Kuntaka: Vakroktijivita [Vjiv] 4

लावण्यादीत्यादि । आसामेवंविधवाक्यस्वरूपायत्तावगमनोदाहरणं प्रवक्ष्यति । तत्समुदायात्मकस्य (वाक्यस्य) रसवत्तया (मनः चेतः) हर्तुं च सक्नोति यता नायिका तथा । कीदृशी---"लावण्यादिगुणोज्ज्वला" (लावण्यादिभिः) लावण्यप्रभृतिभिः "गुणैः" प्रथमोल्लेखलक्षणैर्गुणैः "उज्ज्वला" भ्राजिष्णुः "प्रतिपदन्यासैः" "प्रतिपदन्यासः" प्रतिसुप्तिङन्तोपनिबन्धानानि, तैः "विलासाञ्चिता" शोभातिशयेनाभ्यञ्चिता "विच्छित्त्या" वैदग्ध्यभङ्ग्या कयाचित् "रचितैः" उपनिबद्धैः "अल्पैः" परिमितैः (विभूषणभरैः) अलङ्करणैरुपमादिभिः, "मनोहारिणी" हृयपरञ्जिका वाक् विच्छित्तिविहितपरिमितालङ्कारणविन्मयासा शोभातिशयनिधानतां प्रतिपद्यते । कीदृशी वाक्---"उदाराभिधा" औदार्यगुणयुक्ताभिहिता । "अत्यर्थं रसवत्तया" रागादिमत्त्वेन "आर्द्रहृदया" सरसाभिप्राया कान्तापि तथाविधविलासाञ्चिता भवति । नायिकापक्षे लावण्यादयः सौन्दर्यप्रभृतयः, पदन्यासः पादविक्षेपः, विलासः चेष्टाविशेषः (वाक्पक्षे) विच्छित्तिः वैदग्ध्यम्, वाक् वाक्यम्, भूषणानि अलङ्काराः, कव्यभिधा वचनम् । प्रबन्धसामर्थ्यमिति । इति श्रीराजानककुन्तकविरिचिते वक्रोक्तिजीविते काव्यालङ्कारे तृतीय उन्मेषः । ==================================================================== वक्रोक्तिजीवितम् चतुर्थोन्मेषः एवं सकलसाहित्यसर्वस्वकल्पवाक्यवक्रताप्रकाशनानन्तरमवसरप्राप्तां प्रकरणवक्रतामवतारयति--- यत्र निर्यन्त्रणोत्साहपरिस्पन्दोपशोभिनी । वृत्तिर्व्यवहर्तॄणां स्वाशयोल्लेखशालिनी

lāvaṇyādītyādi / āsāmevaṃvidhavākyasvarūpāyattāvagamanodāharaṇaṃ pravakṣyati / tatsamudāyātmakasya (vākyasya) rasavattayā (manaḥ cetaḥ) hartuṃ ca saknoti yatā nāyikā tathā / kīdṛśī---"lāvaṇyādiguṇojjvalā" (lāvaṇyādibhiḥ) lāvaṇyaprabhṛtibhiḥ "guṇaiḥ" prathamollekhalakṣaṇairguṇaiḥ "ujjvalā" bhrājiṣṇuḥ "pratipadanyāsaiḥ" "pratipadanyāsaḥ" pratisuptiṅantopanibandhānāni, taiḥ "vilāsāñcitā" śobhātiśayenābhyañcitā "vicchittyā" vaidagdhyabhaṅgyā kayācit "racitaiḥ" upanibaddhaiḥ "alpaiḥ" parimitaiḥ (vibhūṣaṇabharaiḥ) alaṅkaraṇairupamādibhiḥ, "manohāriṇī" hṛyaparañjikā vāk vicchittivihitaparimitālaṅkāraṇavinmayāsā śobhātiśayanidhānatāṃ pratipadyate / kīdṛśī vāk---"udārābhidhā" audāryaguṇayuktābhihitā / "atyarthaṃ rasavattayā" rāgādimattvena "ārdrahṛdayā" sarasābhiprāyā kāntāpi tathāvidhavilāsāñcitā bhavati / nāyikāpakṣe lāvaṇyādayaḥ saundaryaprabhṛtayaḥ, padanyāsaḥ pādavikṣepaḥ, vilāsaḥ ceṣṭāviśeṣaḥ (vākpakṣe) vicchittiḥ vaidagdhyam, vāk vākyam, bhūṣaṇāni alaṅkārāḥ, kavyabhidhā vacanam / prabandhasāmarthyamiti / iti śrīrājānakakuntakaviricite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre tṛtīya unmeṣaḥ / ==================================================================== vakroktijīvitam caturthonmeṣaḥ evaṃ sakalasāhityasarvasvakalpavākyavakratāprakāśanānantaramavasaraprāptāṃ prakaraṇavakratāmavatārayati--- yatra niryantraṇotsāhaparispandopaśobhinī / vṛttirvyavahartṝṇāṃ svāśayollekhaśālinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यामूलादनाशङ्क्यसमुत्थाने मनोरथे । काप्युन्मीलति निःसीमा सा प्रबन्धांशवक्रता

apyāmūlādanāśaṅkyasamutthāne manorathe / kāpyunmīlati niḥsīmā sā prabandhāṃśavakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । अत्रापि गुरुप्रदेयदक्षिणातिरिक्तं कार्तस्वरमप्रतिगृह्णतः कौत्सस्य, रघोरपि प्राथितात् शतगुणं सहस्त्रगुणं वा प्रयच्छतः (परस्परं कलहायमानयो) र्निरवधि(नि) स्पृहत्वौदार्यसंपत् साकेतनिवासिनाम् अश्रुतपूर्वां कामपि महोत्सवमुद्रामाततान । एवमेषा महाकविप्रबन्धेषु प्रकरणवक्रताविच्छित्तिः रसनिष्यन्दिनी सहृदयैः स्वयमुत्प्रेक्षणीया । इमामेव प्रकारान्तरेण प्रकाशयति--- इतिवृत्तप्रयुक्ते ऽपि कथावैचित्र्यवर्त्मनि । उत्पाद्यलवलावण्यादन्या लसति वक्रता

ityādi / atrāpi gurupradeyadakṣiṇātiriktaṃ kārtasvaramapratigṛhṇataḥ kautsasya, raghorapi prāthitāt śataguṇaṃ sahastraguṇaṃ vā prayacchataḥ (parasparaṃ kalahāyamānayo) rniravadhi(ni) spṛhatvaudāryasaṃpat sāketanivāsinām aśrutapūrvāṃ kāmapi mahotsavamudrāmātatāna / evameṣā mahākaviprabandheṣu prakaraṇavakratāvicchittiḥ rasaniṣyandinī sahṛdayaiḥ svayamutprekṣaṇīyā / imāmeva prakārāntareṇa prakāśayati--- itivṛttaprayukte 'pi kathāvaicitryavartmani / utpādyalavalāvaṇyādanyā lasati vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा यथा, प्रबन्धस्य सकलस्यापि जीवितम् । भाति प्रकरणं काष्ठाधिरूढरसनिर्भरम्

tathā yathā, prabandhasya sakalasyāpi jīvitam / bhāti prakaraṇaṃ kāṣṭhādhirūḍharasanirbharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरमपि प्रकरणवक्रताप्रकारमाविर्भावयति--- प्रबन्धस्यैकदेशानां फलबन्धानुबन्धवान् । उपकार्योपकर्तृत्वपरिस्पन्दः परिस्फुरन्

aparamapi prakaraṇavakratāprakāramāvirbhāvayati--- prabandhasyaikadeśānāṃ phalabandhānubandhavān / upakāryopakartṛtvaparispandaḥ parisphuran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असामान्यसमुल्लेखप्रतिभाप्रतिभासिनः । सूते नूतनवक्रत्वरहस्यं कस्यचित्कवेः

asāmānyasamullekhapratibhāpratibhāsinaḥ / sūte nūtanavakratvarahasyaṃ kasyacitkaveḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्या एव प्रकारान्तरं प्रकाशयति--- प्रतिप्रकरणं प्रौढप्रतिभाभोगयोजितः । एक एवाभिधेयात्मा बध्यमानः पुनः पुनः

asyā eva prakārāntaraṃ prakāśayati--- pratiprakaraṇaṃ prauḍhapratibhābhogayojitaḥ / eka evābhidheyātmā badhyamānaḥ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यूननूतनोल्लेखरसालङ्करणोज्ज्वलः । बध्नाति वक्रतोद्भेदभङ्गीमुत्पादिताद्भुताम्

anyūnanūtanollekharasālaṅkaraṇojjvalaḥ / badhnāti vakratodbhedabhaṅgīmutpāditādbhutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शाप इति एवंविधापचारप्राग्भारप्रभवो भवतु नाम । सानुग्रह इति अनुग्रहः पुनरयमनुपपन्न एवास्यामवस्थायाम् । भगवतेत्यनर्थदर्शनेन सहजदयालुना । यदि वा भगवता शापो ऽपि इति शापानुग्रहयोर्दहनवारिणोरिवैककालमेकविषयवर्तित्वमसतोरपि भगवत्(स्वरूप)संपत्सामर्थ्यादेव संभाव्यते, अदृष्टतनयाननपद्मशोभे मयि एतस्मादेवानुग्रहादवश्यंभाविनः सुचिरकालाभिकाङ्क्षितस्य सुतावलम्बनतनोर्जोवितफलस्य विलोकनोत्कण्ठापारवश्यात् (सार्थक्यम्) इत्यलमतिप्रसङ्गेन । अस्या एव प्रभेदान्तरमुन्मीलयति--- कथावैचित्र्यपात्रं तद्वक्रिमाणं प्रपद्यते । यदङ्गं सर्गबन्धादेः सौन्दर्याय निबध्यते

atra śāpa iti evaṃvidhāpacāraprāgbhāraprabhavo bhavatu nāma / sānugraha iti anugrahaḥ punarayamanupapanna evāsyāmavasthāyām / bhagavatetyanarthadarśanena sahajadayālunā / yadi vā bhagavatā śāpo 'pi iti śāpānugrahayordahanavāriṇorivaikakālamekaviṣayavartitvamasatorapi bhagavat(svarūpa)saṃpatsāmarthyādeva saṃbhāvyate, adṛṣṭatanayānanapadmaśobhe mayi etasmādevānugrahādavaśyaṃbhāvinaḥ sucirakālābhikāṅkṣitasya sutāvalambanatanorjovitaphalasya vilokanotkaṇṭhāpāravaśyāt (sārthakyam) ityalamatiprasaṅgena / asyā eva prabhedāntaramunmīlayati--- kathāvaicitryapātraṃ tadvakrimāṇaṃ prapadyate / yadaṅgaṃ sargabandhādeḥ saundaryāya nibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राङ्गिरसनिष्यन्दनिकषः को ऽपि लक्ष्यते । पूर्वोत्तरैरसंपाद्यः साङ्कादेः कापि वक्रता

yatrāṅgirasaniṣyandanikaṣaḥ ko 'pi lakṣyate / pūrvottarairasaṃpādyaḥ sāṅkādeḥ kāpi vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमेश्वरस्यापि केवलमानुषस्य बाहुबलादेवं दूरमुत्क्षिप्य वियत्यान्दोल्यमानस्य कविकल्पितचमत्कारान्तरकारणम् (स्पष्टम्) । एवमन्यदप्युदाहार्यम् । पुनरिमामेवान्यथा प्रथयति--- प्रधानवस्तुनिष्पत्त्यै वस्त्वन्तरविचित्रता । यत्रोल्लसति सोल्लेखा सापराप्यस्य वक्रता

parameśvarasyāpi kevalamānuṣasya bāhubalādevaṃ dūramutkṣipya viyatyāndolyamānasya kavikalpitacamatkārāntarakāraṇam (spaṣṭam) / evamanyadapyudāhāryam / punarimāmevānyathā prathayati--- pradhānavastuniṣpattyai vastvantaravicitratā / yatrollasati sollekhā sāparāpyasya vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः---अज्ज अह इं ? (आर्य अथ किम्)" अत्र महाव्याधिभिरिति बहुवचनवक्रत्वं, अग्निविषकल्पयेति च (विशेषणवक्रत्वं) तथाविधाराजापथ्यविधायी वध्यस्थानस्थापितो ऽपि चन्दनदासः तत्कलत्रमद्यापि याचितो न समर्पयतीति व्यापाद्यत इत्यस्य वक्ष्यमाणस्य प्रधानाभिधेयस्य निमित्तमादत्ते । अस्येति सहजसौहार्दनिबर्हणनिहन्यमानस्य । "भवतो यथा" विततव्यतिकरोत्सेककारिणः सावत्महत्येच्छा । अनेनैव विविधविकल्पनेन यो ऽयमर्थः समुद्दीप्यमानो नवताभाजनं विभूष्यमाणः सन् प्रिकाशते । एवमन्यदपि तत एव विभाव्य व्याख्येयम् । प्रधानफलसिद्धश्चात्र "॥।व्यापत्तिं ज्ञातमस्य स्वतनुमहमिमां निष्क्रयं कल्पयमि" इत्युन्मीलिता ततस्तदनन्तरप्रकरणे "तस्येयं मम मृत्युलोकपदवी वध्यस्त्रगाबध्यताम्" इत्यादिना निष्पादिता । तामेव भङ्ग्यन्तरेण व्याचष्टे । सामाजिकजनाह्लादनिर्माणनिपुणैर्नटैः । तद्भूमिकां समास्थाय निर्वर्तितनचान्तरम्

puruṣaḥ---ajja aha iṃ ? (ārya atha kim)" atra mahāvyādhibhiriti bahuvacanavakratvaṃ, agniviṣakalpayeti ca (viśeṣaṇavakratvaṃ) tathāvidhārājāpathyavidhāyī vadhyasthānasthāpito 'pi candanadāsaḥ tatkalatramadyāpi yācito na samarpayatīti vyāpādyata ityasya vakṣyamāṇasya pradhānābhidheyasya nimittamādatte / asyeti sahajasauhārdanibarhaṇanihanyamānasya / "bhavato yathā" vitatavyatikarotsekakāriṇaḥ sāvatmahatyecchā / anenaiva vividhavikalpanena yo 'yamarthaḥ samuddīpyamāno navatābhājanaṃ vibhūṣyamāṇaḥ san prikāśate / evamanyadapi tata eva vibhāvya vyākhyeyam / pradhānaphalasiddhaścātra "...vyāpattiṃ jñātamasya svatanumahamimāṃ niṣkrayaṃ kalpayami" ityunmīlitā tatastadanantaraprakaraṇe "tasyeyaṃ mama mṛtyulokapadavī vadhyastragābadhyatām" ityādinā niṣpāditā / tāmeva bhaṅgyantareṇa vyācaṣṭe / sāmājikajanāhlādanirmāṇanipuṇairnaṭaiḥ / tadbhūmikāṃ samāsthāya nirvartitanacāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्प्रकरणस्यान्तः स्मृतं प्रकरणान्तरम् । सर्वप्रबन्धसर्वस्वकल्पां पुष्णाति वक्रताम्

kvacitprakaraṇasyāntaḥ smṛtaṃ prakaraṇāntaram / sarvaprabandhasarvasvakalpāṃ puṣṇāti vakratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहमिदानीं मन्दभागिनी भागीरथ्यामात्मानं निक्षिपामि) । इत्यादिना नटान्तरेत्यादि पूर्ववत् । अपरमपि प्रकरणवक्रतायाः प्रकारमाविष्करोति--- मुखाभिसन्धिसंह्लादि संविधानकबन्धुरम् । पूर्वोत्तरादिसंगत्यादड्गानां विनिवेशनम्

sāhamidānīṃ mandabhāginī bhāgīrathyāmātmānaṃ nikṣipāmi) / ityādinā naṭāntaretyādi pūrvavat / aparamapi prakaraṇavakratāyāḥ prakāramāviṣkaroti--- mukhābhisandhisaṃhlādi saṃvidhānakabandhuram / pūrvottarādisaṃgatyādaḍgānāṃ viniveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्वमार्गग्रहग्रस्तवर्णकाङ्गैः कदर्थितम् । वक्रतोल्लेखलावण्यमुल्लासयति नूतनम्

na tvamārgagrahagrastavarṇakāṅgaiḥ kadarthitam / vakratollekhalāvaṇyamullāsayati nūtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिवृत्तान्यथावृत्तरससंपदुपेक्षया । रसान्तरेण रम्येण यत्र निर्वहणं भवेत्

itivṛttānyathāvṛttarasasaṃpadupekṣayā / rasāntareṇa ramyeṇa yatra nirvahaṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या एव कथामूर्तेरामूलोवनमीलिताश्रियः । विनेयानन्दनिष्पत्त्यै सा प्रबन्धस्य वक्रता

tasyā eva kathāmūrterāmūlovanamīlitāśriyaḥ / vineyānandaniṣpattyai sā prabandhasya vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याः प्रकारान्तरमप्यवतारयतिः--- त्रैलोक्याभिनवोल्लेखनायकोत्कर्षपोषिणा । इतिहासैकदेशेन प्रबन्धस्य समापनम्

asyāḥ prakārāntaramapyavatārayatiḥ--- trailokyābhinavollekhanāyakotkarṣapoṣiṇā / itihāsaikadeśena prabandhasya samāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुत्तरकथावर्तिविरसत्वजिहासया । कुर्वोत यत्र सुकविः सा विचित्रास्य वक्रता

taduttarakathāvartivirasatvajihāsayā / kurvota yatra sukaviḥ sā vicitrāsya vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकः । भूयो ऽपि भेदान्तरमस्यां संभावयति--- प्रधानवस्तुसंबन्धतिरोधानविधायिना । कार्यान्तरान्तरायेण विच्छिन्नविरसा कथा

ityantaraślokaḥ / bhūyo 'pi bhedāntaramasyāṃ saṃbhāvayati--- pradhānavastusaṃbandhatirodhānavidhāyinā / kāryāntarāntarāyeṇa vicchinnavirasā kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव तस्य निष्पत्तेर्निर्निबन्धरसोज्ज्वलाम् । प्रबन्धस्यानुबध्नाति नवां कामपि वक्रताम्

tatraiva tasya niṣpatternirnibandharasojjvalām / prabandhasyānubadhnāti navāṃ kāmapi vakratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिना तत्कालकन्दलितक्रोधानुभावभङ्ग्या निशम्याङ्गीकृतमाधिकारिकं माहिष्मतीनाथमनादृत्य, इंन्द्रप्रस्थं प्रति प्रतिष्ठास्यमानेन निमग्ननिखिलवीरस्थितिर्विषयतामनीयत । ततस्तस्मिन्नेव संश्रितसकलराजके धर्मराजस्य राजसूयमण्डपे मधुरिपोर (ग्रपूजासं) मानमसहमानेनातिदुःसहवाक्यपारुष्यावरोधपरंपराविरचनचतुरेण चेदिराजेन "कृतार्थोकृत" इत्यन्तेन च । प्रबन्धवक्रतामेव प्रिकारान्तरेण व्याचष्टे--- यत्रैकफलसंपत्तिसमुद्युक्तो ऽपि नायकः । फलान्तरेष्वनन्तेषु तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु

ityādinā tatkālakandalitakrodhānubhāvabhaṅgyā niśamyāṅgīkṛtamādhikārikaṃ māhiṣmatīnāthamanādṛtya, iṃndraprasthaṃ prati pratiṣṭhāsyamānena nimagnanikhilavīrasthitirviṣayatāmanīyata / tatastasminneva saṃśritasakalarājake dharmarājasya rājasūyamaṇḍape madhuripora (grapūjāsaṃ) mānamasahamānenātiduḥsahavākyapāruṣyāvarodhaparaṃparāviracanacatureṇa cedirājena "kṛtārthokṛta" ityantena ca / prabandhavakratāmeva prikārāntareṇa vyācaṣṭe--- yatraikaphalasaṃpattisamudyukto 'pi nāyakaḥ / phalāntareṣvananteṣu tattulyapratipattiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धत्ते निमित्ततां स्फारयशः संभारभाजनम् । स्वमाहात्म्यचमत्कारात् सा पराप्यस्य वक्रता

dhatte nimittatāṃ sphārayaśaḥ saṃbhārabhājanam / svamāhātmyacamatkārāt sā parāpyasya vakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"सा परापि"--अन्यापि न केवलं प्रागुक्ता, "अस्य" रूपकादेः, "वक्रता"---वक्रभावो भवतीति संबन्धः । "यत्रैकफलसंपत्तिसमुद्युक्तो ऽपि नायकः", "यत्र"---यस्यां, "एकफलसंपत्तिसमुद्युक्तो ऽपि"--पराभिमतवस्तुसाधनव्यवसितो ऽपि नायकः, "फलान्तरेष्वनन्तेषु" "फलान्तरेषु"---साध्यरूपेषु वस्तुषु, "अनन्तेषु"---गणनातीतेषु । "तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु धत्ते निमित्तताम्" "तत्तुल्यप्रतिपत्तिषु"---आधिकारिकफलसमानोपपत्तिषु, प्रस्तुतार्थसिद्धेरेवाधिगतसिद्धिष्वति (यावत्) । किंभूतः "स्फरायशःसंभारभाजनम्" "स्फारस्य" ब्रह्माण्डोदरभरित्वादतिरिक्तस्य, "यशसः"---कीर्तेः यः "संभारः"---समुदयः, तस्य "भाजनं" पात्रं भूमिरिति यावत् । कुतो हेतोः "स्वमाहात्म्यचमत्कारात्" "स्वमाहात्म्यं" स्वस्य प्रभावः, तस्य "चमत्कारः" आश्चर्यकारित्वं, तस्मात् । एतदुक्तं भवति--निःसीममनोरथमलङ्करिष्णुनैकेनांशकेन फलेन संयुतो ऽप्यपरिमितानि तादृशस्वरूपाणि फलान्यगम्यान्यध्यवसायादनिच्छन्नपि स्वप्रभावसंपदा संपादयन्नायकः कमपि कामनीयकनिधानकलशं प्रबन्धस्य वक्रिमाणमावहति । यथा नागानन्दे तत्र दुर्निवारवैरादपि वैनतेयान्तकादे (काकिनम्) सकलकारुणिकचूचमणिः शङ्खचूडं जीमूतवाहनो निजदेहदानादभिरक्षन्न (केवलं तं) रक्षितवान् अपितु सकलं तत्कुलमेव--- आस्तां वस्तुषु वैदग्धी काव्ये कामपि वक्रताम् । प्रधानसंविधानाङ्कनाम्नापि कुरुते कविः

"sā parāpi"--anyāpi na kevalaṃ prāguktā, "asya" rūpakādeḥ, "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ / "yatraikaphalasaṃpattisamudyukto 'pi nāyakaḥ", "yatra"---yasyāṃ, "ekaphalasaṃpattisamudyukto 'pi"--parābhimatavastusādhanavyavasito 'pi nāyakaḥ, "phalāntareṣvananteṣu" "phalāntareṣu"---sādhyarūpeṣu vastuṣu, "ananteṣu"---gaṇanātīteṣu / "tattulyapratipattiṣu dhatte nimittatām" "tattulyapratipattiṣu"---ādhikārikaphalasamānopapattiṣu, prastutārthasiddherevādhigatasiddhiṣvati (yāvat) / kiṃbhūtaḥ "spharāyaśaḥsaṃbhārabhājanam" "sphārasya" brahmāṇḍodarabharitvādatiriktasya, "yaśasaḥ"---kīrteḥ yaḥ "saṃbhāraḥ"---samudayaḥ, tasya "bhājanaṃ" pātraṃ bhūmiriti yāvat / kuto hetoḥ "svamāhātmyacamatkārāt" "svamāhātmyaṃ" svasya prabhāvaḥ, tasya "camatkāraḥ" āścaryakāritvaṃ, tasmāt / etaduktaṃ bhavati--niḥsīmamanorathamalaṅkariṣṇunaikenāṃśakena phalena saṃyuto 'pyaparimitāni tādṛśasvarūpāṇi phalānyagamyānyadhyavasāyādanicchannapi svaprabhāvasaṃpadā saṃpādayannāyakaḥ kamapi kāmanīyakanidhānakalaśaṃ prabandhasya vakrimāṇamāvahati / yathā nāgānande tatra durnivāravairādapi vainateyāntakāde (kākinam) sakalakāruṇikacūcamaṇiḥ śaṅkhacūḍaṃ jīmūtavāhano nijadehadānādabhirakṣanna (kevalaṃ taṃ) rakṣitavān apitu sakalaṃ tatkulameva--- āstāṃ vastuṣu vaidagdhī kāvye kāmapi vakratām / pradhānasaṃvidhānāṅkanāmnāpi kurute kaviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"आस्तां वस्तुषु वैदग्धी" "आस्ताम्"---दूरत एव वर्तताम्, "वस्तुषु"---अभिधेयेषु प्रकरणप्रतिपाद्येषु, "वैदग्धी"--विच्छित्तिः, "काव्यं कामपि वक्रतां कुरुते कविः" ठकाव्येऽ---नाटके सर्गबन्धादौ च, कामपि वक्रतां "कुरुते"---विदधाति । "कविःऽ---अद्भुतप्रतिभाप्रसारप्रकाशकः । केन---"प्रधानसंविधानाङ्कनाम्नापि" "प्रधानं"--प्रबन्धप्राणप्रायं, "यत्संविधानंऽ---कथायोजनं, "नदङ्कः" चिह्नमुपलक्षणं यस्य यत्र वा तत्तथोक्तं, तच्च तन्नाम च, तेनापि । अपिशब्दो विस्मयमुद्द्योतयति । इदमस्य रहस्यम्---विचारितविचित्रवस्तुविच्छित्तेः प्रबन्धस्य वक्रताविर्भवति (इति) किमद्भुतम् । अद्भुतं पुनरिदं यत्सारतरसंविधानकनिबन्धलक्षणा (योजितसर) साक्षरेण नाम्नापि सा निवेश्यते । यथा---अभिज्ञानशाकुन्तल--मुद्राराक्षस--प्रतिमानिरुद्ध---मायापुष्पक---कृत्यारावण--छलितराम---पुष्पदूषितकादीनि नामानि । एवंविधानि काव्यबन्धानां नामधेयान्यपि निरुपमोल्लेखानि (विलक्षणवक्रतासरसा) क्षराणि निवेदितान्तर्गतविशिष्टसंबन्धतया निबध्नन्त्येव वक्रिमाणम्, न पुनर्हयग्रीववध--शिशुपालवध--पाण्डवाभ्युदय--रामानन्द--रामचरितप्रायाणि सरलस्वरूपाणि । अप्येककक्षया बद्धाः काव्यबन्धाः कवीश्वरैः । पुष्णन्त्यनर्घामन्योन्यवैलक्षण्येन वक्रताम्

"āstāṃ vastuṣu vaidagdhī" "āstām"---dūrata eva vartatām, "vastuṣu"---abhidheyeṣu prakaraṇapratipādyeṣu, "vaidagdhī"--vicchittiḥ, "kāvyaṃ kāmapi vakratāṃ kurute kaviḥ" ṭhakāvye'---nāṭake sargabandhādau ca, kāmapi vakratāṃ "kurute"---vidadhāti / "kaviḥ'---adbhutapratibhāprasāraprakāśakaḥ / kena---"pradhānasaṃvidhānāṅkanāmnāpi" "pradhānaṃ"--prabandhaprāṇaprāyaṃ, "yatsaṃvidhānaṃ'---kathāyojanaṃ, "nadaṅkaḥ" cihnamupalakṣaṇaṃ yasya yatra vā tattathoktaṃ, tacca tannāma ca, tenāpi / apiśabdo vismayamuddyotayati / idamasya rahasyam---vicāritavicitravastuvicchitteḥ prabandhasya vakratāvirbhavati (iti) kimadbhutam / adbhutaṃ punaridaṃ yatsāratarasaṃvidhānakanibandhalakṣaṇā (yojitasara) sākṣareṇa nāmnāpi sā niveśyate / yathā---abhijñānaśākuntala--mudrārākṣasa--pratimāniruddha---māyāpuṣpaka---kṛtyārāvaṇa--chalitarāma---puṣpadūṣitakādīni nāmāni / evaṃvidhāni kāvyabandhānāṃ nāmadheyānyapi nirupamollekhāni (vilakṣaṇavakratāsarasā) kṣarāṇi niveditāntargataviśiṣṭasaṃbandhatayā nibadhnantyeva vakrimāṇam, na punarhayagrīvavadha--śiśupālavadha--pāṇḍavābhyudaya--rāmānanda--rāmacaritaprāyāṇi saralasvarūpāṇi / apyekakakṣayā baddhāḥ kāvyabandhāḥ kavīśvaraiḥ / puṣṇantyanarghāmanyonyavailakṣaṇyena vakratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्तरश्लोकः । भूयो ऽप्यस्या भेदमुपपादयति--- महाकविप्रबन्धानां सर्वेषामस्ति वक्रता । नूतनोपायनिष्पन्ननयवर्त्मोपदेशिनाम्

ityantaraślokaḥ / bhūyo 'pyasyā bhedamupapādayati--- mahākaviprabandhānāṃ sarveṣāmasti vakratā / nūtanopāyaniṣpannanayavartmopadeśinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.