पशुर् वा एष यद् अग्निः । योनिः खलु वा एषा पशोर् वि क्रियते यत् प्राचीनम् ऐष्टकाद् यजुः क्रियते रेतो ऽपस्याः । अपस्या उप दधाति योनाव् एव रेतो दधाति पञ्चोप दधाति पाङ्क्ताः पशवः पशून् एवास्मै प्र जनयति पञ्च दक्षिणतः । वज्रो वा अपस्याः । वज्रेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षाꣳस्य् अप हन्ति पञ्च पश्चात् प्राचीर् उप दधाति पश्चाद् वै प्राचीनꣳ रेतो धीयते पश्चाद् एवास्मै प्राचीनꣳ रेतो दधाति पञ्च पुरस्तात् प्रतीचीर् उप दधाति पञ्च पश्चात् प्राचीः तस्मात् प्राचीनꣳ रेतो धीयते प्रतीचीः प्रजा जायन्ते पञ्चोत्तरतश् छन्दस्याः पशवो वै छन्दस्याः पशून् एव प्रजातान्त् स्वम् आयतनम् अभि पर्यूहते । इयं वा अग्नेर् अतिदाहाद् अबिभेत् सैताः अपस्या अपश्यत् ता उपाधत्त ततो वा इमां नात्य् अदहत् । यद् अपस्या उपदधात्य् अस्या अनतिदाहाय उवाच हेयम् अदद् इत् स ब्रह्मणाऽन्नं यस्यैता उपधीयान्तै य उ चैना एवं वेदद् इति प्राणभृत उप दधाति रेतस्य् एव प्राणान् दधाति तस्माद् वदन् प्राणन् पश्यञ् छृण्वन् पशुर् जायते । अयम् पुरः ॥ भुव इति पुरस्ताद् उप दधाति प्राणम् एवैताभिर् दाधार । अयं दक्षिणा विश्वकर्मेति दक्षिणतः । मन एवैताभिर् दाधार । अयम् पश्चाद् विश्वव्यचा इति पश्चात् । चक्षुर् एवैताभिर् दाधार । इदम् उत्तरात् सुवर् इत्य् उत्तरतः श्रोत्रम् एवैताभिर् दाधार । इयम् उपरि मतिर् इत्य् उपरिष्टात् । वाचम् एवैताभिर् दाधार दशदशोप दधाति सवीर्यत्वाय । अक्ष्णया उप दधाति तस्माद् अक्ष्णया पशवो ऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै याः प्राचीस् ताभिर् वसिष्ठ आर्ध्नोत् । या दक्षिणा ताभिर् भरद्वाजः । याः प्रतीचीस् ताभिर् विश्वामित्रः । या उदीचीस् ताभिर् जमदग्निः । या ऊर्ध्वास् ताभिर् विश्वकर्मा य एवम् एतासाम् ऋद्धिं वेदर्ध्नोत्य् एव य आसाम् एवम् बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति य आसाम् एवं क्लृप्तिं वेद कल्पते अस्मै य आसाम् एवम् आयतनं वेदायतनवान् भवति य आसाम् एवम् प्रतिष्ठां वेद प्रत्य् एव तिष्ठति प्राणभृत उपधाय संयत उप दधाति प्राणान् एवास्मिन् धित्वा संयद्भिः सं यच्छति तत् संयताꣳ संयत्त्वम् अथो प्राण एवापानं दधाति तस्मात् प्राणापानौ सं चरतः । विषूचीर् उप दधाति तस्माद् विष्वञ्चौ प्राणापानौ यद् वा अग्नेर् असंयतम् असुवर्ग्यम् अस्य तत् सुवर्ग्यो ऽग्निः । यत् संयत उपदधाति सम् एवैनं यच्छति सुवर्ग्यम् एवाकस् त्र्यविर् वयः कृतम् अयानाम् इत्य् आह वयोभिर् एवायान् अव रुन्द्धे । अयैर् वयाꣳसि सर्वतो वायुमतीर् भवन्ति तस्माद् अयꣳ सर्वतः पवते ॥
paśur vā eṣa yad agniḥ | yoniḥ khalu vā eṣā paśor vi kriyate yat prācīnam aiṣṭakād yajuḥ kriyate reto 'pasyāḥ | apasyā upa dadhāti yonāv eva reto dadhāti pañcopa dadhāti pāṅktāḥ paśavaḥ paśūn evāsmai pra janayati pañca dakṣiṇataḥ | vajro vā apasyāḥ | vajreṇaiva yajñasya dakṣiṇato rakṣām̐sy apa hanti pañca paścāt prācīr upa dadhāti paścād vai prācīnam̐ reto dhīyate paścād evāsmai prācīnam̐ reto dadhāti pañca purastāt pratīcīr upa dadhāti pañca paścāt prācīḥ tasmāt prācīnam̐ reto dhīyate pratīcīḥ prajā jāyante pañcottarataś chandasyāḥ paśavo vai chandasyāḥ paśūn eva prajātānt svam āyatanam abhi paryūhate | iyaṃ vā agner atidāhād abibhet saitāḥ apasyā apaśyat tā upādhatta tato vā imāṃ nāty adahat | yad apasyā upadadhāty asyā anatidāhāya uvāca heyam adad it sa brahmaṇā'nnaṃ yasyaitā upadhīyāntai ya u cainā evaṃ vedad iti prāṇabhṛta upa dadhāti retasy eva prāṇān dadhāti tasmād vadan prāṇan paśyañ chṛṇvan paśur jāyate | ayam puraḥ || bhuva iti purastād upa dadhāti prāṇam evaitābhir dādhāra | ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmeti dakṣiṇataḥ | mana evaitābhir dādhāra | ayam paścād viśvavyacā iti paścāt | cakṣur evaitābhir dādhāra | idam uttarāt suvar ity uttarataḥ śrotram evaitābhir dādhāra | iyam upari matir ity upariṣṭāt | vācam evaitābhir dādhāra daśadaśopa dadhāti savīryatvāya | akṣṇayā upa dadhāti tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai yāḥ prācīs tābhir vasiṣṭha ārdhnot | yā dakṣiṇā tābhir bharadvājaḥ | yāḥ pratīcīs tābhir viśvāmitraḥ | yā udīcīs tābhir jamadagniḥ | yā ūrdhvās tābhir viśvakarmā ya evam etāsām ṛddhiṃ vedardhnoty eva ya āsām evam bandhutāṃ veda bandhumān bhavati ya āsām evaṃ klṛptiṃ veda kalpate asmai ya āsām evam āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati ya āsām evam pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati prāṇabhṛta upadhāya saṃyata upa dadhāti prāṇān evāsmin dhitvā saṃyadbhiḥ saṃ yacchati tat saṃyatām̐ saṃyattvam atho prāṇa evāpānaṃ dadhāti tasmāt prāṇāpānau saṃ carataḥ | viṣūcīr upa dadhāti tasmād viṣvañcau prāṇāpānau yad vā agner asaṃyatam asuvargyam asya tat suvargyo 'gniḥ | yat saṃyata upadadhāti sam evainaṃ yacchati suvargyam evākas tryavir vayaḥ kṛtam ayānām ity āha vayobhir evāyān ava runddhe | ayair vayām̐si sarvato vāyumatīr bhavanti tasmād ayam̐ sarvataḥ pavate ||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.