ | adhīlodhakarṇās trayo viṣṇava urukramāya lapsudinas trayo viṣṇava urugāyāya pañcāvīs tisra ādityānām | trivatsās tisro 'ṅgirasām aindrāvaiṣṇavā gauralalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राय राज्ञे त्रयः शितिपृष्ठाः । इन्द्रायाधिराजाय त्रयः शितिककुदः । इन्द्राय स्वराज्ञे त्रयः शितिभसदस् तिस्रस् तुर्यौह्यः साध्यानाम् । तिस्रः पष्ठौह्यो विश्वेषां देवानाम् आग्नेन्द्राः कृष्णललामास् तूपराः ॥
indrāya rājñe trayaḥ śitipṛṣṭhāḥ | indrāyādhirājāya trayaḥ śitikakudaḥ | indrāya svarājñe trayaḥ śitibhasadas tisras turyauhyaḥ sādhyānām | tisraḥ paṣṭhauhyo viśveṣāṃ devānām āgnendrāḥ kṛṣṇalalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदित्यै त्रयो रोहितैताः । इन्द्राण्यै त्रयः कृष्णैताः कुह्वै त्रयो ऽरुणैतास् तिस्रो धेनवो राकायै त्रयो ऽनड्वाहः सिनीवाल्याः । आग्नावैष्णवा रोहितललामास् तूपराः ॥
adityai trayo rohitaitāḥ | indrāṇyai trayaḥ kṛṣṇaitāḥ kuhvai trayo 'ruṇaitās tisro dhenavo rākāyai trayo 'naḍvāhaḥ sinīvālyāḥ | āgnāvaiṣṇavā rohitalalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौम्यास् त्रयः पिशंगाः सोमाय राज्ञे त्रयः सारंगाः पार्जन्या नभोरूपास् तिस्रो ऽजा मल्हा इन्द्राण्यै तिस्रो मेष्य आदित्याः । द्यावापृथिव्या मालंगास् तूपराः ॥
saumyās trayaḥ piśaṃgāḥ somāya rājñe trayaḥ sāraṃgāḥ pārjanyā nabhorūpās tisro 'jā malhā indrāṇyai tisro meṣya ādityāḥ | dyāvāpṛthivyā mālaṃgās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारुणास् त्रयः कृष्णललामाः । वरुणाय राज्ञे त्रयो रोहितललामाः । वरुणाय रिशादसे त्रयो ऽरुणललामाः शिल्पास् त्रयो वैश्वदेवास् त्रयः पृश्नयः सर्वदेवत्याः । ऐन्द्रासूराः श्येतललामास् तूपराः ॥
vāruṇās trayaḥ kṛṣṇalalāmāḥ | varuṇāya rājñe trayo rohitalalāmāḥ | varuṇāya riśādase trayo 'ruṇalalāmāḥ śilpās trayo vaiśvadevās trayaḥ pṛśnayaḥ sarvadevatyāḥ | aindrāsūrāḥ śyetalalāmās tūparāḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमाय स्वराज्ञे ऽनोवाहाव् अनड्वाहौ । इन्द्राग्निभ्याम् ओजोदाभ्याम् उष्टारौ । इन्द्राग्निभ्याम् बलदाभ्याꣳ सीरवाहाव् अवी द्वे धेनू भौमी दिग्भ्यो वडबे द्वे धेनू भौमी वैराजी पुरुषी द्वे धेनू भौमी वायव आरोहणवाहाव् अनड्वाहौ वारुणी कृष्णे वशे अराड्यौ दिव्याव् ऋषभौ परिमरौ ॥
somāya svarājñe 'novāhāv anaḍvāhau | indrāgnibhyām ojodābhyām uṣṭārau | indrāgnibhyām baladābhyām̐ sīravāhāv avī dve dhenū bhaumī digbhyo vaḍabe dve dhenū bhaumī vairājī puruṣī dve dhenū bhaumī vāyava ārohaṇavāhāv anaḍvāhau vāruṇī kṛṣṇe vaśe arāḍyau divyāv ṛṣabhau parimarau ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादश प्रातर् गव्याः पशव आ लभ्यन्ते छगलः कल्माषः किकिदीविर् विदीगयस् ते त्वाष्ट्राः सौरीर् नव श्वेता वशा अनूबन्ध्या भवन्ति । आग्नेय ऐन्द्राग्न आश्विनस् ते विशालयूप आ लभ्यन्ते ॥
ekādaśa prātar gavyāḥ paśava ā labhyante chagalaḥ kalmāṣaḥ kikidīvir vidīgayas te tvāṣṭrāḥ saurīr nava śvetā vaśā anūbandhyā bhavanti | āgneya aindrāgna āśvinas te viśālayūpa ā labhyante ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिशंगास् त्रयो वासन्ताः सारंगास् त्रयो ग्रीष्माः पृषन्तस् त्रयो वार्षिकाः पृश्नयस् त्रयः शारदाः पृश्निसक्थास् त्रयो हैमन्तिकास् अवलिप्तास् त्रयः शैशिराः संवत्सराय निवक्षसः ॥
piśaṃgās trayo vāsantāḥ sāraṃgās trayo grīṣmāḥ pṛṣantas trayo vārṣikāḥ pṛśnayas trayaḥ śāradāḥ pṛśnisakthās trayo haimantikās avaliptās trayaḥ śaiśirāḥ saṃvatsarāya nivakṣasaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वा अयथादेवतम् अग्निं चिनुत आ देवताभ्यो वृश्च्यते पापीयान् भवति यो यथादेवतं न देवताभ्य आ वृश्च्यते वसीयान् भवति । आग्नेय्या गायत्रिया प्रथमां चितिम् अभि मृशेत् त्रिष्टुभा द्वितीयां जगत्या तृतीयाम् अनुष्टुभा चतुर्थीम् पङ्क्त्या पञ्चमीम् । यथादेवतम् एवाग्निं चिनुते न देवताभ्य आ वृश्च्यते वसीयान् भवति । इडायै वा एषा विभक्तिः पशव इडा पशुभिर् एनम्
चिनुते यो वै प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्निं चिनोति नार्तिम् आर्छति । अश्वाव् अभितस् तिष्ठेतां कृष्ण उत्तरतः श्वेतो दक्षिणस् ताव् आलभ्येष्टका उप दध्यात् । एतद् वै प्रजापते रूपम् प्राजापत्यो ऽश्वः साक्षाद् एव प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्निं चिनोति नार्तिम् आर्छति । एतद् वा अह्नो रूपं यच् छ्वेतो ऽश्वो रात्रियै कृष्णः । एतद् अह्नः
रूपं यद् इष्टका रात्रियै पुरीषम् इष्टका उपधास्यञ् छ्वेतम् अश्वम् अभि मृशेत् पुरीषम् उपधास्यन् कृष्णम् अहोरात्राभ्याम् एवैनं चिनुते हिरण्यपात्रम् मधोः पूर्णं ददाति मधव्यो ऽसानीति सौर्या चित्रवत्यावेक्षते चित्रम् एव भवति मध्यंदिने । अश्वम् अव घ्रापयति । असौ वा आदित्य इन्द्र एष प्रजापतिः प्राजापत्यो ऽश्वस् तम् एव साक्षाद् ऋध्नोति ॥
yo vā ayathādevatam agniṃ cinuta ā devatābhyo vṛścyate pāpīyān bhavati yo yathādevataṃ na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati | āgneyyā gāyatriyā prathamāṃ citim abhi mṛśet triṣṭubhā dvitīyāṃ jagatyā tṛtīyām anuṣṭubhā caturthīm paṅktyā pañcamīm | yathādevatam evāgniṃ cinute na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati | iḍāyai vā eṣā vibhaktiḥ paśava iḍā paśubhir enam
cinute yo vai prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati | aśvāv abhitas tiṣṭhetāṃ kṛṣṇa uttarataḥ śveto dakṣiṇas tāv ālabhyeṣṭakā upa dadhyāt | etad vai prajāpate rūpam prājāpatyo 'śvaḥ sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati | etad vā ahno rūpaṃ yac chveto 'śvo rātriyai kṛṣṇaḥ | etad ahnaḥ
rūpaṃ yad iṣṭakā rātriyai purīṣam iṣṭakā upadhāsyañ chvetam aśvam abhi mṛśet purīṣam upadhāsyan kṛṣṇam ahorātrābhyām evainaṃ cinute hiraṇyapātram madhoḥ pūrṇaṃ dadāti madhavyo 'sānīti sauryā citravatyāvekṣate citram eva bhavati madhyaṃdine | aśvam ava ghrāpayati | asau vā āditya indra eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo 'śvas tam eva sākṣād ṛdhnoti ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वाम् अग्ने वृषभं चेकितानम् पुनर् युवानम् जनयन्न् उपागाम् । अस्थूरि णो गार्हपत्यानि सन्तु तिग्मेन नो ब्रह्मणा सꣳ शिशाधि ॥ पशवो वा एते यद् इष्टकाश् चित्यांचित्याम् ऋषभम् उप दधाति मिथुनम् एवास्य तद् यज्ञे करोति प्रजननाय तस्माद् यूथे-यूथ ऋषभः ।
संवत्सरस्य प्रतिमां यां त्वा रात्र्य् उपासते । प्रजाꣳ सुवीरां कृत्वा विश्वम् आयुर् व्यश्नवत् ॥ प्राजापत्याम्
एताम् उप दधातीयं वावैषैकाष्टका यद् एवैकाष्टकायाम् अन्नं क्रियते तद् एवैतयाव रुन्द्धे । एषा वै प्रजापतेः कामदुघा तयैव यजमानो ऽमुष्मिँल्लोके ऽग्निं दुहे येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन् येनादित्या वसवो येन रुद्राः । येनाङ्गिरसो महिमानम् आनशुस् तेनैतु यजमानः स्वस्ति ॥ सुवर्गाय वा एष लोकाय
चीयते यद् अग्निः । येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन्न् इत्य् उख्यꣳ सम् इन्द्ध इष्टका एवैता उप धत्ते वानस्पत्याः सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै शतायुधाय शतवीर्याय शतोतये ऽभिमातिषाहे । शतं यो नः शरदो अजीतान् इन्द्रो नेषद् अति दुरितानि विश्वा ॥ ये चत्वारः पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेषां यो अज्यानिम् अजीतिम् आवहात् तस्मै नो देवाः
परि दत्तेह सर्वे ॥ ग्रीष्मो हेमन्त उत नो वसन्तः शरद् वर्षाः सुवितं नो अस्तु । तेषाम् ऋतूनाꣳ शतशारदानां निवात एषां अभये स्याम ॥ इदुवत्सराय परिवत्सराय संवत्सराय कृणुता बृहन् नमः । तेषां वयꣳ सुमतौ यज्ञियानां ज्योग् अजीता अहताः स्याम ॥ भद्रान् नः श्रेयः सम् अनैष्ट देवास् त्वयावसेन सम् अशीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितो
आ विशस्व शं तोकाय तनुवे स्योनः ॥ अज्यानीर् एता उप दधात्य् एता वै देवता अपराजितास् ता एव प्र विशति नैव जीयते ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद् अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सर ओषधीः पचन्त्य् अथ कस्माद् अन्याभ्यो देवताभ्य आग्रयणं निर् उप्यत इति । एता हि तद् देवता उदजयन् यद् ऋतुभ्यो निर्वपेद् देवताभ्यः समदं दध्यात् । आग्रयणं निरुप्यैता आहुतीर् जुहोति । अर्धमासान् एव मासान् ऋतून्त् संवत्सरम् प्रीणाति न देवताभ्यः समदम् दधाति भद्रान् नः श्रेयः सम् अनैष्ट देवा इत्य् आह हुताद्याय यजमानस्यापराभावाय ॥
tvām agne vṛṣabhaṃ cekitānam punar yuvānam janayann upāgām | asthūri ṇo gārhapatyāni santu tigmena no brahmaṇā sam̐ śiśādhi || paśavo vā ete yad iṣṭakāś cityāṃcityām ṛṣabham upa dadhāti mithunam evāsya tad yajñe karoti prajananāya tasmād yūthe-yūtha ṛṣabhaḥ |
saṃvatsarasya pratimāṃ yāṃ tvā rātry upāsate | prajām̐ suvīrāṃ kṛtvā viśvam āyur vyaśnavat || prājāpatyām
etām upa dadhātīyaṃ vāvaiṣaikāṣṭakā yad evaikāṣṭakāyām annaṃ kriyate tad evaitayāva runddhe | eṣā vai prajāpateḥ kāmadughā tayaiva yajamāno 'muṣmi~lloke 'gniṃ duhe yena devā jyotiṣordhvā udāyan yenādityā vasavo yena rudrāḥ | yenāṅgiraso mahimānam ānaśus tenaitu yajamānaḥ svasti || suvargāya vā eṣa lokāya
cīyate yad agniḥ | yena devā jyotiṣordhvā udāyann ity ukhyam̐ sam inddha iṣṭakā evaitā upa dhatte vānaspatyāḥ suvargasya lokasya samaṣṭyai śatāyudhāya śatavīryāya śatotaye 'bhimātiṣāhe | śataṃ yo naḥ śarado ajītān indro neṣad ati duritāni viśvā || ye catvāraḥ pathayo devayānā antarā dyāvāpṛthivī viyanti | teṣāṃ yo ajyānim ajītim āvahāt tasmai no devāḥ
pari datteha sarve || grīṣmo hemanta uta no vasantaḥ śarad varṣāḥ suvitaṃ no astu | teṣām ṛtūnām̐ śataśāradānāṃ nivāta eṣāṃ abhaye syāma || iduvatsarāya parivatsarāya saṃvatsarāya kṛṇutā bṛhan namaḥ | teṣāṃ vayam̐ sumatau yajñiyānāṃ jyog ajītā ahatāḥ syāma || bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devās tvayāvasena sam aśīmahi tvā | sa no mayobhūḥ pito
ā viśasva śaṃ tokāya tanuve syonaḥ || ajyānīr etā upa dadhāty etā vai devatā aparājitās tā eva pra viśati naiva jīyate brahmavādino vadanti yad ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsara oṣadhīḥ pacanty atha kasmād anyābhyo devatābhya āgrayaṇaṃ nir upyata iti | etā hi tad devatā udajayan yad ṛtubhyo nirvaped devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt | āgrayaṇaṃ nirupyaitā āhutīr juhoti | ardhamāsān eva māsān ṛtūnt saṃvatsaram prīṇāti na devatābhyaḥ samadam dadhāti bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devā ity āha hutādyāya yajamānasyāparābhāvāya ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस् तनूपा नः प्रतिस्पशः । यो नः पुरस्ताद् दक्षिणतः पश्चाद् उत्तरतो ऽघायुर् अभिदासत्य् एतꣳ सो ऽश्मानम् ऋच्छतु ॥ देवासुराः संयत्ता आसन् ते ऽसुरा दिग्भ्य आबाधन्त तान् देवा इष्वा च वज्रेण चापानुदन्त यद् वज्रिणीर् उपदधातीष्वा चैव तद् वज्रेण च यजमानो भ्रातृव्यान् अप नुदते दिक्षूप
दधाति देवपुरा एवैतास् तनूपानीः पर्यूहते । अग्नाविष्णू सजोषसेमा वर्धन्तु वां गिरः । द्युम्नैर् वाजेभिर् आ गतम् ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्ति यन् न देवतायै जुह्वत्य् अथ किंदेवत्या वसोर् धारेति । अग्निर् वसुस् तस्यैषा धारा विष्णुर् वसुस् तस्यैषा धारा । ऽऽआग्नावैष्णव्यर्चा वसोर् धारां जुहोति भागधेयेनैवैनौ सम् अर्धयति । अथो एताम्
एवाऽऽहुतिम् आयतनवतीं करोति यत्काम एनां जुहोति तद् एवाव रुन्द्धे रुद्रो वा एष यद् अग्निस् तस्यैते तनुवौ घोराऽन्या शिवाऽन्या यच् छतरुद्रीयं जुहोति यैवास्य घोरा तनूस् तां तेन शमयति यद् वसोर् धारां जुहोति यैवास्य शिवा तनूस् तां तेन प्रीणाति यो वै वसोर् धारायै
प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति यद् आज्यम् उच्छिष्येत तस्मिन् ब्रह्मौदनम् पचेत् तम् ब्राह्मणाश् चत्वारः प्राश्नीयुः । एष वा अग्निर् वैश्वानरो यद् ब्राह्मणः । एषा खलु वा अग्नेः प्रिया तनूर् यद् वैश्वानरः प्रियायाम् एवैनां तनुवाम् प्रति ष्ठापयति चतस्रो धेनूर् दद्यात् ताभिर् एव यजमानो ऽमुष्मिँल्लोके ऽग्निं दुहे ॥
indrasya vajro 'si vārtraghnas tanūpā naḥ pratispaśaḥ | yo naḥ purastād dakṣiṇataḥ paścād uttarato 'ghāyur abhidāsaty etam̐ so 'śmānam ṛcchatu || devāsurāḥ saṃyattā āsan te 'surā digbhya ābādhanta tān devā iṣvā ca vajreṇa cāpānudanta yad vajriṇīr upadadhātīṣvā caiva tad vajreṇa ca yajamāno bhrātṛvyān apa nudate dikṣūpa
dadhāti devapurā evaitās tanūpānīḥ paryūhate | agnāviṣṇū sajoṣasemā vardhantu vāṃ giraḥ | dyumnair vājebhir ā gatam || brahmavādino vadanti yan na devatāyai juhvaty atha kiṃdevatyā vasor dhāreti | agnir vasus tasyaiṣā dhārā viṣṇur vasus tasyaiṣā dhārā | ''āgnāvaiṣṇavyarcā vasor dhārāṃ juhoti bhāgadheyenaivainau sam ardhayati | atho etām
evā''hutim āyatanavatīṃ karoti yatkāma enāṃ juhoti tad evāva runddhe rudro vā eṣa yad agnis tasyaite tanuvau ghorā'nyā śivā'nyā yac chatarudrīyaṃ juhoti yaivāsya ghorā tanūs tāṃ tena śamayati yad vasor dhārāṃ juhoti yaivāsya śivā tanūs tāṃ tena prīṇāti yo vai vasor dhārāyai
pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati yad ājyam ucchiṣyeta tasmin brahmaudanam pacet tam brāhmaṇāś catvāraḥ prāśnīyuḥ | eṣa vā agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇaḥ | eṣā khalu vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyāyām evaināṃ tanuvām prati ṣṭhāpayati catasro dhenūr dadyāt tābhir eva yajamāno 'muṣmi~lloke 'gniṃ duhe ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेन । इत्य् आह । अदाभ्या वै नामैषाऽऽहुतिर् वैश्वकर्मणी नैनं चिक्यानम् भ्रातृव्यो दभ्नोति । अथो देवता एवाव रुन्द्धे । अग्ने तम् अद्य इति पङ्क्त्या जुहोति पङ्क्त्याहुत्या यज्ञमुखम् आरभते सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः इत्य् आह होत्रा एवाव रुन्द्धे । अग्निर् देवेभ्यो ऽपाक्रामद् भागधेयम्
इच्छमानस् तस्मा एतद् भागधेयम् प्रायच्छन् । एतद् वा अग्नेर् अग्निहोत्रम् एतर्हि खलु वा एष जातो यर्हि सर्वश् चितः । जातायैवास्मा अन्नम् अपि दधाति स एनम् प्रीतः प्रीणाति वसीयान् भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद् एष गार्हपत्यश् चीयते ऽथ क्वास्याहवनीय इति । असाव् आदित्य इति ब्रूयात् । एतस्मिन् हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति ॥
य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते साक्षाद् एव देवता ऋध्नोति । अग्ने यशस्विन् यशसेमम् अर्पयेन्द्रावतीम् अपचितीम् इहा वह । अयम् मूर्धा परमेष्ठी सुवर्चाः समानानाम् उत्तमश्लोको अस्तु ॥ भद्रम् पश्यन्त उप सेदुर् अग्रे तपो दीक्षाम् ऋषयः सुवर्विदः । ततः क्षत्रम् बलम् ओजश् च जातं तद् अस्मै देवा अभि सं नमन्तु ॥ धाता विधाता परमा
उत संदृक् प्रजापतिः परमेष्ठी विराजा । स्तोमाश् छन्दाꣳसि निविदो म आहुर् एतस्मै राष्ट्रम् अभि सं नमाम ॥ अभ्यावर्तध्वम् उप मेत साकम् अयꣳ शास्ताधिपतिर् वो अस्तु । अस्य विज्ञानम् अनु सꣳ रभध्वम् इमम् पश्चाद् अनु जीवाथ सर्वे ॥ राष्ट्रभृत एता उप दधाति । एषा वा अग्नेश् चिती राष्ट्रभृत् तयैवास्मिन् राष्ट्रं दधाति राष्ट्रम् एव भवति नास्माद् राष्ट्रम् भ्रꣳशते ॥
cittiṃ juhomi manasā ghṛtena | ity āha | adābhyā vai nāmaiṣā''hutir vaiśvakarmaṇī nainaṃ cikyānam bhrātṛvyo dabhnoti | atho devatā evāva runddhe | agne tam adya iti paṅktyā juhoti paṅktyāhutyā yajñamukham ārabhate sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ ity āha hotrā evāva runddhe | agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam
icchamānas tasmā etad bhāgadheyam prāyacchan | etad vā agner agnihotram etarhi khalu vā eṣa jāto yarhi sarvaś citaḥ | jātāyaivāsmā annam api dadhāti sa enam prītaḥ prīṇāti vasīyān bhavati brahmavādino vadanti yad eṣa gārhapatyaś cīyate 'tha kvāsyāhavanīya iti | asāv āditya iti brūyāt | etasmin hi sarvābhyo devatābhyo juhvati ||
ya evaṃ vidvān agniṃ cinute sākṣād eva devatā ṛdhnoti | agne yaśasvin yaśasemam arpayendrāvatīm apacitīm ihā vaha | ayam mūrdhā parameṣṭhī suvarcāḥ samānānām uttamaśloko astu || bhadram paśyanta upa sedur agre tapo dīkṣām ṛṣayaḥ suvarvidaḥ | tataḥ kṣatram balam ojaś ca jātaṃ tad asmai devā abhi saṃ namantu || dhātā vidhātā paramā
uta saṃdṛk prajāpatiḥ parameṣṭhī virājā | stomāś chandām̐si nivido ma āhur etasmai rāṣṭram abhi saṃ namāma || abhyāvartadhvam upa meta sākam ayam̐ śāstādhipatir vo astu | asya vijñānam anu sam̐ rabhadhvam imam paścād anu jīvātha sarve || rāṣṭrabhṛta etā upa dadhāti | eṣā vā agneś citī rāṣṭrabhṛt tayaivāsmin rāṣṭraṃ dadhāti rāṣṭram eva bhavati nāsmād rāṣṭram bhram̐śate ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वै पुत्रो जातो म्रियत एवं वा एष म्रियते यस्याग्निर् उख्य उद्वायति यन् निर्मन्थ्यं कुर्याद् वि छिन्द्याद् भ्रातृव्यम् अस्मै जनयेत् स एव पुनः परीध्यः स्वाद् एवैनं योनेर् जनयति नास्मै भ्रातृव्यं जनयति तमो वा एतं गृह्णाति यस्याग्निर् उख्य उद्वायति मृत्युस् तमः कृष्णं वासः कृष्णा धेनुर् दक्षिणा तमसा
एव तमो मृत्युम् अप हते हिरण्यं ददाति ज्योतिर् वै हिरण्यम् । ज्योतिषैव तमो ऽप हते । अथो तेजो वै हिरण्यम् । तेज एवात्मन् धत्ते सुवर् न घर्मः स्वाहा सुवर् नार्कः स्वाहा सुवर् न शुक्रः स्वाहा सुवर् न ज्योतिः स्वाहा सुवर् न सूर्यः स्वाहा । अर्को वा एष यद् अग्निर् असाव् आदित्यः
अश्वमेधः । यद् एता आहुतीर् जुहोत्य् अर्काश्वमेधयोर् एव ज्योतीꣳषि सं दधाति । एष ह त्वा अर्काश्वमेधी यस्यैतद् अग्नौ क्रियते । आपो वा इदम् अग्रे सलिलम् आसीत् स एताम् प्रजापतिः प्रथमां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तद् इयम् अभवत् तं विश्वकर्माब्रवीत् । उप त्वायानीति नेह लोको ऽस्तीति
अब्रवीत् । स एतां द्वितीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तद् अन्तरिक्षम् अभवत् स यज्ञः प्रजापतिम् ब्रवीत् । उप त्वायानीति नेह लोको ऽस्तीत्य् अब्रवीत् स विश्वकर्माणम् अब्रवीत् । उप त्वायानीति केन मोपैष्यसीति दिश्याभिर् इत्य् अब्रवीत् तम् दिश्याभिर् उपैत् ता उपाधत्त ता दिशः ॥
अभवन् । स परमेष्ठी प्रजापतिम् अब्रवीत् । उप त्वायानीति नेह लोको ऽस्तीत्य् अब्रवीत् स विश्वकर्माणं च यज्ञं चाब्रवीत् । उप वाम् आयानीति नेह लोको ऽस्तीत्य् अब्रूताम् । स एतां तृतीयां चितिम् अपश्यत् ताम् उपाधत्त तद् असाव् अभवत् स आदित्यः प्रजापतिम् अब्रवीत् । उप त्वा
आयानीति। नेह लोको ऽस्तीत्य् अब्रवीत् स विश्वकर्माणं च यज्ञं चाब्रवीत् । उप वाम् आयानीति नेह लोको ऽस्तीत्य् अब्रूताम् । स परमेष्ठिनम् अब्रवीत् । उप त्वायानीति केन मोपैष्यसीति लोकम्पृणयेत्य् अब्रवीत् तं लोकम्पृणयोपैत् तस्माद् अयातयाम्नी लोकम्पृणा । अयातयामा ह्य् असौ
आदित्यस् । तान् ऋषयो ऽब्रुवन् । उप व आयामेति केन न उपैष्यथेति भूम्नेत्य् अब्रुवन् तान् द्वाभ्यां चितीभ्याम् उपायन् । स पञ्चचितीकः सम् अपद्यत य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते भूयान् एव भवत्य् अभीमाँल्लोकाञ् जयति विदुर् एनं देवाः । अथो एतासाम् एव देवतानाꣳ सायुज्यं गच्छति ॥
yathā vai putro jāto mriyata evaṃ vā eṣa mriyate yasyāgnir ukhya udvāyati yan nirmanthyaṃ kuryād vi chindyād bhrātṛvyam asmai janayet sa eva punaḥ parīdhyaḥ svād evainaṃ yoner janayati nāsmai bhrātṛvyaṃ janayati tamo vā etaṃ gṛhṇāti yasyāgnir ukhya udvāyati mṛtyus tamaḥ kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇā dhenur dakṣiṇā tamasā
eva tamo mṛtyum apa hate hiraṇyaṃ dadāti jyotir vai hiraṇyam | jyotiṣaiva tamo 'pa hate | atho tejo vai hiraṇyam | teja evātman dhatte suvar na gharmaḥ svāhā suvar nārkaḥ svāhā suvar na śukraḥ svāhā suvar na jyotiḥ svāhā suvar na sūryaḥ svāhā | arko vā eṣa yad agnir asāv ādityaḥ
aśvamedhaḥ | yad etā āhutīr juhoty arkāśvamedhayor eva jyotīm̐ṣi saṃ dadhāti | eṣa ha tvā arkāśvamedhī yasyaitad agnau kriyate | āpo vā idam agre salilam āsīt sa etām prajāpatiḥ prathamāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad iyam abhavat taṃ viśvakarmābravīt | upa tvāyānīti neha loko 'stīti
abravīt | sa etāṃ dvitīyāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad antarikṣam abhavat sa yajñaḥ prajāpatim bravīt | upa tvāyānīti neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇam abravīt | upa tvāyānīti kena mopaiṣyasīti diśyābhir ity abravīt tam diśyābhir upait tā upādhatta tā diśaḥ ||
abhavan | sa parameṣṭhī prajāpatim abravīt | upa tvāyānīti neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt | upa vām āyānīti neha loko 'stīty abrūtām | sa etāṃ tṛtīyāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad asāv abhavat sa ādityaḥ prajāpatim abravīt | upa tvā
āyānīti| neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt | upa vām āyānīti neha loko 'stīty abrūtām | sa parameṣṭhinam abravīt | upa tvāyānīti kena mopaiṣyasīti lokampṛṇayety abravīt taṃ lokampṛṇayopait tasmād ayātayāmnī lokampṛṇā | ayātayāmā hy asau
ādityas | tān ṛṣayo 'bruvan | upa va āyāmeti kena na upaiṣyatheti bhūmnety abruvan tān dvābhyāṃ citībhyām upāyan | sa pañcacitīkaḥ sam apadyata ya evaṃ vidvān agniṃ cinute bhūyān eva bhavaty abhīmā~llokāñ jayati vidur enaṃ devāḥ | atho etāsām eva devatānām̐ sāyujyaṃ gacchati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयो वा अग्निर् यद् अग्निचित् पक्षिणो ऽश्नीयात् तम् एवाग्निम् अद्याद् आर्तिम् आर्छेत् संवत्सरं व्रतं चरेत् संवत्सरꣳ हि व्रतं नाति पशुर् वा एष यद् अग्निः । हिनस्ति खलु वै तम् पशुर् य एनम् पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् उपचरति तस्मात् पश्चात् प्राङ् उपचर्य आत्मनो ऽहिꣳसायै तेजो ऽसि तेजो मे यच्छ पृथिवीं यच्छ ।
पृथिव्यै मा पाहि ज्योतिर् असि ज्योतिर् मे यच्छान्तरिक्षं यच्छान्तरिक्षान् मा पाहि सुवर् असि सुवर् मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहि । इति आहैताभिर् वा इमे लोका विधृताः । यद् एता उपदधात्य् एषां लोकानां विधृत्यै स्वयमातृण्णा उपधाय हिरण्येष्टका उप दधातीमे वै लोकाः स्वयमातृण्णा ज्योतिर् हिरण्यम् । यत् स्वयमातृण्णा उपधाय
हिरण्येष्टका उपदधातीमान् एवैताभिर् लोकाञ् ज्योतिष्मतः कुरुते ऽथो एताभिर् एवास्मा इमे लोकाः प्र भान्ति यास् ते अग्ने सूर्ये रुच उद्यतो दिवम् आतन्वन्ति रश्मिभिः । ताभिः सर्वाभी रुचे जनाय नस् कृधि ॥ या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्व् अश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभिः सर्वाभी रुचं नो धत्त बृहस्पते ॥ रुचं नो धेहि
ब्राह्मणेषु रुचꣳ राजसु नस् कृधि । रुचं विश्येषु शूद्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम् ॥ द्वेधा वा अग्निं चिक्यानस्य यश इन्द्रियं गच्छत्य् अग्निं वा चितम् ईजानं वा यद् एता आहुतीर् जुहोति । आत्मन्न् एव यश इन्द्रियं धत्ते । ईश्वरो वा एष आर्तिम् आर्तोर् यो ऽग्निं चिन्वन्न् अधिक्रामति तत् त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानः । इति वारुण्यर्चा
जुहुयाच् छान्तिर् एवैषाग्नेर् गुप्तिर् आत्मनः । हविष्कृतो वा एष यो ऽग्निं चिनुते यथा वै हवि स्कन्दत्य् एवं वा एष स्कन्दति यो ऽग्निं चित्वा स्त्रियम् उपैति मैत्रावरुण्यामिक्षया यजेत मैत्रावरुणताम् एवोपैत्य् आत्मनो ऽस्कन्दाय यो वा अग्निम् ऋतुस्थां वेदर्तुर्ऋतुर् अस्मै कल्पमान एति प्रत्य् एव तिष्ठति संवत्सरो वा अग्निः
ऋतुस्थास् तस्य वसन्तः शिरो ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षो वर्षाः पुच्छꣳ शरद् उत्तरः पक्षो हेमन्तो मध्यम् पूर्वपक्षाश् चितयो ऽपरपक्षाः पुरीषम् अहोरात्राणीष्टका एष वा अग्निर् ऋतुस्था य एवं वेदर्तुर्ऋतुर् अस्मै कल्पमान एति प्रत्य् एव तिष्ठति प्रजापतिर् वा एतं ज्यैष्ठ्यकामो न्य् अधत्त ततो वै स ज्यैष्ठ्यम् अगच्छत् । य एवं विद्वान् अग्निं चिनुते ज्यैष्ठ्यम् एव गच्छति ॥
vayo vā agnir yad agnicit pakṣiṇo 'śnīyāt tam evāgnim adyād ārtim ārchet saṃvatsaraṃ vrataṃ caret saṃvatsaram̐ hi vrataṃ nāti paśur vā eṣa yad agniḥ | hinasti khalu vai tam paśur ya enam purastāt pratyañcam upacarati tasmāt paścāt prāṅ upacarya ātmano 'him̐sāyai tejo 'si tejo me yaccha pṛthivīṃ yaccha |
pṛthivyai mā pāhi jyotir asi jyotir me yacchāntarikṣaṃ yacchāntarikṣān mā pāhi suvar asi suvar me yaccha divaṃ yaccha divo mā pāhi | iti āhaitābhir vā ime lokā vidhṛtāḥ | yad etā upadadhāty eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai svayamātṛṇṇā upadhāya hiraṇyeṣṭakā upa dadhātīme vai lokāḥ svayamātṛṇṇā jyotir hiraṇyam | yat svayamātṛṇṇā upadhāya
hiraṇyeṣṭakā upadadhātīmān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute 'tho etābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti yās te agne sūrye ruca udyato divam ātanvanti raśmibhiḥ | tābhiḥ sarvābhī ruce janāya nas kṛdhi || yā vo devāḥ sūrye ruco goṣv aśveṣu yā rucaḥ | indrāgnī tābhiḥ sarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate || rucaṃ no dhehi
brāhmaṇeṣu rucam̐ rājasu nas kṛdhi | rucaṃ viśyeṣu śūdreṣu mayi dhehi rucā rucam || dvedhā vā agniṃ cikyānasya yaśa indriyaṃ gacchaty agniṃ vā citam ījānaṃ vā yad etā āhutīr juhoti | ātmann eva yaśa indriyaṃ dhatte | īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānaḥ | iti vāruṇyarcā
juhuyāc chāntir evaiṣāgner guptir ātmanaḥ | haviṣkṛto vā eṣa yo 'gniṃ cinute yathā vai havi skandaty evaṃ vā eṣa skandati yo 'gniṃ citvā striyam upaiti maitrāvaruṇyāmikṣayā yajeta maitrāvaruṇatām evopaity ātmano 'skandāya yo vā agnim ṛtusthāṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati saṃvatsaro vā agniḥ
ṛtusthās tasya vasantaḥ śiro grīṣmo dakṣiṇaḥ pakṣo varṣāḥ puccham̐ śarad uttaraḥ pakṣo hemanto madhyam pūrvapakṣāś citayo 'parapakṣāḥ purīṣam ahorātrāṇīṣṭakā eṣa vā agnir ṛtusthā ya evaṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati prajāpatir vā etaṃ jyaiṣṭhyakāmo ny adhatta tato vai sa jyaiṣṭhyam agacchat | ya evaṃ vidvān agniṃ cinute jyaiṣṭhyam eva gacchati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् आकूतात् समसुस्रोद्धृदो वा मनसो वा सम्भृतं चक्षुषो वा । तम् अनु प्रेहि सुकृतस्य लोकं यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः ॥ एतꣳ सधस्थ परि ते ददामि यम् आवहाच् छेवधिं जातवेदाः । अन्वागन्ता यज्ञपतिर् वो अत्र तꣳ सम जानीत परमे व्योमन् ॥ जानीताद् एनम् परमे व्योमन् देवाः सधस्था विद रूपम् अस्य । यद् आगच्छात्
पथिभिर् देवयानैर् इष्टापूर्ते कृणुताद् आविर् अस्मै ॥ सम् प्र च्यवध्वम् अनु सम् प्र याताग्ने पथो देवयानान् कृणुध्वम् । अस्मिन्त् सधस्थे अध्य् उत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश् च सीदत ॥ प्रस्तरेण परिधिना स्रुचा वेद्या च बर्हिषा । ऋचेमं यज्ञं नो वह सुवर् देवेषु गन्तवे ॥ यद् इष्टम् यत् परादानं यद् दत्तं या च दक्षिणा । तत्
अग्निर् वैश्वकर्मणः सुवर् देवेषु नो दधत् ॥ येना सहस्रं वहसि येनाग्ने सर्ववेदसम् । तेनेमं यज्ञं नो वह सुवर् देवेषु गन्तवे ॥ येनाग्ने दक्षिणा युक्ता यज्ञं वहन्त्य् ऋत्विजः । तेनेमं यज्ञं नो वह सुवर् देवेषु गन्तवे ॥ येनाग्ने सुकृतः पथा मधोर् धारा व्यानशुः । तेनेमं यज्ञं नो वह सुवर् देवेषु गन्तवे ॥ यत्र धारा अनपेता मधोर् घृतस्य च याः । तद् अग्निर् वैश्वकर्मणः सुवर् देवेषु नो दधत् ॥
yad ākūtāt samasusroddhṛdo vā manaso vā sambhṛtaṃ cakṣuṣo vā | tam anu prehi sukṛtasya lokaṃ yatrarṣayaḥ prathamajā ye purāṇāḥ || etam̐ sadhastha pari te dadāmi yam āvahāc chevadhiṃ jātavedāḥ | anvāgantā yajñapatir vo atra tam̐ sama jānīta parame vyoman || jānītād enam parame vyoman devāḥ sadhasthā vida rūpam asya | yad āgacchāt
pathibhir devayānair iṣṭāpūrte kṛṇutād āvir asmai || sam pra cyavadhvam anu sam pra yātāgne patho devayānān kṛṇudhvam | asmint sadhasthe adhy uttarasmin viśve devā yajamānaś ca sīdata || prastareṇa paridhinā srucā vedyā ca barhiṣā | ṛcemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave || yad iṣṭam yat parādānaṃ yad dattaṃ yā ca dakṣiṇā | tat
agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat || yenā sahasraṃ vahasi yenāgne sarvavedasam | tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave || yenāgne dakṣiṇā yuktā yajñaṃ vahanty ṛtvijaḥ | tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave || yenāgne sukṛtaḥ pathā madhor dhārā vyānaśuḥ | tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave || yatra dhārā anapetā madhor ghṛtasya ca yāḥ | tad agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यास् ते अग्ने समिधो यानि धाम या जिह्वा जातवेदो यो अर्चिः । ये ते अग्ने मेडयो य इन्दवस् तेभिर् आत्मानं चिनुहि प्रजानन् ॥ उत्सन्नयज्ञो वा एष यद् अग्निः किं वाहैतस्य क्रियते किं वा न यद् वा अध्वर्युर् अग्नेश् चिन्वन्न् अन्तरेत्य् आत्मनो वै तद् अन्तर् एति यास् ते अग्ने समिधो यानि
धामेत्य् आहैषा वा अग्नेः स्वयंचितिर् अग्निर् एव तद् अग्निं चिनोति नाध्वर्युर् आत्मनो ऽन्तर् एति चतस्र आशाः प्र चरन्त्व् अग्नय इमं नो यज्ञं नयतु प्रजानन् । घृतम् पिन्वन्न् अजरꣳ सुवीरम् ब्रह्म समिद् भवत्य् आहुतीनाम् ॥ सुवर्गाय वा एष लोकायोप धीयते यत् कूर्मश् चतस्र आशाः प्र चरन्त्व् अग्नय इत्य् आह ।
दिश एवैतेन प्र जानातीमं नो यज्ञं नयतु प्रजानन्न् इत्य् आह सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै ब्रह्म समिद् भवत्य् आहुतीनाम् इत्य् आह ब्रह्मणा वै देवाः सुवर्गं लोकम् आयन् यद् ब्रह्मण्वत्योपदधाति ब्रह्मणैव तद् यजमानः सुवर्गं लोकम् एति प्रजापतिर् वा एष यद् अग्निस् तस्य प्रजाः पशवश् छन्दाꣳसि रूपꣳ सर्वान् वर्णान् इष्टकानां कुर्याद् रूपेणैव प्रजाम् पशूञ् छन्दाꣳस्य् अव रुन्द्धे ऽथो प्रजाभ्य एवैनम् पशुभ्यश् छन्दोभ्यो ऽवरुद्ध्य चिनुते ॥
yās te agne samidho yāni dhāma yā jihvā jātavedo yo arciḥ | ye te agne meḍayo ya indavas tebhir ātmānaṃ cinuhi prajānan || utsannayajño vā eṣa yad agniḥ kiṃ vāhaitasya kriyate kiṃ vā na yad vā adhvaryur agneś cinvann antarety ātmano vai tad antar eti yās te agne samidho yāni
dhāmety āhaiṣā vā agneḥ svayaṃcitir agnir eva tad agniṃ cinoti nādhvaryur ātmano 'ntar eti catasra āśāḥ pra carantv agnaya imaṃ no yajñaṃ nayatu prajānan | ghṛtam pinvann ajaram̐ suvīram brahma samid bhavaty āhutīnām || suvargāya vā eṣa lokāyopa dhīyate yat kūrmaś catasra āśāḥ pra carantv agnaya ity āha |
diśa evaitena pra jānātīmaṃ no yajñaṃ nayatu prajānann ity āha suvargasya lokasyābhinītyai brahma samid bhavaty āhutīnām ity āha brahmaṇā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan yad brahmaṇvatyopadadhāti brahmaṇaiva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti prajāpatir vā eṣa yad agnis tasya prajāḥ paśavaś chandām̐si rūpam̐ sarvān varṇān iṣṭakānāṃ kuryād rūpeṇaiva prajām paśūñ chandām̐sy ava runddhe 'tho prajābhya evainam paśubhyaś chandobhyo 'varuddhya cinute ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि गृह्णाम्य् अग्रे अग्निꣳ रायस् पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । मयि प्रजाम् मयि वर्चो दधाम्य् अरिष्टाः स्याम तनुवा सुवीराः ॥ यो नो अग्निः पितरो हृत्स्व् अन्तर् अमर्त्यो मर्त्याꣳ आविवेश । तम् आत्मन् परि गृह्णीमहे वयम् मा सो अस्माꣳ अवहाय परा गात् ॥ यद् अध्वर्युर् आत्मन्न् अग्निम् अगृहीत्वाग्निं चिनुयाद् यो ऽस्य स्वो ऽग्निस् तम् अपि
यजमानाय चिनुयाद् अग्निं खलु वै पशवोऽनूप तिष्ठन्ते ऽपक्रामुका अस्मात् पशवः स्युर् मयि गृह्णाम्य् अग्रे अग्निम् इत्य् आहात्मन्न् एव स्वम् अग्निं दाधार नास्मात् पशवो ऽप क्रामन्ति ब्रह्मवादिनो वदन्ति यन् मृच् चापश् चाग्नेर् अनाद्यम् अथ कस्मान् मृदा चाद्भिश् चाग्निश् चीयत इति यद् अद्भिः संयौति ॥
आपो वै सर्वा देवता देवताभिर् एवैनꣳ सꣳ सृजति यन् मृदा चिनोतीयं वा अग्निर् वैश्वानरो ऽग्निनैव तद् अग्निं चिनोति ब्रह्मवादिनो वदन्ति यन् मृदा चाद्भिश् चाग्निश् चीयतेथ कस्माद् अग्निर् उच्यत इति यच् छन्दोभिश् चिनोत्य् अग्नयो वै छन्दाꣳसि तस्माद् अग्निर् उच्यते ऽथो इयं वा अग्निर् वैश्वानरो यत्
मृदा चिनोति तस्माद् अग्निर् उच्यते हिरण्येष्टका उप दधाति ज्योतिर् वै हिरण्यं ज्योतिर् एवास्मिन् दधात्य् अथो तेजो वै हिरण्यं तेज एवात्मन् धत्ते यो वा अग्निꣳ सर्वतोमुखं चिनुते सर्वासु प्रजास्व् अन्नम् अत्ति सर्वा दिशो ऽभि जयति गायत्रीम् पुरस्ताद् उप दधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगतीम् पश्चाद् अनुष्टुभम् उत्तरतः पङ्क्तिम् मध्य एष वा अग्निः सर्वतोमुखस् तं य एवं विद्वाꣳश् चिनुते सर्वासु प्रजास्व् अन्नम् अत्ति सर्वा दिशो ऽभि जयत्य् अथो दिश्य् एव दिशम् प्र वयति तस्माद् दिशि दिक् प्रोता ॥
mayi gṛhṇāmy agre agnim̐ rāyas poṣāya suprajāstvāya suvīryāya | mayi prajām mayi varco dadhāmy ariṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrāḥ || yo no agniḥ pitaro hṛtsv antar amartyo martyām̐ āviveśa | tam ātman pari gṛhṇīmahe vayam mā so asmām̐ avahāya parā gāt || yad adhvaryur ātmann agnim agṛhītvāgniṃ cinuyād yo 'sya svo 'gnis tam api
yajamānāya cinuyād agniṃ khalu vai paśavo'nūpa tiṣṭhante 'pakrāmukā asmāt paśavaḥ syur mayi gṛhṇāmy agre agnim ity āhātmann eva svam agniṃ dādhāra nāsmāt paśavo 'pa krāmanti brahmavādino vadanti yan mṛc cāpaś cāgner anādyam atha kasmān mṛdā cādbhiś cāgniś cīyata iti yad adbhiḥ saṃyauti ||
āpo vai sarvā devatā devatābhir evainam̐ sam̐ sṛjati yan mṛdā cinotīyaṃ vā agnir vaiśvānaro 'gninaiva tad agniṃ cinoti brahmavādino vadanti yan mṛdā cādbhiś cāgniś cīyatetha kasmād agnir ucyata iti yac chandobhiś cinoty agnayo vai chandām̐si tasmād agnir ucyate 'tho iyaṃ vā agnir vaiśvānaro yat
mṛdā cinoti tasmād agnir ucyate hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir evāsmin dadhāty atho tejo vai hiraṇyaṃ teja evātman dhatte yo vā agnim̐ sarvatomukhaṃ cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayati gāyatrīm purastād upa dadhāti triṣṭubhaṃ dakṣiṇato jagatīm paścād anuṣṭubham uttarataḥ paṅktim madhya eṣa vā agniḥ sarvatomukhas taṃ ya evaṃ vidvām̐ś cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayaty atho diśy eva diśam pra vayati tasmād diśi dik protā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् अग्निम् असृजत सो ऽस्मात् सृष्टः प्राङ् प्राद्रवत् तस्मा अश्वम् प्रत्य् आस्यत् स दक्षिणाऽवर्तत तस्मै वृष्णिम् प्रत्य् आस्यत् स प्रत्यङ्ङ् आवर्तत तस्मा ऋषभम् प्रत्य् आस्यत् स उदङ्ङ् आवर्तत तस्मै बस्तम् प्रत्य् आस्यत् स ऊर्ध्वो ऽद्रवत् तस्मै पुरुषम् प्रत्य् आस्यत् । यत् पशुशीर्षाण्य् उपदधाति सर्वत एवैनम्
अवरुध्य चिनुते । एता वै प्राणभृतश् चक्षुष्मतीर् इष्टका यत् पशुशीर्षाणि यत् पशुशीर्षाण्य् उपदधाति ताभिर् एव यजमानो ऽमुष्मिँल्लोके प्राणित्य् अथो ताभिर् एवास्मा इमे लोकाः प्र भान्ति मृदाभिलिप्योप दधाति मेध्यत्वाय पशुर् वा एष यद् अग्निर् अन्नम् पशवः । एष खलु वा अग्निर् यत् पशुशीर्षाणि यं कामयेत कनीयो ऽस्यान्नम्
स्याद् इतिसंतरां तस्य पशुशीर्षाण्य् उप दध्यात् कनीय एवास्यान्नम् भवति यं कामयेत समावद् अस्यान्नꣳ स्याद् इति मध्यतस् तस्योप दध्यात् समावद् एवास्यान्नम् भवति
यं कामयेत भूयो ऽस्यान्नꣳ स्याद् इत्य् अन्तेषु तस्य व्युदूह्योप दध्याद् अन्तत एवास्मा अन्नम् अव रुन्द्धे भूयो ऽस्यान्नम् भवति ॥
prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ prāṅ prādravat tasmā aśvam praty āsyat sa dakṣiṇā'vartata tasmai vṛṣṇim praty āsyat sa pratyaṅṅ āvartata tasmā ṛṣabham praty āsyat sa udaṅṅ āvartata tasmai bastam praty āsyat sa ūrdhvo 'dravat tasmai puruṣam praty āsyat | yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti sarvata evainam
avarudhya cinute | etā vai prāṇabhṛtaś cakṣuṣmatīr iṣṭakā yat paśuśīrṣāṇi yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti tābhir eva yajamāno 'muṣmi~lloke prāṇity atho tābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti mṛdābhilipyopa dadhāti medhyatvāya paśur vā eṣa yad agnir annam paśavaḥ | eṣa khalu vā agnir yat paśuśīrṣāṇi yaṃ kāmayeta kanīyo 'syānnam
syād itisaṃtarāṃ tasya paśuśīrṣāṇy upa dadhyāt kanīya evāsyānnam bhavati yaṃ kāmayeta samāvad asyānnam̐ syād iti madhyatas tasyopa dadhyāt samāvad evāsyānnam bhavati
yaṃ kāmayeta bhūyo 'syānnam̐ syād ity anteṣu tasya vyudūhyopa dadhyād antata evāsmā annam ava runddhe bhūyo 'syānnam bhavati ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तेगान् दꣳष्ट्राभ्याम् मण्डूकाञ् जम्भ्येभिः । आदकां खादेन । ऊर्जꣳ सꣳसूदेन । अरण्यं जाम्बीलेन मृदम् बर्स्वेभिः शर्कराभिर् अवकाम् अवकाभिः शर्कराम् उत्सादेन जिह्वाम् अवक्रन्देन तालुम् । सरस्वतीं जिह्वाग्रेण ॥
stegān dam̐ṣṭrābhyām maṇḍūkāñ jambhyebhiḥ | ādakāṃ khādena | ūrjam̐ sam̐sūdena | araṇyaṃ jāmbīlena mṛdam barsvebhiḥ śarkarābhir avakām avakābhiḥ śarkarām utsādena jihvām avakrandena tālum | sarasvatīṃ jihvāgreṇa ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजꣳ हनूभ्याम् अप आस्येन । आदित्याञ्̇ छ्मश्रुभिः । उपयामम् अधरेणोष्ठेन सद् उत्तरेण । अन्तरेणानूकाशम् प्रकाशेन बाह्यम् । स्तनयित्नुं निर्बाधेन सूर्याग्नी चक्षुर्भ्याम् । विद्युतौ कनानकाभ्याम् अशनिम् मस्तिष्केण बलम् मज्जभिः ॥
vājam̐ hanūbhyām apa āsyena | ādityāñ̇ chmaśrubhiḥ | upayāmam adhareṇoṣṭhena sad uttareṇa | antareṇānūkāśam prakāśena bāhyam | stanayitnuṃ nirbādhena sūryāgnī cakṣurbhyām | vidyutau kanānakābhyām aśanim mastiṣkeṇa balam majjabhiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्माञ् छफैः । अच्छलाभिः कपिञ्जलान् । साम कुष्ठिकाभिः । जवं जङ्घाभिः । अगदं जानुभ्याम् । वीर्यं कुहाभ्याम् भयम् प्रचालाभ्याम् । गुहोपपक्षाभ्याम् अश्विनाव् अꣳसाभ्याम् अदितिꣳ शीर्ष्णा निर्ऋतिं निर्जाल्मकेन शीर्ष्णा ॥
kūrmāñ chaphaiḥ | acchalābhiḥ kapiñjalān | sāma kuṣṭhikābhiḥ | javaṃ jaṅghābhiḥ | agadaṃ jānubhyām | vīryaṃ kuhābhyām bhayam pracālābhyām | guhopapakṣābhyām aśvināv am̐sābhyām aditim̐ śīrṣṇā nirṛtiṃ nirjālmakena śīrṣṇā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योक्त्रं गृध्राभिः । युगम् आनतेन चित्तम् मन्याभिः संक्रोशान् प्राणैः प्रकाशेन त्वचम् पराकाशेनान्तराम् मशकान् केशैः । इन्द्रꣳ स्वपसा वहेन बृहस्पतिꣳ शकुनिसादेन रथम् उष्णिहाभिः ॥
yoktraṃ gṛdhrābhiḥ | yugam ānatena cittam manyābhiḥ saṃkrośān prāṇaiḥ prakāśena tvacam parākāśenāntarām maśakān keśaiḥ | indram̐ svapasā vahena bṛhaspatim̐ śakunisādena ratham uṣṇihābhiḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रावरुणौ श्रोणीभ्याम् इन्द्राग्नी शिखण्डाभ्याम् इन्द्राबृहस्पती ऊरुभ्याम् इन्द्राविष्णू अष्ठीवद्भ्याम् । सवितारम् पुच्छेन गन्धर्वाञ् छेपेन । अप्सरसो मुष्काभ्याम् पवमानम् पायुना पवित्रम् पोत्राभ्याम् आक्रमणꣳ स्थूराभ्याम् प्रतिक्रमणं कुष्ठाभ्याम् ॥
mitrāvaruṇau śroṇībhyām indrāgnī śikhaṇḍābhyām indrābṛhaspatī ūrubhyām indrāviṣṇū aṣṭhīvadbhyām | savitāram pucchena gandharvāñ chepena | apsaraso muṣkābhyām pavamānam pāyunā pavitram potrābhyām ākramaṇam̐ sthūrābhyām pratikramaṇaṃ kuṣṭhābhyām ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रस्य क्रोडः । अदित्यै पाजस्यम् । दिशां जत्रवः । जीमूतान् हृदयौपशाभ्याम् अन्तरिक्षम् पुरितता नभ उदर्येण । इन्द्राणीम् प्लीह्ना वल्मीकान् क्लोम्ना गिरीन् प्लाशिभिः समुद्रम् उदरेण वैश्वानरम् भस्मना ॥
indrasya kroḍaḥ | adityai pājasyam | diśāṃ jatravaḥ | jīmūtān hṛdayaupaśābhyām antarikṣam puritatā nabha udaryeṇa | indrāṇīm plīhnā valmīkān klomnā girīn plāśibhiḥ samudram udareṇa vaiśvānaram bhasmanā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूष्णो वनिष्ठुः । अन्धाहे स्थूरगुदा सर्पान् गुदाभिः । ऋतून् पृष्टीभिः । दिवम् पृष्ठेन वसूनाम् प्रथमा कीकसा रुद्राणां द्वितीया । आदित्यानां तृतीया । अङ्गिरसां चतुर्थी साध्यानाम् पञ्चमी विश्वेषां देवानाꣳ षष्ठी ॥
pūṣṇo vaniṣṭhuḥ | andhāhe sthūragudā sarpān gudābhiḥ | ṛtūn pṛṣṭībhiḥ | divam pṛṣṭhena vasūnām prathamā kīkasā rudrāṇāṃ dvitīyā | ādityānāṃ tṛtīyā | aṅgirasāṃ caturthī sādhyānām pañcamī viśveṣāṃ devānām̐ ṣaṣṭhī ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओजो ग्रीवाभिः । निर्ऋतिम् अस्थभिः । इन्द्रꣳ स्वपसा वहेन रुद्रस्य विचलः स्कन्धः । अहोरात्रयोर् द्वितीयः । अर्धमासानां तृतीयः । मासां चतुर्थः । ऋतूनाम् पञ्चमः संवत्सरस्य षष्ठः ॥
ojo grīvābhiḥ | nirṛtim asthabhiḥ | indram̐ svapasā vahena rudrasya vicalaḥ skandhaḥ | ahorātrayor dvitīyaḥ | ardhamāsānāṃ tṛtīyaḥ | māsāṃ caturthaḥ | ṛtūnām pañcamaḥ saṃvatsarasya ṣaṣṭhaḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दं नन्दथुना कामम् प्रत्यासाभ्याम् भयꣳ शितीमभ्याम् प्रशिषम् प्रशासाभ्याम् । सूर्याचन्द्रमसौ वृक्याभ्याम् । श्यामशबलौ मतस्नाभ्याम् । व्युष्टिꣳ रूपेण निम्रुक्तिम् अरूपेण ॥
ānandaṃ nandathunā kāmam pratyāsābhyām bhayam̐ śitīmabhyām praśiṣam praśāsābhyām | sūryācandramasau vṛkyābhyām | śyāmaśabalau matasnābhyām | vyuṣṭim̐ rūpeṇa nimruktim arūpeṇa ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहर् माꣳसेन रात्रिम् पीवसा । अपो यूषेण घृतꣳ रसेन् श्यां वसया दूषीकाभिर् ह्रादुनिम् अश्रुभिः पृष्वाम् । दिवꣳ रूपेण नक्षत्राणि प्रतिरूपेण पृथिवीं चर्मणा छवीं छव्या । उपाकृताय स्वाहा । आलब्धाय स्वाहा हुताय स्वाहा ॥
ahar mām̐sena rātrim pīvasā | apo yūṣeṇa ghṛtam̐ rasen śyāṃ vasayā dūṣīkābhir hrādunim aśrubhiḥ pṛṣvām | divam̐ rūpeṇa nakṣatrāṇi pratirūpeṇa pṛthivīṃ carmaṇā chavīṃ chavyā | upākṛtāya svāhā | ālabdhāya svāhā hutāya svāhā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेः पक्षतिः सरस्वत्यै निपक्षतिः सोमस्य तृतीया । अपां चतुर्थी । ओषधीनाम् पञ्चमी संवत्सरस्य षष्ठी मरुताꣳ सप्तमी बृहस्पतेर् अष्टमी मित्रस्य नवमी वरुणस्य दशमी । इन्द्रस्यैकादशी विश्वेषां देवानां द्वादशी द्यावापृथिव्योः पार्श्वम् । यमस्य पाटूरः ॥
agneḥ pakṣatiḥ sarasvatyai nipakṣatiḥ somasya tṛtīyā | apāṃ caturthī | oṣadhīnām pañcamī saṃvatsarasya ṣaṣṭhī marutām̐ saptamī bṛhaspater aṣṭamī mitrasya navamī varuṇasya daśamī | indrasyaikādaśī viśveṣāṃ devānāṃ dvādaśī dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam | yamasya pāṭūraḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोः पक्षतिः सरस्वतो निपक्षतिः । चन्द्रमसस् तृतीया नक्षत्राणां चतुर्थी सवितुः पञ्चमी रुद्रस्य षष्ठी सर्पाणाꣳ सप्तमी । अर्यम्णो ऽष्टमी त्वष्टुर् नवमी धातुर् दशमी । इन्द्राण्या एकादशी । अदित्यै द्वादशी द्यावापृथिव्योः पार्श्वम् । यम्यै पाटूरः ॥
vāyoḥ pakṣatiḥ sarasvato nipakṣatiḥ | candramasas tṛtīyā nakṣatrāṇāṃ caturthī savituḥ pañcamī rudrasya ṣaṣṭhī sarpāṇām̐ saptamī | aryamṇo 'ṣṭamī tvaṣṭur navamī dhātur daśamī | indrāṇyā ekādaśī | adityai dvādaśī dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam | yamyai pāṭūraḥ ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पन्थाम् अनूवृग्भ्याम् । संततिꣳ स्नावन्याभ्याम् । शुकान् पित्तेन हरिमाणं यक्ना हलीक्ष्णान् पापवातेन कूश्माञ् छकभिः शवर्तान् ऊवध्येन शुनो विशसनेन सर्पाँल्लोहितगन्धेन वयाꣳसि पक्वगन्धेन पिपीलिकाः प्रशादेन ॥
panthām anūvṛgbhyām | saṃtatim̐ snāvanyābhyām | śukān pittena harimāṇaṃ yaknā halīkṣṇān pāpavātena kūśmāñ chakabhiḥ śavartān ūvadhyena śuno viśasanena sarpā~llohitagandhena vayām̐si pakvagandhena pipīlikāḥ praśādena ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमैर् अत्य् अक्रमीद् वाजी विश्वैर् देवैर् यज्ञियैः संविदानः स नो नय सुकृतस्य लोकं तस्य ते वयꣳ स्वधया मदेम ॥
kramair aty akramīd vājī viśvair devair yajñiyaiḥ saṃvidānaḥ sa no naya sukṛtasya lokaṃ tasya te vayam̐ svadhayā madema ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यौस् ते पृष्ठम् पृथिवी सधस्थम् आत्मान्तरिक्षम् । समुद्रो योनिः सूर्यस् ते चक्षुः । वातः प्राणः । चन्द्रमाः श्रोत्रम् मासाश् चार्धमाषाश् च पर्वाणि । ऋतवोङ्गानि संवत्सरो महिमा ॥
dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ātmāntarikṣam | samudro yoniḥ sūryas te cakṣuḥ | vātaḥ prāṇaḥ | candramāḥ śrotram māsāś cārdhamāṣāś ca parvāṇi | ṛtavoṅgāni saṃvatsaro mahimā ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् अग्निः स ते लोकस् तं जेष्यसि । अथाव जिघ्र वायुः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स एतं लोकम् अजयद् यस्मिन् वायुः स ते लोकस् तस्मात् त्वान्तर् एष्यामि यदि नावजिघ्रसि । आदित्यः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् आदित्यः स ते लोकस् तं जेष्यसि यद्य् अवजिघ्रसि ॥
agniḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasminn agniḥ sa te lokas taṃ jeṣyasi | athāva jighra vāyuḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasmin vāyuḥ sa te lokas tasmāt tvāntar eṣyāmi yadi nāvajighrasi | ādityaḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasminn ādityaḥ sa te lokas taṃ jeṣyasi yady avajighrasi ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.