विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ विज्ञानं यज्ञं तनुते, विज्ञानवान्हि यज्ञं तनोति श्रद्धापूर्वकम्; अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं तनुत इति। कर्माणि च तनुते। यस्माद्विज्ञानकर्तृकं सर्वम्, तस्माद्युक्तं विज्ञानमय आत्मा ब्राह्मेति। किंच, विज्ञानं ब्राह्म सर्वे देवाः इन्द्रादयः ज्येष्ठम्, प्रथमजत्वात्; सर्ववृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात्प्रथमजं विज्ञानं ब्राह्म उपासते ध्यायन्ति, तस्मिन्विज्ञानमये ब्राह्मण्यभिमानं कृत्वा उपासत इत्यर्थः। तस्मात्ते महतो ब्राह्मण उपासनात् ज्ञानैश्वर्यवन्तो भवन्ति। तच्च विज्ञानं ब्राह्म चेत् यदि वेद विजानाति; न केवलं वेदैव, तस्मात् ब्राह्मणः चेत् न प्रमाद्यति; बाह्रेष्वनात्मस्वात्मा भावितः; तस्मात्प्राप्तं विज्ञानमये ब्राह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनम्; तन्निवृत्त्यर्थमुच्यते -- तस्माच्चेन्न प्रमाद्यतीति। अन्नमयादिष्वात्मभावं हित्वा केवले विज्ञानमये ब्राह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदित्यर्थः। ततः किं स्यादिति, उच्यते -- शरीरे पाप्मनो हित्वा; शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानः; तेषां च विज्ञानमये ब्राह्मण्यात्माभिमानात् निमित्तापाये हानमुपपद्यते, छत्रापाय इव च्छायायाः। तस्मात् शरीराभिमाननिमित्तान्सर्वान् पाप्मनः शरीरप्रभवान् शरीरे एव हित्वा विज्ञानमयब्राह्मस्वरूपापन्नः तत्स्थान् सर्वान् कामान् विज्ञानमयेनैवात्मना समश्नुते सम्यग्भुङ्क्ते इत्यर्थः। तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य आत्मा एष एव शरीरे मनोमये भवः शारीरः। कः? य एष विज्ञानमयः। तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थम्। आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिः, अधिकारात् मयट्शब्दाच्च। अन्नादिमया हि कार्यात्मनो भौतिका इहाधिकृताः। तदधिकारपतितश्चायमानन्दमयः। मयट् चात्र विकारार्थे दृष्टः, यथा अन्नमय इत्यत्र। तस्मात्कार्यात्मा आनन्दमयः प्रत्येतव्यः। संक्रमणाच्च। 'आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति ' इति वक्ष्यति। कार्यात्मनां च संक्रमणमन्नात्मनां दृष्टम्। संक्रमणकर्मत्वेन च आनन्दमय आत्मा श्रूयते, यथा 'अन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति ' इति। न च आत्मन एवोपसंक्रमणम्, अधिकारविरोधात्। असंभवाच्च। न ह्रात्मनैव आत्मन उपसंक्रमणं संभवति, स्वात्मनि भेदाभावात्; आत्मभूतं च ब्राह्म संक्रमितुः। शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च। न हि यथोक्तलक्षणे आकाशादिकारणे अकार्यपतिते शिरआद्यवयवरूपकल्पना उपपद्यते। 'अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने अस्थूलमनणु नेति नेत्यात्मा ' इत्यादिविशेषापोहश्रुतिभ्यश्च। मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्च। न हि, प्रियशिरआद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमाने आनन्दमये आत्मनि ब्राह्मणि नास्ति ब्राह्मेत्याशङ्काभावात् 'असन्नेव स भवति असद्ब्राह्मेति वेद चेत् ' इति मन्त्रोदाहरणमुपपद्यते। 'ब्राह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ' इत्यपि चानुपपन्नं पृथग्ब्राह्मणः प्रतिष्टात्वेन ग्रहणम्। तस्मात्कार्यपतित एवानन्दमयः, न पर एवात्मा। आनन्द इति विद्याकर्मणोः फलम्, तद्विकार आनन्दमयः। स च विज्ञानमयादान्तरः, यज्ञादिहेतोर्विज्ञानमयादस्यान्तरत्वश्रुतेः। ज्ञानकर्मणोर्हि फलं भोक्त्रर्थत्वादान्तरतमं स्यात्; आन्तरतमश्च आनन्दमय आत्मा पूर्वभ्यः। विद्याकर्मणोः प्रियाद्यर्थत्वाच्च। प्रियादिप्रयुक्ते हि विद्याकर्मणी; तस्मात्प्रियादीनां फलरूपाणामात्मसंनिकर्षात् विज्ञानमयादस्यभ्यन्तरत्वमुपपद्यते; प्रियादिवासनानिर्वर्तितो ह्रात्मा आनन्दमयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्ने उपलभ्यते। तस्य आनन्दमयस्यात्मनः इष्टपुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः, प्राधान्यात्। मोद इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः। स एव च प्रकृष्टो हर्षः प्रमोदः। आनन्द इति सुखसामान्यम् आत्मा प्रियादीनां सुखावयवानाम्, तेष्वनुस्यूतत्वात्। आनन्द इति परं ब्राह्म; तद्धि शुभकर्मणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमित्रादिविषयविशेषोपाधौ अन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसा अप्रच्छाद्यमाने प्रसन्ने अभिव्यज्यते। तद्विषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके। तद्वृत्तिविशेषप्रत्युपस्थापकस्य कर्मणोऽनवस्थितत्वात् सुखस्य क्षणिकत्वम्। तद्यदन्तःकरणं तपसा तमोघ्नेन विद्यया ब्राह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावत्, तावत् विविक्ते प्रसन्ने अन्तःकरणे आनन्दविशेष उत्कृष्यते विपुलीभवति। वक्ष्यति च -- 'रसौ वै सः, रसँ् ह्रेवायं लब्ध्वानन्दी भवति, एष ह्रेवानन्दयाति, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ' इति श्रुत्यन्तरात्। एवं च कामोपशमोत्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षः आनन्दस्य वक्ष्यते। एवं च उत्कृष्यमाणस्य आनन्दमयस्यात्मनः परमार्थब्राह्मविज्ञानापेक्षया ब्राह्म परमेव यत्प्रकृतं सत्यज्ञानानन्तलक्षणम्, यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्च अन्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ताः, यच्च तेभ्य आभ्यन्तरम्, येन च ते सर्वे आत्मवन्तः, तत् ब्राह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्य अवसानभूतम् अद्वैतं ब्राह्म प्रतिष्ठा, आनन्दमयस्य एकत्वावसानत्वात्। अस्ति तदेकमविद्याकल्पितस्य द्वैतस्यावसनाभूतमद्वैतं ब्राह्म प्रतिष्ठा पुच्छम्। तदेतस्मिन्नप्यर्थे एष श्लोको भवति।। इति पञ्चमानुवाकभाष्यम्।।
vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna pramādyati śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmānsamaśnuta iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda uttaraḥ pakṣaḥ | ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 || vijñānaṃ yajñaṃ tanute, vijñānavānhi yajñaṃ tanoti śraddhāpūrvakam; ato vijñānasya kartṛtvaṃ tanuta iti| karmāṇi ca tanute| yasmādvijñānakartṛkaṃ sarvam, tasmādyuktaṃ vijñānamaya ātmā brāhmeti| kiṃca, vijñānaṃ brāhma sarve devāḥ indrādayaḥ jyeṣṭham, prathamajatvāt; sarvavṛttīnāṃ vā tatpūrvakatvātprathamajaṃ vijñānaṃ brāhma upāsate dhyāyanti, tasminvijñānamaye brāhmaṇyabhimānaṃ kṛtvā upāsata ityarthaḥ| tasmātte mahato brāhmaṇa upāsanāt jñānaiśvaryavanto bhavanti| tacca vijñānaṃ brāhma cet yadi veda vijānāti; na kevalaṃ vedaiva, tasmāt brāhmaṇaḥ cet na pramādyati; bāhreṣvanātmasvātmā bhāvitaḥ; tasmātprāptaṃ vijñānamaye brāhmaṇyātmabhāvanāyāḥ pramadanam; tannivṛttyarthamucyate -- tasmāccenna pramādyatīti| annamayādiṣvātmabhāvaṃ hitvā kevale vijñānamaye brāhmaṇyātmatvaṃ bhāvayannāste cedityarthaḥ| tataḥ kiṃ syāditi, ucyate -- śarīre pāpmano hitvā; śarīrābhimānanimittā hi sarve pāpmānaḥ; teṣāṃ ca vijñānamaye brāhmaṇyātmābhimānāt nimittāpāye hānamupapadyate, chatrāpāya iva cchāyāyāḥ| tasmāt śarīrābhimānanimittānsarvān pāpmanaḥ śarīraprabhavān śarīre eva hitvā vijñānamayabrāhmasvarūpāpannaḥ tatsthān sarvān kāmān vijñānamayenaivātmanā samaśnute samyagbhuṅkte ityarthaḥ| tasya pūrvasya manomayasya ātmā eṣa eva śarīre manomaye bhavaḥ śārīraḥ| kaḥ? ya eṣa vijñānamayaḥ| tasmādvā etasmādityuktārtham| ānandamaya iti kāryātmapratītiḥ, adhikārāt mayaṭśabdācca| annādimayā hi kāryātmano bhautikā ihādhikṛtāḥ| tadadhikārapatitaścāyamānandamayaḥ| mayaṭ cātra vikārārthe dṛṣṭaḥ, yathā annamaya ityatra| tasmātkāryātmā ānandamayaḥ pratyetavyaḥ| saṃkramaṇācca| 'ānandamayamātmānamupasaṃkrāmati ' iti vakṣyati| kāryātmanāṃ ca saṃkramaṇamannātmanāṃ dṛṣṭam| saṃkramaṇakarmatvena ca ānandamaya ātmā śrūyate, yathā 'annamayamātmānamupasaṃkrāmati ' iti| na ca ātmana evopasaṃkramaṇam, adhikāravirodhāt| asaṃbhavācca| na hrātmanaiva ātmana upasaṃkramaṇaṃ saṃbhavati, svātmani bhedābhāvāt; ātmabhūtaṃ ca brāhma saṃkramituḥ| śiraādikalpanānupapatteśca| na hi yathoktalakṣaṇe ākāśādikāraṇe akāryapatite śiraādyavayavarūpakalpanā upapadyate| 'adṛśye'nātmye'nirukte'nilayane asthūlamanaṇu neti netyātmā ' ityādiviśeṣāpohaśrutibhyaśca| mantrodāharaṇānupapatteśca| na hi, priyaśiraādyavayavaviśiṣṭe pratyakṣato'nubhūyamāne ānandamaye ātmani brāhmaṇi nāsti brāhmetyāśaṅkābhāvāt 'asanneva sa bhavati asadbrāhmeti veda cet ' iti mantrodāharaṇamupapadyate| 'brāhma pucchaṃ pratiṣṭhā ' ityapi cānupapannaṃ pṛthagbrāhmaṇaḥ pratiṣṭātvena grahaṇam| tasmātkāryapatita evānandamayaḥ, na para evātmā| ānanda iti vidyākarmaṇoḥ phalam, tadvikāra ānandamayaḥ| sa ca vijñānamayādāntaraḥ, yajñādihetorvijñānamayādasyāntaratvaśruteḥ| jñānakarmaṇorhi phalaṃ bhoktrarthatvādāntaratamaṃ syāt; āntaratamaśca ānandamaya ātmā pūrvabhyaḥ| vidyākarmaṇoḥ priyādyarthatvācca| priyādiprayukte hi vidyākarmaṇī; tasmātpriyādīnāṃ phalarūpāṇāmātmasaṃnikarṣāt vijñānamayādasyabhyantaratvamupapadyate; priyādivāsanānirvartito hrātmā ānandamayo vijñānamayāśritaḥ svapne upalabhyate| tasya ānandamayasyātmanaḥ iṣṭaputrādidarśanajaṃ priyaṃ śira iva śiraḥ, prādhānyāt| moda iti priyalābhanimitto harṣaḥ| sa eva ca prakṛṣṭo harṣaḥ pramodaḥ| ānanda iti sukhasāmānyam ātmā priyādīnāṃ sukhāvayavānām, teṣvanusyūtatvāt| ānanda iti paraṃ brāhma; taddhi śubhakarmaṇā pratyupasthāpyamāne putramitrādiviṣayaviśeṣopādhau antaḥkaraṇavṛttiviśeṣe tamasā apracchādyamāne prasanne abhivyajyate| tadviṣayasukhamiti prasiddhaṃ loke| tadvṛttiviśeṣapratyupasthāpakasya karmaṇo'navasthitatvāt sukhasya kṣaṇikatvam| tadyadantaḥkaraṇaṃ tapasā tamoghnena vidyayā brāhmacaryeṇa śraddhayā ca nirmalatvamāpadyate yāvat, tāvat vivikte prasanne antaḥkaraṇe ānandaviśeṣa utkṛṣyate vipulībhavati| vakṣyati ca -- 'rasau vai saḥ, rasa~ hrevāyaṃ labdhvānandī bhavati, eṣa hrevānandayāti, etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti ' iti śrutyantarāt| evaṃ ca kāmopaśamotkarṣāpekṣayā śataguṇottarottarotkarṣaḥ ānandasya vakṣyate| evaṃ ca utkṛṣyamāṇasya ānandamayasyātmanaḥ paramārthabrāhmavijñānāpekṣayā brāhma parameva yatprakṛtaṃ satyajñānānantalakṣaṇam, yasya ca pratipattyarthaṃ pañca annādimayāḥ kośā upanyastāḥ, yacca tebhya ābhyantaram, yena ca te sarve ātmavantaḥ, tat brāhma pucchaṃ pratiṣṭhā| tadeva ca sarvasyāvidyāparikalpitasya dvaitasya avasānabhūtam advaitaṃ brāhma pratiṣṭhā, ānandamayasya ekatvāvasānatvāt| asti tadekamavidyākalpitasya dvaitasyāvasanābhūtamadvaitaṃ brāhma pratiṣṭhā puccham| tadetasminnapyarthe eṣa śloko bhavati|| iti pañcamānuvākabhāṣyam||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.