असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥१॥ असद्वा इदमग्र आसीत्। असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपम् अव्याकृतं ब्राह्म उच्यते; न पुनरत्यन्तमेवासत्। न ह्रसतः सज्जन्मास्ति। इदम् इति नामरूपविशेषवद्व्याकृतं जगत्; अग्रे पूर्वं प्रागुत्पत्तेः ब्राह्मैव असच्छब्दवाच्यमासीत्। ततः असतः वै सत् प्रविभक्तनामरूपविशेषम् अजायत उत्पन्नम्। किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति -- पितुरिव पुत्रः? नेत्याह। तत् असच्छब्दवाच्यं स्वयमेव आत्मानमेव अकुरुत कृतवत्। यस्मादेवम्, तस्मात् तत् ब्राह्मैव सुकृतं स्वयं कर्तृ उच्यते। स्वयं कर्तृ ब्राह्मेति प्रसिद्धं लोके सर्वकारणत्वात्। यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्वं सर्वात्मना, तस्मात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्राह्म कारणं सुकृतम् उच्यते। सर्वथापि तु फलसंबन्धादिकारणं सुकृतशब्दवाच्यं प्रसिद्धं लोके। यदि पुण्यं यदि वा अन्यत् सा प्रसिद्धिः नित्ये चेतनकारणे सति उपपद्यते, तस्मादस्ति ब्राह्म, सुकृतप्रसिद्धेरिति। इतश्चास्ति; कुतः? रसत्वात्। कुतो रसत्वप्रसिद्धिब्र्राह्मण इत्यत आह -- यद्वै तत्सुकृतं रसौ वै सः। रसो नाम तृप्तिहेतुः आनन्दकरो मधुराम्लादिः प्रसिद्धो लोके। रसमेव हि अयं लब्ध्वा प्राप्य आनन्दी सुखी भवति। नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके। बाह्रानन्दसाधनरहिता अपि अनीहा निरेषणा ब्रााह्मणा बाह्ररसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसः; नूनं ब्राह्मैव रसस्तेषाम्। तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्राह्म। इतश्चास्ति; कुतः? प्राणनादिक्रियादर्शनात्। अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणिति अपानेन अपानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्यकरणैर्निर्वत्र्यमाना दृश्यन्ते। तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहतं संभवति, अन्यत्रादर्शनात्। तदाह -- यत् यदि एषः आकाशे परमे व्योम्नि गुहायां निहित आनन्दो न स्यात् न भवेत्, को ह्रेव लोके अन्यात् अपानचेष्टां कुर्यादित्यर्थः। कः प्राण्यात् प्राणनं वा कुर्यात्; तस्मादस्ति तद्ब्राह्म, यदर्थाः कार्यकरणप्राणनादिचेष्टाः; तत्कृत एव च आनन्दो लोकस्य। कुतः? एष ह्रेव पर आत्मा आनन्दयाति आनन्दयति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम्। स एवात्मा आनन्दरूपोविद्यया परिच्छिन्नो विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः। भयाभयहेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति तद्ब्राह्म। सद्वस्ताश्रयणेन हि अभयं भवति; नासद्वस्त्वाश्रयणेन भयनिवृत्तिरुपपद्यते। कथमभयहेतुत्वमिति, उच्यते -- यदा ह्रेव यस्मात् एषः साधकः एतस्मिन् ब्राह्मणि -- किंविशिष्टे? अदृश्ये दृश्यं नाम द्रष्टव्यं विकारः, दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य; न दृश्यम् अदृश्यम्, अविकारइत्यर्थः। एतस्मिन्नदृश्ये अविकारेऽविषयभूते, अनात्म्ये अशरीरे, यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यम्, यस्मादनात्म्यं तस्मादनिरुक्तम्; विशेषो हि निरुच्यते; विशेषश्च विकारः; अविकारं च ब्राह्म, सर्वविकारहेतुत्वात्; तस्मात् अनिरुक्तम्। यत् एवम्, तस्मादनिलयनं निलयनं नीड आश्रयः न निलयनम् अनिलयनम् अनाधारं तस्मिन् एतस्मिन् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ब्राह्मणीति वाक्यार्थः। अभयमिति क्रियाविशेषणम्। अभयामिति वा लिङ्गान्तरं परिणम्यते। प्रतिष्ठां स्थितिमात्मभावं विन्दते लभते। अथ तदा सः तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरविद्याकृतस्यादर्शनादभयं गतो भवति। स्वरूपप्रतिष्ठो ह्रसौ यदा भवति, तदा नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति। अन्यस्य ह्रन्यतो भयं भवति, न आत्मन एव आत्मनो भयं युक्तम्; तस्मात् आत्मैव आत्मनः अभयकारणम्। सर्वतो हि निर्भया ब्रााह्मणा दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु; तच्चायुक्तमसति भयत्राणे ब्राह्मणि। तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्राह्मेति। कदा असौ अभयं गतो भवति साधकः? यदा नान्यत्पश्यति आत्मनि च अन्तरं भेदं न कुरुते, तदा अभयं गतो भवतीत्यभिप्रायः। यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मात् एषः अविद्यावान् अविद्यया प्रत्युपस्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीयचन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि च एतस्मिन् ब्राह्मणि, उत अपि, अरम् अल्पमपि, अन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते; भेददर्शनमेव हि भयकारणम्; अल्पमपि भेदं पश्यतीत्यर्थः। अथ तस्माद्भेददर्शनाद्धेतोः तस्य भेददर्शिनः आत्मनो भयं भवति। तस्मादात्मैवात्मनो भयकारणमविदुषः; तदेतदाह -- तत् ब्राह्म त्वेव भयं भेददर्शिनो विदुषः ईश्वरोऽन्यो मत्तः अहमन्यः संसारीत्येवंविदुषः भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव ब्राह्म अल्पमप्यन्तरं कुर्वतः भयं भवति एकत्वेन अमन्वानस्य। तस्मात् विद्वानप्यविद्वानेवासौ, योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यति। उच्छेदहेतुदर्शनाद्धयुच्छेद्याभिमतस्य भयं भवति; अनुच्छेद्यो ह्रुच्छेदहेतुः; तत्र असत्युच्छेदहेतौ उच्छेद्ये न तद्दर्शनकार्यं भयं युक्तम्। सर्वं च जगद्भयवद्दृश्यते। तस्माज्जगतो भयदर्शनाद्गम्यते -- नूनं तदस्ति भयकारणमुच्छेदहेतुरनुच्छेद्यात्मकम्, यतो जगद्बिभेतीति। तत् एतस्मिन्नप्यर्थे एषः श्लोकः भवति।। इति सप्तमानुवाकभाष्यम्।।
asadvā idamagra āsīt | tato vai sadajāyata | tadātmāna~ svayamakuruta | tasmāttatsukṛtamucyata iti | yadvai tat sukṛtam | raso vai saḥ | rasa~ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati | ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt | yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānandayāti | yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati | yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute | atha tasya bhayaṃ bhavati | tattveva bhayaṃ viduṣo'manvānasya | tadapyeṣa śloko bhavati ||1|| asadvā idamagra āsīt| asaditi vyākṛtanāmarūpaviśeṣaviparītarūpam avyākṛtaṃ brāhma ucyate; na punaratyantamevāsat| na hrasataḥ sajjanmāsti| idam iti nāmarūpaviśeṣavadvyākṛtaṃ jagat; agre pūrvaṃ prāgutpatteḥ brāhmaiva asacchabdavācyamāsīt| tataḥ asataḥ vai sat pravibhaktanāmarūpaviśeṣam ajāyata utpannam| kiṃ tataḥ pravibhaktaṃ kāryamiti -- pituriva putraḥ? netyāha| tat asacchabdavācyaṃ svayameva ātmānameva akuruta kṛtavat| yasmādevam, tasmāt tat brāhmaiva sukṛtaṃ svayaṃ kartṛ ucyate| svayaṃ kartṛ brāhmeti prasiddhaṃ loke sarvakāraṇatvāt| yasmādvā svayamakarotsarvaṃ sarvātmanā, tasmātpuṇyarūpeṇāpi tadeva brāhma kāraṇaṃ sukṛtam ucyate| sarvathāpi tu phalasaṃbandhādikāraṇaṃ sukṛtaśabdavācyaṃ prasiddhaṃ loke| yadi puṇyaṃ yadi vā anyat sā prasiddhiḥ nitye cetanakāraṇe sati upapadyate, tasmādasti brāhma, sukṛtaprasiddheriti| itaścāsti; kutaḥ? rasatvāt| kuto rasatvaprasiddhibrrāhmaṇa ityata āha -- yadvai tatsukṛtaṃ rasau vai saḥ| raso nāma tṛptihetuḥ ānandakaro madhurāmlādiḥ prasiddho loke| rasameva hi ayaṃ labdhvā prāpya ānandī sukhī bhavati| nāsata ānandahetutvaṃ dṛṣṭaṃ loke| bāhrānandasādhanarahitā api anīhā nireṣaṇā brāāhmaṇā bāhrarasalābhādiva sānandā dṛśyante vidvāṃsaḥ; nūnaṃ brāhmaiva rasasteṣām| tasmādasti tatteṣāmānandakāraṇaṃ rasavadbrāhma| itaścāsti; kutaḥ? prāṇanādikriyādarśanāt| ayamapi hi piṇḍo jīvataḥ prāṇena prāṇiti apānena apāniti| evaṃ vāyavīyā aindriyakāśca ceṣṭāḥ saṃhataiḥ kāryakaraṇairnirvatryamānā dṛśyante| taccaikārthavṛttitvena saṃhananaṃ nāntareṇa cetanamasaṃhataṃ saṃbhavati, anyatrādarśanāt| tadāha -- yat yadi eṣaḥ ākāśe parame vyomni guhāyāṃ nihita ānando na syāt na bhavet, ko hreva loke anyāt apānaceṣṭāṃ kuryādityarthaḥ| kaḥ prāṇyāt prāṇanaṃ vā kuryāt; tasmādasti tadbrāhma, yadarthāḥ kāryakaraṇaprāṇanādiceṣṭāḥ; tatkṛta eva ca ānando lokasya| kutaḥ? eṣa hreva para ātmā ānandayāti ānandayati sukhayati lokaṃ dharmānurūpam| sa evātmā ānandarūpovidyayā paricchinno vibhāvyate prāṇibhirityarthaḥ| bhayābhayahetutvādvidvadaviduṣorasti tadbrāhma| sadvastāśrayaṇena hi abhayaṃ bhavati; nāsadvastvāśrayaṇena bhayanivṛttirupapadyate| kathamabhayahetutvamiti, ucyate -- yadā hreva yasmāt eṣaḥ sādhakaḥ etasmin brāhmaṇi -- kiṃviśiṣṭe? adṛśye dṛśyaṃ nāma draṣṭavyaṃ vikāraḥ, darśanārthatvādvikārasya; na dṛśyam adṛśyam, avikāraityarthaḥ| etasminnadṛśye avikāre'viṣayabhūte, anātmye aśarīre, yasmādadṛśyaṃ tasmādanātmyam, yasmādanātmyaṃ tasmādaniruktam; viśeṣo hi nirucyate; viśeṣaśca vikāraḥ; avikāraṃ ca brāhma, sarvavikārahetutvāt; tasmāt aniruktam| yat evam, tasmādanilayanaṃ nilayanaṃ nīḍa āśrayaḥ na nilayanam anilayanam anādhāraṃ tasmin etasmin adṛśye'nātmye'nirukte'nilayane sarvakāryadharmavilakṣaṇe brāhmaṇīti vākyārthaḥ| abhayamiti kriyāviśeṣaṇam| abhayāmiti vā liṅgāntaraṃ pariṇamyate| pratiṣṭhāṃ sthitimātmabhāvaṃ vindate labhate| atha tadā saḥ tasminnānātvasya bhayahetoravidyākṛtasyādarśanādabhayaṃ gato bhavati| svarūpapratiṣṭho hrasau yadā bhavati, tadā nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti| anyasya hranyato bhayaṃ bhavati, na ātmana eva ātmano bhayaṃ yuktam; tasmāt ātmaiva ātmanaḥ abhayakāraṇam| sarvato hi nirbhayā brāāhmaṇā dṛśyante satsu bhayahetuṣu; taccāyuktamasati bhayatrāṇe brāhmaṇi| tasmātteṣāmabhayadarśanādasti tadabhayakāraṇaṃ brāhmeti| kadā asau abhayaṃ gato bhavati sādhakaḥ? yadā nānyatpaśyati ātmani ca antaraṃ bhedaṃ na kurute, tadā abhayaṃ gato bhavatītyabhiprāyaḥ| yadā punaravidyāvasthāyāṃ hi yasmāt eṣaḥ avidyāvān avidyayā pratyupasthāpitaṃ vastu taimirikadvitīyacandravatpaśyatyātmani ca etasmin brāhmaṇi, uta api, aram alpamapi, antaraṃ chidraṃ bhedadarśanaṃ kurute; bhedadarśanameva hi bhayakāraṇam; alpamapi bhedaṃ paśyatītyarthaḥ| atha tasmādbhedadarśanāddhetoḥ tasya bhedadarśinaḥ ātmano bhayaṃ bhavati| tasmādātmaivātmano bhayakāraṇamaviduṣaḥ; tadetadāha -- tat brāhma tveva bhayaṃ bhedadarśino viduṣaḥ īśvaro'nyo mattaḥ ahamanyaḥ saṃsārītyevaṃviduṣaḥ bhedadṛṣṭamīśvarākhyaṃ tadeva brāhma alpamapyantaraṃ kurvataḥ bhayaṃ bhavati ekatvena amanvānasya| tasmāt vidvānapyavidvānevāsau, yo'yamekamabhinnamātmatattvaṃ na paśyati| ucchedahetudarśanāddhayucchedyābhimatasya bhayaṃ bhavati; anucchedyo hrucchedahetuḥ; tatra asatyucchedahetau ucchedye na taddarśanakāryaṃ bhayaṃ yuktam| sarvaṃ ca jagadbhayavaddṛśyate| tasmājjagato bhayadarśanādgamyate -- nūnaṃ tadasti bhayakāraṇamucchedaheturanucchedyātmakam, yato jagadbibhetīti| tat etasminnapyarthe eṣaḥ ślokaḥ bhavati|| iti saptamānuvākabhāṣyam||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.