Udbhata: Kavyalamkarasarasamgraha 4

अथ चतुर्थो वर्गः । प्रेयोरसवदूर्जसव पर्यायोक्तं समाहितम् । द्विधोदात्तं तथा श्लिष्टमलङ्कारान्परे विदुः

atha caturtho vargaḥ / preyorasavadūrjasava paryāyoktaṃ samāhitam / dvidhodāttaṃ tathā śliṣṭamalaṅkārānpare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेयोरसवदिति समुदायान्मतुप् । श्लिष्टमिति । तथा उदात्तवद्द्वविधं श्लिष्टमित्यर्थः । विप्रतिपत्तिनिरासार्थं चात्र श्लिष्टस्य द्वैविध्यमुक्तम् । भामहो हि "तत्सहोक्त्युपमाहेतुनिर्देशात्र्रिविधं यथा"इति श्लिष्टस्य त्रैविध्यमाह । अतो विप्रतिपत्तिनिरासाय तथेत्युक्तम् । उदात्ते तु द्विधेत्ययमनुवादो दृष्टान्तत्वार्थः । यथा उदात्तस्य द्वैविध्यं प्रमाणोपपन्नत्वादङ्गीकृतं तथा श्लिष्टस्यापि तदङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ प्रेयस्वत् तावत्---- रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः । यत्काव्यं बध्यते सद्भिस्तत्प्रेयस्वदुदाहृतम्

preyorasavaditi samudāyānmatup / śliṣṭamiti / tathā udāttavaddvavidhaṃ śliṣṭamityarthaḥ / vipratipattinirāsārthaṃ cātra śliṣṭasya dvaividhyamuktam / bhāmaho hi "tatsahoktyupamāhetunirdeśātrrividhaṃ yathā"iti śliṣṭasya traividhyamāha / ato vipratipattinirāsāya tathetyuktam / udātte tu dvidhetyayamanuvādo dṛṣṭāntatvārthaḥ / yathā udāttasya dvaividhyaṃ pramāṇopapannatvādaṅgīkṛtaṃ tathā śliṣṭasyāpi tadaṅgīkartavyamityarthaḥ // preyasvat tāvat---- ratyādikānāṃ bhāvānāmanubhāvādisūcanaiḥ / yatkāvyaṃ badhyate sadbhistatpreyasvadudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनः क्रोडे कृत्वेति संबन्धः । अत्रात्मनो वक्षसि निधानमाङ्गीको ऽभिनयः, उल्लापनं सान्त्वनं वाचिकः । इममिति इदंशब्देन परामृष्टो यो मृगार्भकः स आलम्बनविभावः । वात्सल्योन्मीलितश्चौत्सुक्यात्मा व्यभिचारीभावः । सुतवाल्लभ्यनिर्विशेषत्वेन हि स्पृहाया रतेरौत्सुक्यभेदाभिसंबन्धः प्रतीयते । स्वशब्दस्तु स्पृहेति । एवमयं रत्यात्मको भावो वात्सल्यस्वभावश्चतुर्भिरनुभावादिभिरत्रावगमितः । अन्येष्वपि भावेष्वेवमुदाहार्यम् । रसवत्--- रसवद्दर्शितस्पष्टशृङ्गारादिरसादयम् । स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम्

ātmanaḥ kroḍe kṛtveti saṃbandhaḥ / atrātmano vakṣasi nidhānamāṅgīko 'bhinayaḥ, ullāpanaṃ sāntvanaṃ vācikaḥ / imamiti idaṃśabdena parāmṛṣṭo yo mṛgārbhakaḥ sa ālambanavibhāvaḥ / vātsalyonmīlitaścautsukyātmā vyabhicārībhāvaḥ / sutavāllabhyanirviśeṣatvena hi spṛhāyā raterautsukyabhedābhisaṃbandhaḥ pratīyate / svaśabdastu spṛheti / evamayaṃ ratyātmako bhāvo vātsalyasvabhāvaścaturbhiranubhāvādibhiratrāvagamitaḥ / anyeṣvapi bhāveṣvevamudāhāryam / rasavat--- rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādirasādayam / svaśabdasthāyisaṃcārivibhāvābhinayāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारहास्यकरणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः

śṛṅgārahāsyakaraṇaraudravīrabhayānakāḥ / bībhatsādbhutaśāntāśca nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदम्बकलिकाकोशः कदम्बकलिकाभ्यन्तरम् । अत्र भगवत आभिलाषिकविप्रलम्भशृङ्गारो निबद्धः । तस्य स्वशब्दः ऽकन्दर्पः प्रबलऽइति । स्थायी तत्रैव स्वशब्देनोन्मीलितः कन्दर्प इति । रतिपरिपोषात्मको हि शृङ्गारो रसः । रतिश्च यूनां मन्मथात्मिका । अतो रतिविशेषस्य वाचकत्वात्कन्दर्पशब्दः स्थायिनो ऽत्र स्वशब्दः । संचारिणश्चौत्सुक्यचिन्ताहर्षाः स्वशब्देनोन्मीलिताः। स्वेदरोमाञ्चौ च सात्विकौ स्वशब्दोपात्तौ । तयोरपि च संचारित्वम् । सात्विकानां स्थायिभावावस्थाविशेषत्वेन निर्वेदादिवत्संचारित्वात् । विभावस्तु ऽइति भावयतस्तस्यऽइति निर्दिष्टः । भगवती हि तत्तद्गुणोपेतत्वेन विभाव्यमाना विभावः । अभिनयस्त्वत्रापाङ्गाभिनयो निर्दिष्टो ऽदृशाऽइति । अतो ऽत्राभिलाषिकः शृङ्गाररसः स्वशब्दादिभिः पञ्चभिरभिव्यज्यते । एवमन्ये ऽपि रसा उदाहार्याः । रसानां भावानां च काव्यशोभातिशयहेतुत्वात् किं काव्यालङ्कारत्वमुत काव्यजीवितत्वमिति न तावद्विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात् । रसभावस्वरूपं चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद्बहुवक्तव्यत्वाच्च ॥ ऊर्जस्वि----- अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात् । भावानां च रसानां च बन्ध ऊर्जस्वि कथ्यते

kadambakalikākośaḥ kadambakalikābhyantaram / atra bhagavata ābhilāṣikavipralambhaśṛṅgāro nibaddhaḥ / tasya svaśabdaḥ 'kandarpaḥ prabala'iti / sthāyī tatraiva svaśabdenonmīlitaḥ kandarpa iti / ratiparipoṣātmako hi śṛṅgāro rasaḥ / ratiśca yūnāṃ manmathātmikā / ato rativiśeṣasya vācakatvātkandarpaśabdaḥ sthāyino 'tra svaśabdaḥ / saṃcāriṇaścautsukyacintāharṣāḥ svaśabdenonmīlitāḥ. svedaromāñcau ca sātvikau svaśabdopāttau / tayorapi ca saṃcāritvam / sātvikānāṃ sthāyibhāvāvasthāviśeṣatvena nirvedādivatsaṃcāritvāt / vibhāvastu 'iti bhāvayatastasya'iti nirdiṣṭaḥ / bhagavatī hi tattadguṇopetatvena vibhāvyamānā vibhāvaḥ / abhinayastvatrāpāṅgābhinayo nirdiṣṭo 'dṛśā'iti / ato 'trābhilāṣikaḥ śṛṅgārarasaḥ svaśabdādibhiḥ pañcabhirabhivyajyate / evamanye 'pi rasā udāhāryāḥ / rasānāṃ bhāvānāṃ ca kāvyaśobhātiśayahetutvāt kiṃ kāvyālaṅkāratvamuta kāvyajīvitatvamiti na tāvadvicāryate granthagauravabhayāt / rasabhāvasvarūpaṃ cātra na vivecitamaprakṛtatvādbahuvaktavyatvācca // ūrjasvi----- anaucityapravṛttānāṃ kāmakrodhādikāraṇāt / bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca bandha ūrjasvi kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सकललोकातिशायिनो भगवतो ऽकृतविवाहकमारीविषयतया हठसंग्रहः शास्त्रसंविद्विरुद्धः प्रवृद्धरागकारणकु उपनिबद्धः । तेन ऊर्जस्तिता । तत्र कामो ववृधे इत्ययं शृङ्गारस्य स्वशब्दः । तस्य रतिपरिपोषात्मकत्वेन कामवृद्धिस्वभावत्वात् कामशब्दस्त्वेतदन्तर्गतः । शृङ्गारस्य यासौ स्थायिभूता रतिस्तस्याः स्वशब्दः हिमगिरेः सुतामित्यालम्बनविभावः । हठेनेत्यनेनावेगलक्षणो व्यभिचारीभावः प्रतिपादितः । अपास्य सत्पथमिति तु मोगः, संग्रहीतुं प्रवृत्त इति आङ्गको ऽनुभावः । एवमयमत्र पञ्चभिः स्वशब्दादिभिरुर्जस्विलक्षणः शृङ्गारः सूचितः । एवमन्येष्वपि रसभावेषूर्जस्वि उदाहार्यम् । पर्यायोक्तम्---- पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते । वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना

atra sakalalokātiśāyino bhagavato 'kṛtavivāhakamārīviṣayatayā haṭhasaṃgrahaḥ śāstrasaṃvidviruddhaḥ pravṛddharāgakāraṇaku upanibaddhaḥ / tena ūrjastitā / tatra kāmo vavṛdhe ityayaṃ śṛṅgārasya svaśabdaḥ / tasya ratiparipoṣātmakatvena kāmavṛddhisvabhāvatvāt kāmaśabdastvetadantargataḥ / śṛṅgārasya yāsau sthāyibhūtā ratistasyāḥ svaśabdaḥ himagireḥ sutāmityālambanavibhāvaḥ / haṭhenetyanenāvegalakṣaṇo vyabhicārībhāvaḥ pratipāditaḥ / apāsya satpathamiti tu mogaḥ, saṃgrahītuṃ pravṛtta iti āṅgako 'nubhāvaḥ / evamayamatra pañcabhiḥ svaśabdādibhirurjasvilakṣaṇaḥ śṛṅgāraḥ sūcitaḥ / evamanyeṣvapi rasabhāveṣūrjasvi udāhāryam / paryāyoktam---- paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate / vācyavācakavṛttibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लम्बालकत्वादयः कार्यरूपत्वात् कारणभूतं गजासुरवधं वाच्यवाचकव्यापारास्पृष्टमपि गमयन्ति । तेन च तथाविधया विच्छित्त्या अवगम्यमानेनार्थेन ते लम्बालकत्वादयोर्ऽथा अलङ्कियन्ते । तस्मात्पर्यायोक्तमलङ्कारः ॥ समाहितम्----- रसभावतदाभासवृत्तेः प्रशमबन्धनम् । अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम्

atra lambālakatvādayaḥ kāryarūpatvāt kāraṇabhūtaṃ gajāsuravadhaṃ vācyavācakavyāpārāspṛṣṭamapi gamayanti / tena ca tathāvidhayā vicchittyā avagamyamānenārthena te lambālakatvādayor'thā alaṅkiyante / tasmātparyāyoktamalaṅkāraḥ // samāhitam----- rasabhāvatadābhāsavṛtteḥ praśamabandhanam / anyānubhāvaniḥśūnyarūpaṃ yattatsamāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समादधन्निजे रूपे ऽवस्थापयन् । समादधदित्यभ्यस्तत्वान्नुमो ऽप्रवृत्तिः । अत्र भगवता शृङ्गारस्य ये ऽनुभावाः कान्तदृष्ट्यादयस्तेषामवहित्थेन आकारप्रच्छादनात्मकेन भावेन तिरोधानं विहितम् । यदुक्तं---स्वस्तिपूर्वकमिति । अनेन ह्याकारतिरोधानमुपदर्शितम् । उदात्तम्--- उदात्तमृद्धिमद्वस्तु चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम्

samādadhannije rūpe 'vasthāpayan / samādadhadityabhyastatvānnumo 'pravṛttiḥ / atra bhagavatā śṛṅgārasya ye 'nubhāvāḥ kāntadṛṣṭyādayasteṣāmavahitthena ākārapracchādanātmakena bhāvena tirodhānaṃ vihitam / yaduktaṃ---svastipūrvakamiti / anena hyākāratirodhānamupadarśitam / udāttam--- udāttamṛddhimadvastu caritaṃ ca mahātmanām / upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हिमवतः स्थैर्ये वाक्यार्थीभूते भगवतो वराहवपुषस्त्रैलोक्योद्धरणोद्युक्तस्य चेष्टितं वीररसप्रतिपत्तिहेतुभूतमवान्तरवाक्यार्थत्वादुपलक्षणीभूतम् । आदिक्रोड आदिवराहः । एवं रसान्तरेष्वप्युपलक्षणीभूतेषूदाहार्यम् ॥ श्लिष्टम्----- एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम् । स्वरितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते

atra himavataḥ sthairye vākyārthībhūte bhagavato varāhavapuṣastrailokyoddharaṇodyuktasya ceṣṭitaṃ vīrarasapratipattihetubhūtamavāntaravākyārthatvādupalakṣaṇībhūtam / ādikroḍa ādivarāhaḥ / evaṃ rasāntareṣvapyupalakṣaṇībhūteṣūdāhāryam // śliṣṭam----- ekaprayatnoccāryāṇāṃ tacchāyāṃ caiva bibhratām / svaritādiguṇairbhinnairbandhaḥ śliṣṭamihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारान्तरगतां प्रतिभां जनयत्पदैः । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्प्रतीयताम्

alaṅkārāntaragatāṃ pratibhāṃ janayatpadaiḥ / dvividhairarthaśabdoktiviśiṣṭaṃ tatpratīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.