Atharvaveda Saṃhitā (Śaunaka) 10.2

केन पार्ष्णी आभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ । केनाङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केनोच्छ्लङ्खौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम् ॥१॥

kena pārṣṇī ābhṛte pūruṣasya kena māṃsaṃ saṃbhṛtaṃ kena gulphau | kenāṅgulīḥ peśanīḥ kena khāni kenocchlaṅkhau madhyataḥ kaḥ pratiṣṭhām ||1||

कस्मान् नु गुल्फाव् अधराव् अकृण्वन्न् अष्ठीवन्ताव् उत्तरौ पुरुषस्य । जङ्घे निरृत्य न्य् अदधुः क्व स्विज् जानुनोः संधी क उ तच् चिकेत ॥२॥

kasmān nu gulphāv adharāv akṛṇvann aṣṭhīvantāv uttarau puruṣasya | jaṅghe nirṛtya ny adadhuḥ kva svij jānunoḥ saṃdhī ka u tac ciketa ||2||

चतुष्टयं युजते संहितान्तं जानुभ्याम् ऊर्ध्वं शिथिरं कबन्धम् । श्रोणी यद् ऊरू क उ तज् जजान याभ्यां कुसिन्धं सुदृढं बभूव ॥३॥

catuṣṭayaṃ yujate saṃhitāntaṃ jānubhyām ūrdhvaṃ śithiraṃ kabandham | śroṇī yad ūrū ka u taj jajāna yābhyāṃ kusindhaṃ sudṛḍhaṃ babhūva ||3||

कति देवाः कतमे त आसन् य उरो ग्रीवाश् चिक्युः पुरुषस्य । कति स्तनौ व्य् अदधुः कः कफोदौ कति स्कन्धान् कति पृष्टीर् अचिन्वन् ॥४॥

kati devāḥ katame ta āsan ya uro grīvāś cikyuḥ puruṣasya | kati stanau vy adadhuḥ kaḥ kaphodau kati skandhān kati pṛṣṭīr acinvan ||4||

को अस्य बाहू सम् अभरद् वीर्यां करवाद् इति । अंसौ को अस्य तद् देवः कुसिन्धे अध्य् आ दधौ ॥५॥

ko asya bāhū sam abharad vīryāṃ karavād iti | aṃsau ko asya tad devaḥ kusindhe adhy ā dadhau ||5||

कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाव् इमौ नासिके चक्षणी मुखम् । येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्ननि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति यामम् ॥६॥

kaḥ sapta khāni vi tatarda śīrṣaṇi karṇāv imau nāsike cakṣaṇī mukham | yeṣāṃ purutrā vijayasya mahnani catuṣpādo dvipado yanti yāmam ||6||

हन्वोर् हि जिह्वाम् अदधात् पुरूचीम् अधा महीम् अधि शिश्राय वाचम् । स आ वरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तर् अपो वसानः क उ तच् चिकेत ॥७॥

hanvor hi jihvām adadhāt purūcīm adhā mahīm adhi śiśrāya vācam | sa ā varīvarti bhuvaneṣv antar apo vasānaḥ ka u tac ciketa ||7||

मस्तिष्कम् अस्य यतमो ललातं ककाटिकां प्रथमो यः कपालम् । चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह कतमः स देवः ॥८॥

mastiṣkam asya yatamo lalātaṃ kakāṭikāṃ prathamo yaḥ kapālam | citvā cityaṃ hanvoḥ pūruṣasya divaṃ ruroha katamaḥ sa devaḥ ||8||

प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्यः । आनन्दान् उग्रो नन्दांश् च कस्माद् वहति पूरुषः ॥९॥

priyāpriyāṇi bahulā svapnaṃ saṃbādhatandyaḥ | ānandān ugro nandāṃś ca kasmād vahati pūruṣaḥ ||9||

आर्तिर् अवर्तिर् निरृतिः कुतो नु पुरुषे ऽमतिः । राद्धिः समृद्धिर् अव्यृद्धिर् मतिर् उदितयः कुतः ॥१०॥ ४

ārtir avartir nirṛtiḥ kuto nu puruṣe 'matiḥ | rāddhiḥ samṛddhir avyṛddhir matir uditayaḥ kutaḥ ||10|| 4

को अस्मिन्न् आपो व्य् अदधात् विषूवृतः पुरूवृतः सिन्धुसृत्याय जाताः । तीव्रा अरुणा लोहिनीस् ताम्रधूम्रा ऊर्ध्वा अवाचीः पुरुषे तिरश्चीः ॥११॥

ko asminn āpo vy adadhāt viṣūvṛtaḥ purūvṛtaḥ sindhusṛtyāya jātāḥ | tīvrā aruṇā lohinīs tāmradhūmrā ūrdhvā avācīḥ puruṣe tiraścīḥ ||11||

को अस्मिन् रूपम् अदधात् को मह्मानं च नाम च । गातुं को अस्मिन् कः केतुं कश् चरित्रानि पुरुषे ॥१२॥

ko asmin rūpam adadhāt ko mahmānaṃ ca nāma ca | gātuṃ ko asmin kaḥ ketuṃ kaś caritrāni puruṣe ||12||

को अस्मिन् प्राणं अवयत् को अपानं व्यानम् उ । समानम् अस्मिन् को देवो ऽधि शिश्राय पुरुषे ॥१३॥

ko asmin prāṇaṃ avayat ko apānaṃ vyānam u | samānam asmin ko devo 'dhi śiśrāya puruṣe ||13||

को अस्मिन् यज्ञम् अदधाद् एको देवो ऽधि पुरुषे । को अस्मिन्त् सत्यं को ऽनृतं कुतो मृत्युः कुतो ऽमृतम् ॥१४॥

ko asmin yajñam adadhād eko devo 'dhi puruṣe | ko asmint satyaṃ ko 'nṛtaṃ kuto mṛtyuḥ kuto 'mṛtam ||14||

को अस्मै वासः पर्य् अदधात् को अस्यायुर् अकल्पयत् । बलं को अस्मै प्रायछत् को अस्याकल्पयज् जवम् ॥१५॥

ko asmai vāsaḥ pary adadhāt ko asyāyur akalpayat | balaṃ ko asmai prāyachat ko asyākalpayaj javam ||15||

केनापो अन्व् अतनुत केनाहर् अकरोद् रुचे । उषसं केनान्व् ऐन्द्ध केन सायंभवं ददे ॥१६॥

kenāpo anv atanuta kenāhar akarod ruce | uṣasaṃ kenānv ainddha kena sāyaṃbhavaṃ dade ||16||

को अस्मिन् रेतो न्य् अदधात् तन्तुर् आ तायताम् इति । मेधां को अस्मिन्न् अध्य् औहत् को बाणं को नृतो दधौ ॥१७॥

ko asmin reto ny adadhāt tantur ā tāyatām iti | medhāṃ ko asminn adhy auhat ko bāṇaṃ ko nṛto dadhau ||17||

केनेमां भूमिम् और्णोत् केन पर्य् अभवद् दिवम् । केनाभि मह्ना पर्वतान् केन कर्माणि पुरुषः ॥१८॥

kenemāṃ bhūmim aurṇot kena pary abhavad divam | kenābhi mahnā parvatān kena karmāṇi puruṣaḥ ||18||

केन पर्जन्यम् अन्व् एति केन सोमं विचक्षणम् । केन यज्ञम् च श्रद्धां च केनास्मिन् निहितं मनः ॥१९॥

kena parjanyam anv eti kena somaṃ vicakṣaṇam | kena yajñam ca śraddhāṃ ca kenāsmin nihitaṃ manaḥ ||19||

केन श्रोत्रियम् आप्नोति केनेमं परमेष्ठिनम् । केनेमम् अग्निं पूरुषः केन संवत्सरं ममे ॥२०॥ ५

kena śrotriyam āpnoti kenemaṃ parameṣṭhinam | kenemam agniṃ pūruṣaḥ kena saṃvatsaraṃ mame ||20|| 5

ब्रह्म श्रोत्रियम् आप्नोति ब्रह्मेमं परमेष्ठिनम् । ब्रह्मेमम् अग्निं पूरुषो ब्रह्म संवत्सरं ममे ॥२१॥

brahma śrotriyam āpnoti brahmemaṃ parameṣṭhinam | brahmemam agniṃ pūruṣo brahma saṃvatsaraṃ mame ||21||

केन देवां अनु क्षियति केन दैवजनीर् विशः । केनेदम् अन्यन् नक्षत्रं केन सत् क्षत्रम् उच्यते ॥२२॥

kena devāṃ anu kṣiyati kena daivajanīr viśaḥ | kenedam anyan nakṣatraṃ kena sat kṣatram ucyate ||22||

ब्रह्म देवां अनु क्षियति ब्रह्म दैवजनीर् विशः । ब्रह्मेदम् अन्यन् नक्षत्रं ब्रह्म सत् क्षत्रम् उच्यते ॥२३॥

brahma devāṃ anu kṣiyati brahma daivajanīr viśaḥ | brahmedam anyan nakṣatraṃ brahma sat kṣatram ucyate ||23||

केनेयं भूमिर् विहिता केन द्यौर् उत्तरा हिता । केनेदम् ऊर्ध्वं तिर्यक् चान्तरिक्षम् व्यचो हितम् ॥२४॥

keneyaṃ bhūmir vihitā kena dyaur uttarā hitā | kenedam ūrdhvaṃ tiryak cāntarikṣam vyaco hitam ||24||

ब्रह्मणा भूमिर् विहिता ब्रह्म द्यौर् उत्तरा हिता । ब्रह्मेदम् ऊर्ध्वं तिर्यक् चान्तरिक्षं व्यचो हितम् ॥२५॥

brahmaṇā bhūmir vihitā brahma dyaur uttarā hitā | brahmedam ūrdhvaṃ tiryak cāntarikṣaṃ vyaco hitam ||25||

मूर्धानम् अस्य संसीव्याथर्वा हृदयं च यत् । मस्तिष्काद् ऊर्ध्वः प्रैरयत् पवमानो ऽधि शीर्षतः ॥२६॥

mūrdhānam asya saṃsīvyātharvā hṛdayaṃ ca yat | mastiṣkād ūrdhvaḥ prairayat pavamāno 'dhi śīrṣataḥ ||26||

तद् वा अथर्वणः शिरो देवकोशः समुब्जितः । तत् प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नम् अथो मनः ॥२७॥

tad vā atharvaṇaḥ śiro devakośaḥ samubjitaḥ | tat prāṇo abhi rakṣati śiro annam atho manaḥ ||27||

ऊर्ध्वो नु सृष्टा३स् तिर्यङ् नु सृष्टा३स् सर्वा दिशः पुरुष आ बभूवा३ं । पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते ॥२८॥

ūrdhvo nu sṛṣṭā3s tiryaṅ nu sṛṣṭā3s sarvā diśaḥ puruṣa ā babhūvā3ṃ | puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate ||28||

यो वै तां ब्रह्मणो वेदामृतेनावृतां पुरम् । तस्मै ब्रह्म च ब्राह्माश् च चक्षुः प्राणं प्रजां ददुः ॥२९॥

yo vai tāṃ brahmaṇo vedāmṛtenāvṛtāṃ puram | tasmai brahma ca brāhmāś ca cakṣuḥ prāṇaṃ prajāṃ daduḥ ||29||

न वै तम् चक्षुर् जहाति न प्राणो जरसः पुरा । पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते ॥३०॥

na vai tam cakṣur jahāti na prāṇo jarasaḥ purā | puraṃ yo brahmaṇo veda yasyāḥ puruṣa ucyate ||30||

अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूर् अयोध्या । तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः ॥३१॥

aṣṭācakrā navadvārā devānāṃ pūr ayodhyā | tasyāṃ hiraṇyayaḥ kośaḥ svargo jyotiṣāvṛtaḥ ||31||

तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्र्यरे त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन् यद् यक्षम् आत्मन्वत् तद् वै ब्रह्मविदो विदुः ॥३२॥

tasmin hiraṇyaye kośe tryare tripratiṣṭhite | tasmin yad yakṣam ātmanvat tad vai brahmavido viduḥ ||32||

प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरीवृताम् । पुरं हिरण्ययीं ब्रह्मा विवेशापराजिताम् ॥३३॥ ६

prabhrājamānāṃ hariṇīṃ yaśasā saṃparīvṛtām | puraṃ hiraṇyayīṃ brahmā viveśāparājitām ||33|| 6