तत्र दोषसामान्यलक्षणम्--- दोषः काव्यापकर्षस्य हेतुः शब्दार्थगोचरः । शब्दार्थमयत्वात् काव्यस्य तदपकर्षहेतूनामपि दोषाणां शब्दगतत्वेनार्थगतत्वेन च द्वैविध्यम् । शब्दगतानामपि पदवाक्यगतत्वेन च द्वैविध्यम् । इपदगतदोषः] तत्र पदगतदोषाः कथ्यन्ते । अप्रयुक्तमपुष्टार्थमसमर्थं निरर्थकम् । नेयार्थं च्युतसंस्कारं संदिग्धं चाप्रयोजकम्
tatra doṣasāmānyalakṣaṇam--- doṣaḥ kāvyāpakarṣasya hetuḥ śabdārthagocaraḥ / śabdārthamayatvāt kāvyasya tadapakarṣahetūnāmapi doṣāṇāṃ śabdagatatvenārthagatatvena ca dvaividhyam / śabdagatānāmapi padavākyagatatvena ca dvaividhyam / ipadagatadoṣaḥ] tatra padagatadoṣāḥ kathyante / aprayuktamapuṣṭārthamasamarthaṃ nirarthakam / neyārthaṃ cyutasaṃskāraṃ saṃdigdhaṃ cāprayojakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लिष्टं गूढार्थकं ग्राम्यमन्यार्थं चाप्रतीतिकम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् तथा । अश्लीलं परुषं चेति दोषाः सप्तदश स्मृताः
kliṣṭaṃ gūḍhārthakaṃ grāmyamanyārthaṃ cāpratītikam / avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛt tathā / aślīlaṃ paruṣaṃ ceti doṣāḥ saptadaśa smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां स्वरूपं निरूप्यते । यदप्रयुक्तं कविभिरप्रयुक्तं तदुच्यते । प्रकृतानुपयुक्तार्थमपुष्टार्थं तदुच्यते
eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate / yadaprayuktaṃ kavibhiraprayuktaṃ taducyate / prakṛtānupayuktārthamapuṣṭārthaṃ taducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगमात्रप्रसिद्धं यदसमर्थं तदुच्यते । पादपूरणमात्रं यत् तन्निरर्थकमुच्यते
yogamātraprasiddhaṃ yadasamarthaṃ taducyate / pādapūraṇamātraṃ yat tannirarthakamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसंकेतप्रसिद्धार्थं नेयार्थं परिकीर्त्यते । शब्दशास्त्रविरुद्धं यत् च्युतसंस्कारमुच्यते
svasaṃketaprasiddhārthaṃ neyārthaṃ parikīrtyate / śabdaśāstraviruddhaṃ yat cyutasaṃskāramucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदिग्धं तन्मतं यत् स्यात् संदिग्धार्थप्रतीतिकृत् । तदप्रयोजकं यत् स्यादविशेषविधायकम्
saṃdigdhaṃ tanmataṃ yat syāt saṃdigdhārthapratītikṛt / tadaprayojakaṃ yat syādaviśeṣavidhāyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लिष्टं तदर्थावगतिर्दूरदूरा यतो भवेत् । प्रयुक्तमप्रसिद्धार्थे गूढार्थं परिकीर्त्यते
kliṣṭaṃ tadarthāvagatirdūradūrā yato bhavet / prayuktamaprasiddhārthe gūḍhārthaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पामरव्यवहारैकप्रसिध्दं ग्राम्यमुच्यते । यद्रूढिप्रच्युतं नाम तदन्यार्थमुदाहृतम्
pāmaravyavahāraikaprasidhdaṃ grāmyamucyate / yadrūḍhipracyutaṃ nāma tadanyārthamudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यदप्रतीतिकमुच्यते । अविमृष्टविधेयांशं गुणीभूतविधेयकम्
śāstramātraprasiddhaṃ yadapratītikamucyate / avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ guṇībhūtavidheyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतार्थधीर्यस्माद् विरुद्धमतिकृन्मतम् । अश्लीलं यदमाङ्गल्यजुगुप्साव्रीडधीकरम्
viparītārthadhīryasmād viruddhamatikṛnmatam / aślīlaṃ yadamāṅgalyajugupsāvrīḍadhīkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रयुक्तं यथा--- विमुखा दैवताः सर्वे ते नो दुश्च्यवनादयः । अरण्यगृहमेधिन्यो यैर्वयं हन्त कल्पिताः
aprayuktaṃ yathā--- vimukhā daivatāḥ sarve te no duścyavanādayaḥ / araṇyagṛhamedhinyo yairvayaṃ hanta kalpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपुष्टार्थं यथा--- व्यर्थाष्टार्धार्धबाहूनाममीषामीदृशां दशाम् । कथं सहामहे धिग्धिक् कठिनं हन्त जीवितम्
apuṣṭārthaṃ yathā--- vyarthāṣṭārdhārdhabāhūnāmamīṣāmīdṛśāṃ daśām / kathaṃ sahāmahe dhigdhik kaṭhinaṃ hanta jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असमर्थं यथा--- विहाय वसुधामेनां चतुरम्बुधरावृताम् । क नु गन्तव्यमस्माकमरण्ये ऽप्यसुखा स्थितिः
asamarthaṃ yathā--- vihāya vasudhāmenāṃ caturambudharāvṛtām / ka nu gantavyamasmākamaraṇye 'pyasukhā sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थकनेयार्थच्युतसंस्कारसंदिग्धानि यथा--- विहाय च गृहांस्तान् वै व्यत्यस्तनववृत्तयः । कदा भविष्यते वासः कटकेषु महीभृतान्
anarthakaneyārthacyutasaṃskārasaṃdigdhāni yathā--- vihāya ca gṛhāṃstān vai vyatyastanavavṛttayaḥ / kadā bhaviṣyate vāsaḥ kaṭakeṣu mahībhṛtān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रयोजकक्लिष्टे यथा--- हन्त वर्तामहे वज्रघट्टनात् प्राक् चलात्मसु । नभस्वदशनारातिध्वजाग्रजविरोधिषु
aprayojakakliṣṭe yathā--- hanta vartāmahe vajraghaṭṭanāt prāk calātmasu / nabhasvadaśanārātidhvajāgrajavirodhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गूढार्थग्राम्यार्थान्यार्थानि यथा--- शोणिताब्जदृशः कामं श्यामगल्लकटिस्थलाः । विदग्धहृदयाः शोकवह्निना राजकन्यकाः
gūḍhārthagrāmyārthānyārthāni yathā--- śoṇitābjadṛśaḥ kāmaṃ śyāmagallakaṭisthalāḥ / vidagdhahṛdayāḥ śokavahninā rājakanyakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतीतिकं यथा--- मनूपदेशाः क्व गताः कुलाचार्यैरुदीरिताः
apratītikaṃ yathā--- manūpadeśāḥ kva gatāḥ kulācāryairudīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धमतिकृद्यथा--- अम्बिकारमणस्याङ्घ्रिसेवा व्यर्था कथं भवेत् । राज्ञामकार्यमित्राणां विनाशं समुपेयुषाम्
viruddhamatikṛdyathā--- ambikāramaṇasyāṅghrisevā vyarthā kathaṃ bhavet / rājñāmakāryamitrāṇāṃ vināśaṃ samupeyuṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमङ्गलव्रीडाजुगुप्साप्रतीतिकरं त्रिविधमश्लीलं यथा--- अभिप्रेतपदावासः कदा नः संभविष्यति । नीचं साधनमेतेषां परोत्सर्गैकजीविनाम्
amaṅgalavrīḍājugupsāpratītikaraṃ trividhamaślīlaṃ yathā--- abhipretapadāvāsaḥ kadā naḥ saṃbhaviṣyati / nīcaṃ sādhanameteṣāṃ parotsargaikajīvinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ वाक्यदोषाः ॥ शब्दहीनं क्रमभ्रष्टं विसंधि पुनरुक्तिमत् । व्याकीर्णं वाक्यसंकीर्णमपूर्णं वाक्यगर्भितम्
// atha vākyadoṣāḥ // śabdahīnaṃ kramabhraṣṭaṃ visaṃdhi punaruktimat / vyākīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamapūrṇaṃ vākyagarbhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे । भग्नच्छन्दो यतिभ्रष्टमशरीरमरीतिकम्
dve bhinnaliṅgavacane dve ca nyūnādhikopame / bhagnacchando yatibhraṣṭamaśarīramarītikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्गलुप्तमस्थानसमासं वाच्यवर्जितम् । समाप्तपुनरात्तं च तथा संबन्धवर्जितम्
visargaluptamasthānasamāsaṃ vācyavarjitam / samāptapunarāttaṃ ca tathā saṃbandhavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतत्प्रकर्षमधिकपदं प्रक्रमभङ्गवत् । चतुर्विंशतिरुच्यन्ते दोषा वाक्यसमाश्रिताः
patatprakarṣamadhikapadaṃ prakramabhaṅgavat / caturviṃśatirucyante doṣā vākyasamāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दशास्त्रहतं वाक्यं शब्दहीनं प्रकीर्त्यते । यथा शत्रुवाक्येषु--- न संशृणुमहे हन्त हितमाप्तैर्निमन्त्रितम् । येन काकतिभूभर्तुः सेवां हित्वा हता वयम्
śabdaśāstrahataṃ vākyaṃ śabdahīnaṃ prakīrtyate / yathā śatruvākyeṣu--- na saṃśṛṇumahe hanta hitamāptairnimantritam / yena kākatibhūbhartuḥ sevāṃ hitvā hatā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हितं न संशृणुमहे इति पदद्वयप्रयोगे दोषाविष्काराद्वाक्यमेव दुष्टमिति न पददोषशङ्का । संपूर्वस्य शृणोतेरात्मनेपदित्वे कर्मणो ऽनुपादाननियमात् । अथ क्रमभ्रष्टम् । क्रमभ्रष्टं भवेदार्थः शाब्दो वा यत्र न क्रमः
atra hitaṃ na saṃśṛṇumahe iti padadvayaprayoge doṣāviṣkārādvākyameva duṣṭamiti na padadoṣaśaṅkā / saṃpūrvasya śṛṇoterātmanepaditve karmaṇo 'nupādānaniyamāt / atha kramabhraṣṭam / kramabhraṣṭaṃ bhavedārthaḥ śābdo vā yatra na kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- प्रभवे काकतीन्द्राय तुरगान् करिणो ऽथवा । उपायनमकुर्वाणा वयं दैवेन वञ्चिताः
yathā--- prabhave kākatīndrāya turagān kariṇo 'thavā / upāyanamakurvāṇā vayaṃ daivena vañcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र करिणो यद्वा तुरगानिति वक्तव्ये व्युत्क्रमेणोक्तम्, तुरगापेक्षया करिणामुत्कृष्टत्वात् । अथवा करिण इत्यर्थक्रमभङ्गः । शब्दक्रमभङ्गो यथा--- का नाम गणनास्मासु काकतीयस्य भूपतेः । यशः प्रतापयोर्मग्नौ सूर्याचन्द्रमसावपि
atra kariṇo yadvā turagāniti vaktavye vyutkrameṇoktam, turagāpekṣayā kariṇāmutkṛṣṭatvāt / athavā kariṇa ityarthakramabhaṅgaḥ / śabdakramabhaṅgo yathā--- kā nāma gaṇanāsmāsu kākatīyasya bhūpateḥ / yaśaḥ pratāpayormagnau sūryācandramasāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ विसन्धि । विसंहितो विरूपो वा यस्य संधिर्विसंधि तत् । यथा--- शौर्याणि ईदृशान्यासन् पृथ्वैश्वर्यं क्व वा गतम् । अत्र शौर्याणि ईदृशानीति विसन्धि । पृथ्वैश्वर्यमिति संधिवैरूप्यम् । अथ पुनरुक्तिमत् । शब्दार्थपौनरुक्त्ये तु तद्वाक्यं पुनरुक्तिमत्
atha visandhi / visaṃhito virūpo vā yasya saṃdhirvisaṃdhi tat / yathā--- śauryāṇi īdṛśānyāsan pṛthvaiśvaryaṃ kva vā gatam / atra śauryāṇi īdṛśānīti visandhi / pṛthvaiśvaryamiti saṃdhivairūpyam / atha punaruktimat / śabdārthapaunaruktye tu tadvākyaṃ punaruktimat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- जीर्णकाननसंकीर्णे विन्ध्ये काननवृत्तयः
yathā--- jīrṇakānanasaṃkīrṇe vindhye kānanavṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्याकीर्णम् । व्याकीर्णं तद्विभक्तीनां व्याकीर्णे च मिथो ऽन्वये । यथा--- सुखार्थिनो महीपाला वर्तध्वं काकतीशितुः । आज्ञामुरसि बिभ्राणाः शिरसि क्रोडमुद्रिकाम्
atha vyākīrṇam / vyākīrṇaṃ tadvibhaktīnāṃ vyākīrṇe ca mitho 'nvaye / yathā--- sukhārthino mahīpālā vartadhvaṃ kākatīśituḥ / ājñāmurasi bibhrāṇāḥ śirasi kroḍamudrikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वाक्यसंकीर्णम् । वाक्यान्तरपदैः कीर्णं वाक्यसंकीर्णमुच्यते
atha vākyasaṃkīrṇam / vākyāntarapadaiḥ kīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- मानेन महतास्माभिर्वने वक्त्रे न तिष्ठताम् । विन्धयस्य जीवितं तन्नो जातमद्य तृणं कृतम्
yathā--- mānena mahatāsmābhirvane vaktre na tiṣṭhatām / vindhayasya jīvitaṃ tanno jātamadya tṛṇaṃ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथापूर्णम्--- अपूर्णं तद्भवेद् यत्र न संपूर्णः क्रियान्वयः । यथा--- शैलेष्वस्माकमावासो वन्यैः सोच्छ्वसिता वयम् । मृगैर्बन्धुमतश्चास्मान् पश्यन् धाता प्रमोदताम्
athāpūrṇam--- apūrṇaṃ tadbhaved yatra na saṃpūrṇaḥ kriyānvayaḥ / yathā--- śaileṣvasmākamāvāso vanyaiḥ socchvasitā vayam / mṛgairbandhumataścāsmān paśyan dhātā pramodatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वाक्यगर्भितम् । तद् वाक्यगर्भि तं यस्य मध्ये वाक्यान्तरं भवेत्
atha vākyagarbhitam / tad vākyagarbhi taṃ yasya madhye vākyāntaraṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- ज्ञात्वाप्यन्ध्रपुरीन्द्रस्य क्रोधाग्निमतिदुः सहम् । यद्वा न लङ्घ्यते दैवं तस्मिन्निपतिता वयम्
yathā--- jñātvāpyandhrapurīndrasya krodhāgnimatiduḥ saham / yadvā na laṅghyate daivaṃ tasminnipatitā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भिन्नलिङ्गवचने । यत्रोपमा भवेद् भिन्नवचना भिन्नलिङ्गका । तद्भिन्नवचनं भिन्नलिङ्गं चाहुर्मनीषिणः
atha bhinnaliṅgavacane / yatropamā bhaved bhinnavacanā bhinnaliṅgakā / tadbhinnavacanaṃ bhinnaliṅgaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोरुदाहरणं यथा--- समुद्रा इव गम्भीरं मनो यादवभूभुजः । गिरिणेवान्ध्रनृपतिध्वजिन्या कलुषीकृतम्
dvayorudāharaṇaṃ yathā--- samudrā iva gambhīraṃ mano yādavabhūbhujaḥ / giriṇevāndhranṛpatidhvajinyā kaluṣīkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोपमानमधिकं न्यूनं वा स्याद्विशेषणैः । तत्राधिकोपमं पूर्वं न्यूनोपममतः परम्
yatropamānamadhikaṃ nyūnaṃ vā syādviśeṣaṇaiḥ / tatrādhikopamaṃ pūrvaṃ nyūnopamamataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोः यथाक्रममुदाहरणम् । क्षामक्षाममुखाः कान्ताः कानने मालवेशितुः । ग्रीष्मे नद्य इव ग्लानपद्मोत्पलबिसाविलाः
dvayoḥ yathākramamudāharaṇam / kṣāmakṣāmamukhāḥ kāntāḥ kānane mālaveśituḥ / grīṣme nadya iva glānapadmotpalabisāvilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र क्षामक्षाममुखानां कान्तानामुपमानभूतासु नदीषु म्लानपद्मत्वमात्रं वक्तव्यम् । म्लानोत्पलबिसाविला इत्यधिकम् । न्यूनोपमं यथा--- हाराङ्गरागसुभगा नगरेषु यथा वयम् । तथैव निर्झराकीर्णा विभान्ति धरणीभृतः
atra kṣāmakṣāmamukhānāṃ kāntānāmupamānabhūtāsu nadīṣu mlānapadmatvamātraṃ vaktavyam / mlānotpalabisāvilā ityadhikam / nyūnopamaṃ yathā--- hārāṅgarāgasubhagā nagareṣu yathā vayam / tathaiva nirjharākīrṇā vibhānti dharaṇībhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भग्नच्छन्दोयतिभ्रष्टे । छन्दोभग्नं वचो यत्र तद्भग्नच्छन्द उच्यते । यत्र स्थाने यतिभ्रंशस्तद् यतिभ्रष्टमुच्यते
atha bhagnacchandoyatibhraṣṭe / chandobhagnaṃ vaco yatra tadbhagnacchanda ucyate / yatra sthāne yatibhraṃśastad yatibhraṣṭamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- विन्ध्यारण्यकृतकुटुम्बरक्षणस्य किं भद्रं भवति जनस्य मादृशस्य
yathā--- vindhyāraṇyakṛtakuṭumbarakṣaṇasya kiṃ bhadraṃ bhavati janasya mādṛśasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाशरीरम् । क्रियापदेन रहितमशरीरं प्रकीर्त्यते । यथा--- हन्त निष्करुणो धाता क्रीडतो मणिकुट्टिमे । कानने कण्टकाकीर्णे स्थितान् पाण्ड्यशिशूनिमान्
athāśarīram / kriyāpadena rahitamaśarīraṃ prakīrtyate / yathā--- hanta niṣkaruṇo dhātā krīḍato maṇikuṭṭime / kānane kaṇṭakākīrṇe sthitān pāṇḍyaśiśūnimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथारीतिकम् । रसाननुगुणा रीतिर्यत्रारीति तदुच्यते
athārītikam / rasānanuguṇā rītiryatrārīti taducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- अखर्वगर्वदुर्वारदोरर्गलनिरर्गलाः । हा बन्धुवर्गाः सर्वे ऽपि कृतान्तातिथयः कृताः
yathā--- akharvagarvadurvāradorargalanirargalāḥ / hā bandhuvargāḥ sarve 'pi kṛtāntātithayaḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र विसर्गो बहुधौत्वं लोपं वा प्राप्नोति तद्विसर्गलुप्तम् । यथा--- व्यर्थो मनोरथो यातो जातो वासो ध्रुवो मरौ । म्लाना दीना हता जीर्णा वनान्तेष्वीदृशा वयम्
yatra visargo bahudhautvaṃ lopaṃ vā prāpnoti tadvisargaluptam / yathā--- vyartho manoratho yāto jāto vāso dhruvo marau / mlānā dīnā hatā jīrṇā vanānteṣvīdṛśā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्थानसमासम् । अपदस्थसमासं तत् समासो यत्र नोचितः
athāsthānasamāsam / apadasthasamāsaṃ tat samāso yatra nocitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- कुतो वैमुख्यमस्मासु ब्रह्मणः परुषात्मनः । इत्युदग्रतरभ्राम्यद्भृकुटीकुटिलाननाः
yathā--- kuto vaimukhyamasmāsu brahmaṇaḥ paruṣātmanaḥ / ityudagratarabhrāmyadbhṛkuṭīkuṭilānanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वाच्यवर्जितम् । नोक्तं स्याद्यत्र वक्तव्यं तदाहुर्वाच्यवर्जितम् । यथा--- दुर्दशां प्रतिपन्नानामस्माकं जीवितं मतम्
atha vācyavarjitam / noktaṃ syādyatra vaktavyaṃ tadāhurvācyavarjitam / yathā--- durdaśāṃ pratipannānāmasmākaṃ jīvitaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ समाप्तपुनरात्तकं पतत्प्रकर्षं च । समाप्य पुनरादाने समाप्तपुनरात्तकम् । पतत्प्रकर्षं तत्प्राहुः प्रकर्षो यत्र विश्लथः
atha samāptapunarāttakaṃ patatprakarṣaṃ ca / samāpya punarādāne samāptapunarāttakam / patatprakarṣaṃ tatprāhuḥ prakarṣo yatra viślathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोरुदाहरणं यथा--- धावन्मृगेषु संभ्राम्यत्करिषूद्यत्तरक्षुषु । विन्ध्यारण्येषु तिष्ठामः क्षुभ्यद्भल्लूकपङ्क्तिषु
dvayorudāharaṇaṃ yathā--- dhāvanmṛgeṣu saṃbhrāmyatkariṣūdyattarakṣuṣu / vindhyāraṇyeṣu tiṣṭhāmaḥ kṣubhyadbhallūkapaṅktiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ संबन्धवर्जितम् । संबन्धवर्जितं तत् स्याद् यत्रेष्टेनान्वयो हतः । यथा--- भद्रासनानि दृषदः छत्राणि च महीरुहः । दुर्दशाराज्यमूर्धाभिषिक्ताः पुनरहो वयम्
atha saṃbandhavarjitam / saṃbandhavarjitaṃ tat syād yatreṣṭenānvayo hataḥ / yathā--- bhadrāsanāni dṛṣadaḥ chatrāṇi ca mahīruhaḥ / durdaśārājyamūrdhābhiṣiktāḥ punaraho vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाधिकपदम् । यत्राधिकपदोक्तिः स्यात् तत्राधिकपदं मतम्
athādhikapadam / yatrādhikapadoktiḥ syāt tatrādhikapadaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- विमुक्ता वल्लभैरेता वनान्ते घूर्जरस्त्रियः । सुधांशुमण्डलाकाररूपक्रमविपाण्डुराः
yathā--- vimuktā vallabhairetā vanānte ghūrjarastriyaḥ / sudhāṃśumaṇḍalākārarūpakramavipāṇḍurāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भग्नप्रक्रमम् । प्रक्रान्तनियमत्यागे भग्नक्रममिहोच्यते
atha bhagnaprakramam / prakrāntaniyamatyāge bhagnakramamihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- गुहा गृहाणि शबरा बान्धवा विन्ध्यभूः पुरी । सरितो दीर्घिकाः कष्टमाक्रीडाः काननानि नः
yathā--- guhā gṛhāṇi śabarā bāndhavā vindhyabhūḥ purī / sarito dīrghikāḥ kaṣṭamākrīḍāḥ kānanāni naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथार्थदोषाः ॥ अपार्थं व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपक्रमम् । भिन्नं चैवातिमात्रं च परुषं विरसं तथा
athārthadoṣāḥ // apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayamapakramam / bhinnaṃ caivātimātraṃ ca paruṣaṃ virasaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनाधिकोपमे स्यातामसदृक्षोपमं तथा । अप्रसिद्धोपमं हेतुशून्यं च निरलंकृति
hīnādhikopame syātāmasadṛkṣopamaṃ tathā / aprasiddhopamaṃ hetuśūnyaṃ ca niralaṃkṛti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्लीलं च विरुद्धं च तथा सहचरच्युतम् । एवमष्टादश प्रोक्ता दोषा अर्थसमाश्रयाः
aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca tathā sahacaracyutam / evamaṣṭādaśa proktā doṣā arthasamāśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुदायार्थशून्यं यदपार्थं तत् प्रकीर्त्यते । यथा--- कुतः शुष्यदपा नद्यः का वार्ता चोलमण्डले । फणाः सहस्रं शेषस्य भारः कति कुलाचलाः
samudāyārthaśūnyaṃ yadapārthaṃ tat prakīrtyate / yathā--- kutaḥ śuṣyadapā nadyaḥ kā vārtā colamaṇḍale / phaṇāḥ sahasraṃ śeṣasya bhāraḥ kati kulācalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यर्थम् । यत् प्रयोजनशून्यं स्यात् तद् व्यर्थं परिकीर्त्यते
atha vyartham / yat prayojanaśūnyaṃ syāt tad vyarthaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- निर्मलं कुलमुद्वेलं शौर्यं वः प्रथितं यशः । किमित्यन्ध्रपतेः पादपीठं पाण्ड्यैर्न सेव्यते
yathā--- nirmalaṃ kulamudvelaṃ śauryaṃ vaḥ prathitaṃ yaśaḥ / kimityandhrapateḥ pādapīṭhaṃ pāṇḍyairna sevyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैकार्थम् । उक्ताभिन्नार्थकं यत् स्यादेकार्थं तन्निगद्यते । यथा--- विशीर्णं शतधा चेतो मूर्च्छितान् वीक्ष्य बालकान् । शिशून् निश्चेतनान् दृष्ट्वा खण्डितं शतशो मनः
athaikārtham / uktābhinnārthakaṃ yat syādekārthaṃ tannigadyate / yathā--- viśīrṇaṃ śatadhā ceto mūrcchitān vīkṣya bālakān / śiśūn niścetanān dṛṣṭvā khaṇḍitaṃ śataśo manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ससंशयम् । वाक्यार्थसंशयो यत्र तत् ससंशयमिष्यते
atha sasaṃśayam / vākyārthasaṃśayo yatra tat sasaṃśayamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- करिकुम्भौ स्तनावद्य जयतां क्षामतां गतौ । लता वपुः श्रियः स्त्रीणां हसन्तु म्लानतां गताः
yathā--- karikumbhau stanāvadya jayatāṃ kṣāmatāṃ gatau / latā vapuḥ śriyaḥ strīṇāṃ hasantu mlānatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथापक्रमम् । यत्र पूर्वापरीभावविहतिस्तदपक्रमम् । यथा--- हन्त व्यादाय वक्त्राणि निद्रान्त्यन्तर्वणं स्त्रियः । तृणैस्तत्पतितैरस्मान् शिक्षयन्त्यस्तथाक्रमम्
athāpakramam / yatra pūrvāparībhāvavihatistadapakramam / yathā--- hanta vyādāya vaktrāṇi nidrāntyantarvaṇaṃ striyaḥ / tṛṇaistatpatitairasmān śikṣayantyastathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भिन्नम् । संबन्धवर्जितं यत् स्यात् तद्भिन्नं परिकीर्त्यते
atha bhinnam / saṃbandhavarjitaṃ yat syāt tadbhinnaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- नूनं फालेषु लाटानां न धात्रा लिखिता लिपिः । यदस्माकं कुटुम्बानि विषीदन्ति मरुस्थले
yathā--- nūnaṃ phāleṣu lāṭānāṃ na dhātrā likhitā lipiḥ / yadasmākaṃ kuṭumbāni viṣīdanti marusthale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथातिमात्रम् । यत् सर्वलोकातीतं तदतिमात्रं प्रकीर्त्यते । यथा--- मा भूदेकार्णवं विश्वमिति संकोचिताश्रुभिः । अरण्ये लाटनारीभिरसंख्या निम्नगाः कृताः
athātimātram / yat sarvalokātītaṃ tadatimātraṃ prakīrtyate / yathā--- mā bhūdekārṇavaṃ viśvamiti saṃkocitāśrubhiḥ / araṇye lāṭanārībhirasaṃkhyā nimnagāḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ परुषम् । अतिक्रूरार्थसहितं परुषं परिकीर्त्यते
atha paruṣam / atikrūrārthasahitaṃ paruṣaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- दावानलेन्धनं सद्यः क्रियन्तामर्भका इमे
yathā--- dāvānalendhanaṃ sadyaḥ kriyantāmarbhakā ime
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ विरसम् । अप्रस्तुतरसं यत् तद्विरसं परिकीर्त्यते । यथा--- चन्द्राननाः कटाक्षैर्नः पश्यतामृतवर्षिभिः । शोचित्वालमिति क्लिष्टाः किरातैश्चोलसुभ्रुवः
atha virasam / aprastutarasaṃ yat tadvirasaṃ parikīrtyate / yathā--- candrānanāḥ kaṭākṣairnaḥ paśyatāmṛtavarṣibhiḥ / śocitvālamiti kliṣṭāḥ kirātaiścolasubhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हीनोपमम् । हीनं यत्रोपमानं स्यात् तद्धि हीनोपमं मतम्
atha hīnopamam / hīnaṃ yatropamānaṃ syāt taddhi hīnopamaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- शुनकैरिव सारङ्गा भवद्भिर्निहता द्विषः । क्व गतं पौरुषं तद्वः काननैकनिवासिनाम्
yathā--- śunakairiva sāraṅgā bhavadbhirnihatā dviṣaḥ / kva gataṃ pauruṣaṃ tadvaḥ kānanaikanivāsinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाधिकोपमम् । यत्रोपमानमधिकं तद् भवेदधिकोपमम् । यथा--- अमी पारेसरस्तीरं बका निश्चलमूर्तयः । महर्षय इवास्माभिरद्य सोपद्रवाः कृताः
athādhikopamam / yatropamānamadhikaṃ tad bhavedadhikopamam / yathā--- amī pāresarastīraṃ bakā niścalamūrtayaḥ / maharṣaya ivāsmābhiradya sopadravāḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथासदृशोपमम् । यदतुल्योपमानं तद् भवेदसदृशोपमम्
athāsadṛśopamam / yadatulyopamānaṃ tad bhavedasadṛśopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- एष विन्ध्याचलः सान्द्रकुञ्जोच्चलितनिर्झरः । फालेक्षणस्फुरद्वह्निशिखाटोप इवेश्वरः
yathā--- eṣa vindhyācalaḥ sāndrakuñjoccalitanirjharaḥ / phālekṣaṇasphuradvahniśikhāṭopa iveśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाप्रसिद्धोपमम् । अप्रसिद्धोपमानं यदप्रसिद्धोपमं मतम् । यथा--- बाष्पाम्बुक्लिन्ननेत्राणि मुखान्यङ्गमृगीदृशाम् । हिमदूषितपत्राणि कुमुदानीव निर्मुदाम्
athāprasiddhopamam / aprasiddhopamānaṃ yadaprasiddhopamaṃ matam / yathā--- bāṣpāmbuklinnanetrāṇi mukhānyaṅgamṛgīdṛśām / himadūṣitapatrāṇi kumudānīva nirmudām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हेतुशून्यम् । हेतोर्विनार्थकथनं हेतुशून्यं प्रचक्षते
atha hetuśūnyam / hetorvinārthakathanaṃ hetuśūnyaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- मुधानुधावनं जातं मार्गे ऽस्मिन् मौक्तिकाङ्किते । अन्वेष्टुमन्यतो यामि पदवीयं न सुभ्रुवः
yathā--- mudhānudhāvanaṃ jātaṃ mārge 'smin mauktikāṅkite / anveṣṭumanyato yāmi padavīyaṃ na subhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ निरलंकृति । अलंकारेण रहितं निरलंकारमुच्यते । यथा--- आघ्राय सुरभेर्योनिमुन्मुखैदीर्घमेहनैः । महोक्षेर्लम्बमानाण्डैर्विष्वग् व्याकुलितं वनम्
atha niralaṃkṛti / alaṃkāreṇa rahitaṃ niralaṃkāramucyate / yathā--- āghrāya surabheryonimunmukhaidīrghamehanaiḥ / mahokṣerlambamānāṇḍairviṣvag vyākulitaṃ vanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र न कश्चिदलंकारः । श्लाध्यविशेषणाभावात् न स्वाभावोक्तिः । अथाश्लीलम् । अश्लीलार्थस्य कथनमश्लीलं परिकीर्त्यते
atra na kaścidalaṃkāraḥ / ślādhyaviśeṣaṇābhāvāt na svābhāvoktiḥ / athāślīlam / aślīlārthasya kathanamaślīlaṃ parikīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ विरुद्धम् । विरुद्धं देशकालादिविरुद्धं बहुधोच्यते । यथा-- दिश्युत्तरस्यां नेदीयानुद्वेलो लवणार्णवः । मरुदेशे ऽपि गङ्गा नः पिपासां शामयिष्यति
atha viruddham / viruddhaṃ deśakālādiviruddhaṃ bahudhocyate / yathā-- diśyuttarasyāṃ nedīyānudvelo lavaṇārṇavaḥ / marudeśe 'pi gaṅgā naḥ pipāsāṃ śāmayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दिश्युत्तरस्यां लवणार्णव इति दिग्विरोधः । मरौ गङ्गेति देशविरोधः । अरण्यमहिषोदग्रविषाणोदरजन्मनाम् । महत्यर्घे ऽपि मुक्तानां स्त्रियो मुक्ताविभूषणाः
atra diśyuttarasyāṃ lavaṇārṇava iti digvirodhaḥ / marau gaṅgeti deśavirodhaḥ / araṇyamahiṣodagraviṣāṇodarajanmanām / mahatyarghe 'pi muktānāṃ striyo muktāvibhūṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सहचरभ्रष्टम् । मतं सहचरभ्रष्टमतुल्यानां निबन्धने
atha sahacarabhraṣṭam / mataṃ sahacarabhraṣṭamatulyānāṃ nibandhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा--- शान्त्या श्रुतं ह्रिया नारी मन्मथेन रतोत्सवः । श्रुतेन धिषणा वन्यवृत्त्या जीवन्ति शात्रवाः
yathā--- śāntyā śrutaṃ hriyā nārī manmathena ratotsavaḥ / śrutena dhiṣaṇā vanyavṛttyā jīvanti śātravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.