Samkara: Upadesasahasri 2.3

मुमुक्षूणाम् उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणाम् अपूर्वानुपचयार्थिनां परिसंख्यानम् इदम् उच्यते । अविद्याहेतवो दोषा वाङ्मनण्कायप्रवृत्तिहेतवः, प्रवृत्तेश् चेष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माण्य् उपचीयन्त इति तन्मोक्षार्थम्

mumukṣūṇām upāttapuṇyāpuṇyakṣapaṇaparāṇām apūrvānupacayārthināṃ parisaṃkhyānam idam ucyate / avidyāhetavo doṣā vāṅmanaṇkāyapravṛttihetavaḥ, pravṛtteś ceṣṭāniṣṭamiśraphalāni karmāṇy upacīyanta iti tanmokṣārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां विषयाणां श्रोत्रादिग्राह्यत्वात् स्वात्मनि परेषु वा विज्ञानाभावः, तेषाम् एव परिणतानां यथा लोष्टादीनाम् । श्रोत्रादिद्वारैश् च ज्ञायन्ते । येन च ज्ञायन्ते स ज्ञातृत्वाद् अतज्जातीयः । ते हि शब्दादयो ऽन्योन्यसंसर्गित्वाज् जन्मवृद्धि[वि]परिणामापक्षयनाशसंयोगवियोगाविर्भावतिरोभावविकारविकारिक्षेत्रबीजाद्यनेकधर्माणः, सामान्येन च सुखदुःखाद्यनेकधर्माणः । तद्विज्ञातृत्वाद् एव तद्विज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मविलक्षणः

tatra śabdasparśarūparasagandhānāṃ viṣayāṇāṃ śrotrādigrāhyatvāt svātmani pareṣu vā vijñānābhāvaḥ, teṣām eva pariṇatānāṃ yathā loṣṭādīnām / śrotrādidvāraiś ca jñāyante / yena ca jñāyante sa jñātṛtvād atajjātīyaḥ / te hi śabdādayo 'nyonyasaṃsargitvāj janmavṛddhi[vi]pariṇāmāpakṣayanāśasaṃyogaviyogāvirbhāvatirobhāvavikāravikārikṣetrabījādyanekadharmāṇaḥ, sāmānyena ca sukhaduḥkhādyanekadharmāṇaḥ / tadvijñātṛtvād eva tadvijñātā sarvaśabdādidharmavilakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्दादिभिर् उपलभ्यमानैः पीड्यमानो विद्वान् एवं परिसंचक्षीत

tatra śabdādibhir upalabhyamānaiḥ pīḍyamāno vidvān evaṃ parisaṃcakṣīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस् तु ध्वनिसामान्यमात्रेण विशेषधर्मैर् वा षड्जादिभिः प्रियैः, स्तुत्यादिभिर् इष्टैः, अनिष्टैश् चासत्यबीभत्सपरिभवाक्रोशादिभिर् वचनैः, मां दृक्स्वभावम् असंसर्गिणम् अविक्रियम् अचलम् अनिधनम् अभयम् अत्यन्तसूक्ष्मम् अविषयं गोचरीकृत्य स्प्रष्टुं नैवार्हत्य् असंसर्गित्वाद् एव मम । अत एव न शब्दनिमित्ता हानिर् वृद्धिर् वा । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिप्रियाप्रियत्वादिलक्षणः शब्दः । अविवेकिनं हि शब्दम् आत्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेद् अप्रियश् च क्षपयेत्, अविवेकित्वान् न तु मम विवेकिनो वालाग्रमात्रम् अपि कर्तुम् उत्सहत इति । एवम् एव स्पर्शसामान्येन तद्विशेषैश् च शीतोष्णमृदुकर्कशादिज्वरोदरशूलादिलक्षणैश् चाप्रियैः, प्रियैश् च कैश्चिच् छरीरसमवायिभिर् बाह्यागन्तुकनिमित्तैश् च, न मम काचिद् विक्रिया वृद्धिहानिलक्षणा अस्पर्शत्वात् क्रियते, व्योम्न इव मुष्टिघाटादिभिः । तथा रूपसामान्येन तद्विशेषैश् च प्रियाप्रियैः स्त्रीव्यञ्जनादिलक्षणैः, अरूपत्वान् न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । तथा रससामान्येन तद्विशेषैश् च [प्रियाप्रियैः] मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायैर् मूढबुद्धिभिः परिगृहीतैः, अरसात्मकस्य न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । तथा गन्धसामान्येन तद्विशेषैः प्रियाप्रियैः पुष्पाद्यनुलेपनादिलक्षणैः, अगन्धात्मकस्य न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । "अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथारसं नित्यम् अगन्धवच् च यत्" इति श्रुतेः

śabdas tu dhvanisāmānyamātreṇa viśeṣadharmair vā ṣaḍjādibhiḥ priyaiḥ, stutyādibhir iṣṭaiḥ, aniṣṭaiś cāsatyabībhatsaparibhavākrośādibhir vacanaiḥ, māṃ dṛksvabhāvam asaṃsargiṇam avikriyam acalam anidhanam abhayam atyantasūkṣmam aviṣayaṃ gocarīkṛtya spraṣṭuṃ naivārhaty asaṃsargitvād eva mama / ata eva na śabdanimittā hānir vṛddhir vā / ato māṃ kiṃ kariṣyati stutinindādipriyāpriyatvādilakṣaṇaḥ śabdaḥ / avivekinaṃ hi śabdam ātmatvena gataṃ priyaḥ śabdo vardhayed apriyaś ca kṣapayet, avivekitvān na tu mama vivekino vālāgramātram api kartum utsahata iti / evam eva sparśasāmānyena tadviśeṣaiś ca śītoṣṇamṛdukarkaśādijvarodaraśūlādilakṣaṇaiś cāpriyaiḥ, priyaiś ca kaiścic charīrasamavāyibhir bāhyāgantukanimittaiś ca, na mama kācid vikriyā vṛddhihānilakṣaṇā asparśatvāt kriyate, vyomna iva muṣṭighāṭādibhiḥ / tathā rūpasāmānyena tadviśeṣaiś ca priyāpriyaiḥ strīvyañjanādilakṣaṇaiḥ, arūpatvān na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā rasasāmānyena tadviśeṣaiś ca [priyāpriyaiḥ] madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyair mūḍhabuddhibhiḥ parigṛhītaiḥ, arasātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā gandhasāmānyena tadviśeṣaiḥ priyāpriyaiḥ puṣpādyanulepanādilakṣaṇaiḥ, agandhātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / "aśabdam asparśam arūpam avyayaṃ tathārasaṃ nityam agandhavac ca yat" iti śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च य एव बाह्यः शब्दादयस् ते शरीराकारेण संस्थिताः, तद्ग्राहकैश् च श्रोत्राद्याकारैर् अन्तःकरणद्वयतद्विषयाकारेण च, अन्योन्यसंसर्गित्वात् संहतत्वाच् च सर्वक्रियासु । तत्रैवं सति विदुषो मम न कश्चिच् छत्रुर् मित्रम् उदासीनो वास्ति । तत्र यदि [कश्चिन्]मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियम् अप्रियं वा प्रयुयुङ्क्षेत क्रियाफललक्षणम्, तन् मृषैव प्रयुयुङ्क्षति सः । तस्याविषयत्वान् मम -- "अव्यक्तो ऽयम् अचिन्त्यो ऽयम्" इति स्मृतेः । तथा [सर्वेषां] पञ्चानाम् अपि भूतानाम् अविकार्यः, अविषयत्वात् । "अच्छेद्यो ऽयम् अदाह्यो ऽयम्" इति स्मृतेः । यापि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्रम् उपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाप्रियादिप्रयुयुङ्क्षा, तज्जा च धर्माधर्मादिप्राप्तिः, सा तेषाम् एव, न तु मय्य् अजरे ऽमृते ऽभये, "नैनं कृताकृते तपतः", "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यह्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अनात्मवस्तुनश् चासत्त्वाद् इति परमो हेतुः । आत्मनश् चाद्वयत्वविषयाणि, द्वयस्यासत्त्वात्, यानि सर्वाण्य् उपनिषद्वाक्यानि, विस्तरशः समीक्षितव्यानि समीक्षितव्यानीति

kiṃ ca ya eva bāhyaḥ śabdādayas te śarīrākāreṇa saṃsthitāḥ, tadgrāhakaiś ca śrotrādyākārair antaḥkaraṇadvayatadviṣayākāreṇa ca, anyonyasaṃsargitvāt saṃhatatvāc ca sarvakriyāsu / tatraivaṃ sati viduṣo mama na kaścic chatrur mitram udāsīno vāsti / tatra yadi [kaścin]mithyājñānābhimānena priyam apriyaṃ vā prayuyuṅkṣeta kriyāphalalakṣaṇam, tan mṛṣaiva prayuyuṅkṣati saḥ / tasyāviṣayatvān mama -- "avyakto 'yam acintyo 'yam" iti smṛteḥ / tathā [sarveṣāṃ] pañcānām api bhūtānām avikāryaḥ, aviṣayatvāt / "acchedyo 'yam adāhyo 'yam" iti smṛteḥ / yāpi śarīrendriyasaṃsthānamātram upalakṣya madbhaktānāṃ viparītānāṃ ca priyāpriyādiprayuyuṅkṣā, tajjā ca dharmādharmādiprāptiḥ, sā teṣām eva, na tu mayy ajare 'mṛte 'bhaye, "nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ", "na karmaṇā vardhate no kanīyān", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "na lipyate lokaduḥkhena bāhyah" ityādiśrutismṛtibhyaḥ / anātmavastunaś cāsattvād iti paramo hetuḥ / ātmanaś cādvayatvaviṣayāṇi, dvayasyāsattvāt, yāni sarvāṇy upaniṣadvākyāni, vistaraśaḥ samīkṣitavyāni samīkṣitavyānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.