भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ निरस्ते त्वविद्याकृते विषयविषयिविभागे, विद्यया स्वाभाविकः परिपूर्णः एकः आनन्दः अद्वैतः भवतीत्येतमर्थं विभावयिष्यन्नाह -- युवा प्रथमवयाः; साधुयुवेति साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणम्; युवाप्यसाधुर्भवति साधुरप्ययुवा, अतो विशेषणं युवा स्यात्साधुयुवेति; अध्यायकः अधीतवेदः। आशिष्ठः आशास्तृतमः; दृढिष्ठः दृढतमः; बलिष्ठः बलवत्तमः; एवमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः। तस्येयं पृथिवी उर्वी सर्वा वित्तस्य वित्तेनोपभोगसाधनेन दृष्टार्थेनादृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन संपन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपतिरित्यर्थः। तस्य च य आनन्दः, सः एकः मानुषः मनुष्याणां प्रकृष्टः एक आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः, स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः; मानुषानन्दात् शतगुणेनोत्कृष्टः मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः भवति। मनुष्याः सन्तः कर्मविद्याविशेषात् गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः। ते ह्रन्तर्धानादिशक्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्यकरणाः; तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वन्द्वप्रतिघातशक्तिसाधनसंपत्तिश्च। ततः अप्रतिहन्यमानस्य प्रतीकारवतः मनुष्यगन्धर्वस्य स्याच्चित्तप्रसादः। तत्प्रसादविशेषात्सुखविशेषाभिव्यक्तिः। एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्यां भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेन आनन्दोत्कर्ष उपपद्यते। प्रथमं तु अकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दात् शतगुणेन आनन्दोत्कर्षः मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थम्। साधुयुवा अध्यायक इति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्रेते। ते ह्रविशिष्टे सर्वत्र। अकामहतत्वं तु विषयोत्कर्षापकर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षाय विशेष्यते। अतः अकामहतग्रहणम्, तद्विशेषतः शतगुणसुखोत्कर्षोपलब्धेः अकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्वविधानार्थम्। व्याख्यातमन्यत्। देवगन्धर्वा जातित एव। चिरलोकलोकानामिति पितॄणां विशेषणम्। चिरकालस्थायी लोको येषां पितॄणाम्, ते चिरलोकलोका इति। आजान इति देवलोकः तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः, स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः। कर्मदेवा ये वैदिकेन कर्मणा अग्निहोत्रादिना केवलेन देवानपियन्ति। देवा इति त्रयस्त्रिशद्धविर्भुजः; इन्द्रस्तेषां स्वामी; तस्य आचार्यो बृहस्पतिः। प्रजापतिः विराट् त्रैलोक्यशरीरो ब्राहृा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डलव्यापी। यत्रैते आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति, धर्मश्च तन्निमित्तः ज्ञानं च तद्विषयम् अकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र, स एष हिरण्यगर्भो ब्राहृा, तस्यैष आनन्दः श्रोत्रियेण अवृजिनेन अकामहेतन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपलभ्यते। तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यवगम्यते। तत्र श्रोत्रित्वावृजिनत्वे नियते, अकामहतत्वं तु उत्कृष्यत इति प्रकृष्टसाधनता अवगम्यते। तस्य अकामहतत्वप्रकर्षतश्चोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्राह्मण आनन्दः यस्य परमानन्दस्य मात्रा एकदेशः, ' एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ' इति श्रुत्यन्तरात्। स एष आनन्दः -- यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विप्रुषः प्रविभक्ताः यत्रैकतां गताः -- स एष परमानन्दः स्वाभाविकः, अद्वैतात्; आनन्दानन्दिनोश्च अविभागोऽत्र।।
bhīṣā'smādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣā''nandasya mīmā~sā bhavati | yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ | āśiṣṭho draḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ | tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ pitṛṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ | ye karmaṇā devānapi yanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyā''nandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyā''nandāḥ | sa eko bṛhaspaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ manomayamātmānamupasaṅkrāmati | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 || niraste tvavidyākṛte viṣayaviṣayivibhāge, vidyayā svābhāvikaḥ paripūrṇaḥ ekaḥ ānandaḥ advaitaḥ bhavatītyetamarthaṃ vibhāvayiṣyannāha -- yuvā prathamavayāḥ; sādhuyuveti sādhuścāsau yuvā ceti yūno viśeṣaṇam; yuvāpyasādhurbhavati sādhurapyayuvā, ato viśeṣaṇaṃ yuvā syātsādhuyuveti; adhyāyakaḥ adhītavedaḥ| āśiṣṭhaḥ āśāstṛtamaḥ; dṛḍhiṣṭhaḥ dṛḍhatamaḥ; baliṣṭhaḥ balavattamaḥ; evamādhyātmikasādhanasaṃpannaḥ| tasyeyaṃ pṛthivī urvī sarvā vittasya vittenopabhogasādhanena dṛṣṭārthenādṛṣṭārthena ca karmasādhanena saṃpannā pūrṇā rājā pṛthivīpatirityarthaḥ| tasya ca ya ānandaḥ, saḥ ekaḥ mānuṣaḥ manuṣyāṇāṃ prakṛṣṭaḥ eka ānandaḥ| te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ, sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ; mānuṣānandāt śataguṇenotkṛṣṭaḥ manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ bhavati| manuṣyāḥ santaḥ karmavidyāviśeṣāt gandharvatvaṃ prāptā manuṣyagandharvāḥ| te hrantardhānādiśaktisaṃpannāḥ sūkṣmakāryakaraṇāḥ; tasmātpratighātālpatvaṃ teṣāṃ dvandvapratighātaśaktisādhanasaṃpattiśca| tataḥ apratihanyamānasya pratīkāravataḥ manuṣyagandharvasya syāccittaprasādaḥ| tatprasādaviśeṣātsukhaviśeṣābhivyaktiḥ| evaṃ pūrvasyāḥ pūrvasyā bhūmeruttarasyāmuttarasyāṃ bhūmau prasādaviśeṣataḥ śataguṇena ānandotkarṣa upapadyate| prathamaṃ tu akāmahatāgrahaṇaṃ manuṣyaviṣayabhogakāmānabhihatasya śrotriyasya manuṣyānandāt śataguṇena ānandotkarṣaḥ manuṣyagandharveṇa tulyo vaktavya ityevamartham| sādhuyuvā adhyāyaka iti śrotriyatvāvṛjinatve gṛhrete| te hraviśiṣṭe sarvatra| akāmahatatvaṃ tu viṣayotkarṣāpakarṣataḥ sukhotkarṣāpakarṣāya viśeṣyate| ataḥ akāmahatagrahaṇam, tadviśeṣataḥ śataguṇasukhotkarṣopalabdheḥ akāmahatatvasya paramānandaprāptisādhanatvavidhānārtham| vyākhyātamanyat| devagandharvā jātita eva| ciralokalokānāmiti pitṝṇāṃ viśeṣaṇam| cirakālasthāyī loko yeṣāṃ pitṝṇām, te ciralokalokā iti| ājāna iti devalokaḥ tasminnājāne jātā ājānajā devāḥ, smārtakarmaviśeṣato devasthāneṣu jātāḥ| karmadevā ye vaidikena karmaṇā agnihotrādinā kevalena devānapiyanti| devā iti trayastriśaddhavirbhujaḥ; indrasteṣāṃ svāmī; tasya ācāryo bṛhaspatiḥ| prajāpatiḥ virāṭ trailokyaśarīro brāhṛā samaṣṭivyaṣṭirūpaḥ saṃsāramaṇḍalavyāpī| yatraite ānandabhedā ekatāṃ gacchanti, dharmaśca tannimittaḥ jñānaṃ ca tadviṣayam akāmahatatvaṃ ca niratiśayaṃ yatra, sa eṣa hiraṇyagarbho brāhṛā, tasyaiṣa ānandaḥ śrotriyeṇa avṛjinena akāmahetana ca sarvataḥ pratyakṣamupalabhyate| tasmādetāni trīṇi sādhanānītyavagamyate| tatra śrotritvāvṛjinatve niyate, akāmahatatvaṃ tu utkṛṣyata iti prakṛṣṭasādhanatā avagamyate| tasya akāmahatatvaprakarṣataścopalabhyamānaḥ śrotriyapratyakṣo brāhmaṇa ānandaḥ yasya paramānandasya mātrā ekadeśaḥ, ' etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti ' iti śrutyantarāt| sa eṣa ānandaḥ -- yasya mātrā samudrāmbhasa iva vipruṣaḥ pravibhaktāḥ yatraikatāṃ gatāḥ -- sa eṣa paramānandaḥ svābhāvikaḥ, advaitāt; ānandānandinośca avibhāgo'tra||
Roman (IAST) transliteration rendered by HREEM from the edition's Devanagari; the Devanagari is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.