लिङ्गं धर्मः स आत्मेवात्मा प्रवृत्तिनिमित्तं येषां ते लिङ्गात्मकाः । स्वरूपार्थो वाऽत्मशब्दः । निमित्तनिमित्तिनोरभेदोपचारात् । सकलवेदगतानामन्यत्रप्रसिद्धानामिति शेषः । *३,५९२* नन्वतीतपादे समन्विता अपि लिङ्गात्मका एव । यौगिकत्वात् । अन्यथा गुणपूर्त्यलाभेन समन्वयसमर्थनवैयर्थ्यात् । नच प्रकरणगतगुणलाभेन सार्थक्यात् । वचनवृत्त्यङ्गीकारवैफल्यात् । उक्तं च यच्छब्दा योगवृत्तय इति । तत्कथमयं विभागः । सत्यम् । तथाप्यन्यत्रप्रसिद्धत्वादिवदापातप्रतीत्यनुरोधेनेयमुक्तिरित्यदोषः । वृत्तिर्लक्षणादिरपि भवतीत्यतः परे मुख्यार्थ इत्युक्तम् । तथाच मुख्यवृत्तिरिति लभ्यते । चिन्त्यते समर्थ्यते ऽस्मिन्पाद इति शेषः । *३,५९४* ॥ ॐ सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात् ॐ ॥ केचिन्मनोमयः प्राणशरीरो भारूप इत्युक्तं मनोमयत्वादिनोपास्यत्वं परमात्मनः प्रतिपादयितुमिदमधिकरणमिति व्याचक्षते । तदसदित्याशयवानाह सर्वगत्वमिति ॥ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्
liṅgaṃ dharmaḥ sa ātmevātmā pravṛttinimittaṃ yeṣāṃ te liṅgātmakāḥ / svarūpārtho vā'tmaśabdaḥ / nimittanimittinorabhedopacārāt / sakalavedagatānāmanyatraprasiddhānāmiti śeṣaḥ / *3,592* nanvatītapāde samanvitā api liṅgātmakā eva / yaugikatvāt / anyathā guṇapūrtyalābhena samanvayasamarthanavaiyarthyāt / naca prakaraṇagataguṇalābhena sārthakyāt / vacanavṛttyaṅgīkāravaiphalyāt / uktaṃ ca yacchabdā yogavṛttaya iti / tatkathamayaṃ vibhāgaḥ / satyam / tathāpyanyatraprasiddhatvādivadāpātapratītyanurodheneyamuktirityadoṣaḥ / vṛttirlakṣaṇādirapi bhavatītyataḥ pare mukhyārtha ityuktam / tathāca mukhyavṛttiriti labhyate / cintyate samarthyate 'sminpāda iti śeṣaḥ / *3,594* // oṃ sarvatraprasiddhopadeśāt oṃ // kecinmanomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpa ityuktaṃ manomayatvādinopāsyatvaṃ paramātmanaḥ pratipādayitumidamadhikaraṇamiti vyācakṣate / tadasadityāśayavānāha sarvagatvamiti // sarvatra prasiddhopadeśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकर्मकप्रकाशत्वमिति चेत् । तर्हि वृश्चिकभिया पलायमानस्याशीविषमुखे निपातः । यत्स्वलक्षरमात्राधीनविरोधं कर्मकर्तृभावं परिहर्तुं सर्वलोकावसितविरोधं क्रियाकमर्भावमभ्युपैति । क्रिया हि कर्मकारकजन्येष्यते । नच जन्यजनकयोरेकतोचिता । अन्तर्भावितपूर्वापरभावित्वात्तस्याः । नच तदेव स्वात्मानं प्रति पूर्वमपरं चेति युज्यते । प्रकाशान्तरानपेक्षसिद्ध(द्धि)त्वं स्वप्रकाशत्वमिति चेन्न । घटादेरपि स्वप्रकाशतापातात् । नहि घटादयः स्वसिद्धौ प्रकाशान्तरमपेक्षन्ते, किं नाम प्रकाशमेव । स्वातिरिक्तप्रकाशानपेक्षसिद्ध(द्धि)त्वमिति चेन्न । स्वापेक्षाभावेन स्वातिरिक्तविशेषणवैयर्थ्यात् । प्रकाशानपेक्षसिद्धत्वमिति चेन्न । व्व्याघातात् । शशविषाणादेरपि (एवं) सिद्धिप्रसङ्गाच्च । स्वव्यवहारहेतुप्रकाशत्वमिति चेन्न । स्वविषय एव व्यवहारहेतुत्वदर्शनेनास्वविषयस्य स्वव्यवहारहेतुतानुपपत्तेः । तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीह्यादिकं तु नोदाहरण(णीय)म् । गुणस्यापि समासविषयताङ्गीकारात् । *३,६१६फ़्।* किञ्चात्मा न चाक्षुषज्ञाने ऽवभासते । अरूपिद्रव्यत्वादाकाशवत् । अन्यथा रूपित्वप्रसङ्गः । कमर्तया प्रकाशे रूपोपयोग इति चेन्न । प्रकाशमानं कर्मतयैव प्रकाशत इति वदन्तं प्रति विशेषणवैयर्थ्यात् । एतेनानुमाने ऽपि प्रयोजकान्तराशङ्का निरस्ता । किं चात्मा यदि तदविषयो ऽपि तत्र प्रकाशते । हन्त तर्हि रूपज्ञाने रसो ऽपि कस्मान्न प्रकाशते । अनाश्रयत्वादिति चेत् । तत् किं यावज्ज्ञानसम्बन्धि ज्ञाने प्रकाशते, किंवाऽश्रय एव । आद्ये चक्षुरादावतिप्रसङ्गः । द्वितीये ऽपि नियामकं वाच्यम् । नहि घटो ऽयमित्यात्मावभासते । घटमहं जानामीतिप्रत्ययस्तु घटज्ञानविशिष्टात्मकर्मको ऽन्य एव । आत्मसिद्धिस्तु कर्मतयापि भविष्यतीति । एतेन स्वप्रकाशतयाऽत्मसिद्धिरपि परास्ता । स्वकमर्कप्रकाशवत्त्वतद्रूपत्वातिरिक्तयास्तस्या निरूपयितुमशक्यत्वात् । तदेवं कर्तृकर्मभावो न भेदव्याप्त इति सिद्धम् । *३,६२०* कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च
svakarmakaprakāśatvamiti cet / tarhi vṛścikabhiyā palāyamānasyāśīviṣamukhe nipātaḥ / yatsvalakṣaramātrādhīnavirodhaṃ karmakartṛbhāvaṃ parihartuṃ sarvalokāvasitavirodhaṃ kriyākamarbhāvamabhyupaiti / kriyā hi karmakārakajanyeṣyate / naca janyajanakayorekatocitā / antarbhāvitapūrvāparabhāvitvāttasyāḥ / naca tadeva svātmānaṃ prati pūrvamaparaṃ ceti yujyate / prakāśāntarānapekṣasiddha(ddhi)tvaṃ svaprakāśatvamiti cenna / ghaṭāderapi svaprakāśatāpātāt / nahi ghaṭādayaḥ svasiddhau prakāśāntaramapekṣante, kiṃ nāma prakāśameva / svātiriktaprakāśānapekṣasiddha(ddhi)tvamiti cenna / svāpekṣābhāvena svātiriktaviśeṣaṇavaiyarthyāt / prakāśānapekṣasiddhatvamiti cenna / vvyāghātāt / śaśaviṣāṇāderapi (evaṃ) siddhiprasaṅgācca / svavyavahārahetuprakāśatvamiti cenna / svaviṣaya eva vyavahārahetutvadarśanenāsvaviṣayasya svavyavahārahetutānupapatteḥ / tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhyādikaṃ tu nodāharaṇa(ṇīya)m / guṇasyāpi samāsaviṣayatāṅgīkārāt / *3,616f.* kiñcātmā na cākṣuṣajñāne 'vabhāsate / arūpidravyatvādākāśavat / anyathā rūpitvaprasaṅgaḥ / kamartayā prakāśe rūpopayoga iti cenna / prakāśamānaṃ karmatayaiva prakāśata iti vadantaṃ prati viśeṣaṇavaiyarthyāt / etenānumāne 'pi prayojakāntarāśaṅkā nirastā / kiṃ cātmā yadi tadaviṣayo 'pi tatra prakāśate / hanta tarhi rūpajñāne raso 'pi kasmānna prakāśate / anāśrayatvāditi cet / tat kiṃ yāvajjñānasambandhi jñāne prakāśate, kiṃvā'śraya eva / ādye cakṣurādāvatiprasaṅgaḥ / dvitīye 'pi niyāmakaṃ vācyam / nahi ghaṭo 'yamityātmāvabhāsate / ghaṭamahaṃ jānāmītipratyayastu ghaṭajñānaviśiṣṭātmakarmako 'nya eva / ātmasiddhistu karmatayāpi bhaviṣyatīti / etena svaprakāśatayā'tmasiddhirapi parāstā / svakamarkaprakāśavattvatadrūpatvātiriktayāstasyā nirūpayitumaśakyatvāt / tadevaṃ kartṛkarmabhāvo na bhedavyāpta iti siddham / *3,620* karmakartṛvyapadeśāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,६२८* ॥ अथ अत्तृत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अत्ता चराचरग्रहणात् ॐ ॥ अत्ता चराचरग्रहणात्
*3,628* // atha attṛtvādhikaraṇam // // oṃ attā carācaragrahaṇāt oṃ // attā carācaragrahaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,६७२* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां गुहाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ गुहां प्रविष्यावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॐ ॥ गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात्
*3,672* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ guhādhikaraṇam // // oṃ guhāṃ praviṣyāvātmānau hi taddarśanāt oṃ // guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदुक्तं भवति । परमेश्वरमात्रग्रहणे द्विवचनानुपपत्तिं वदन्पृष्टव्यः । कथमनुपपत्तिरिति । द्विवचनं भेदाभिधायि । नच परमात्मनि स्वगतभेदो युज्यत इति चेन्न, द्विवचनस्य भेदाभिधायित्वे ऽनुशासनाभावात् । अथ द्वित्वसङ्खया द्विवचनाभिधेया, सा च परमात्मन्यभेदेन एकत्वसङ्खयया च विरुद्धयत इति चेत्, न । अभेदेनैकत्ववत्येव घटे द्रव्यान्तरसहिते द्वित्वदर्शनात् । अथ द्वित्वं द्रव्यान्तरविधुरस्य न युज्यते विरोधादिति मतम् । तत्रेदमुपतिष्ठते । न केवलं संसारधर्महीनस्यर् कमफलभोगो युज्यते । किन्तु द्वित्वं चैकस्य निर्भेदस्य एकत्वाधारमात्रस्य च युज्यते । *३,६७४* कथमित्यपेक्षायां तत्प्रदशर्नाय विशेषणाच्चेति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे यः सेतुरिति ॥ विशेषणाच् च
etaduktaṃ bhavati / parameśvaramātragrahaṇe dvivacanānupapattiṃ vadanpṛṣṭavyaḥ / kathamanupapattiriti / dvivacanaṃ bhedābhidhāyi / naca paramātmani svagatabhedo yujyata iti cenna, dvivacanasya bhedābhidhāyitve 'nuśāsanābhāvāt / atha dvitvasaṅkhayā dvivacanābhidheyā, sā ca paramātmanyabhedena ekatvasaṅkhayayā ca viruddhayata iti cet, na / abhedenaikatvavatyeva ghaṭe dravyāntarasahite dvitvadarśanāt / atha dvitvaṃ dravyāntaravidhurasya na yujyate virodhāditi matam / tatredamupatiṣṭhate / na kevalaṃ saṃsāradharmahīnasyar kamaphalabhogo yujyate / kintu dvitvaṃ caikasya nirbhedasya ekatvādhāramātrasya ca yujyate / *3,674* kathamityapekṣāyāṃ tatpradaśarnāya viśeṣaṇācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyācaṣṭe yaḥ seturiti // viśeṣaṇāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,६७७* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्तराधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अन्तर उपपत्तेः ॐ ॥ अन्तर उपपत्तेः
*3,677* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ antarādhikaraṇam // // oṃ antara upapatteḥ oṃ // antara upapatteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःशब्दोपपदाद्रमतेर्ञमन्ताड्ड इति डः । उणादयो बहुलमित्युपपदलोपः । विवक्षितं चैतत्सूत्रकारस्य । अन्यथा"अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्ऽ; इतिवत् अन्तरुपपत्तेरित्यवक्ष्यत् । लघु चैवं सति सूत्रं स्यात् । अन्तर इति कुर्वन्निममेवार्थं प्रतिजानीत इति । ननु च"य एषो ऽन्तरि()क्षणि पुरुषो दृश्यते, एष आत्मेति होवाचऽ; इत्येतदत्रोदाहरणवाक्यम् । अत्र चाक्षिस्थ एव प्रतीयते । न तस्य रमणकर्तृत्वम् । श्रुत्युक्तमेव सूत्रैः प्रतिज्ञातव्यम् । तत्कथं श्रुतावनुक्तं रमणकर्तृत्वं सूत्रकृता प्रतिज्ञायत इत्यत आह रमणं चेति ॥ न केवलमक्षिस्थत्वम् । किन्तु रमणं रमणकर्तृत्वं चेति आद्यश्चशब्दः । न केवलं सूत्रे ऽपि तु श्रुतौ चेति द्वितीयः । आत्मशब्देन एष आत्मेत्यनेन । आदेयम् उपादेयं सुखं सुखसाधनं च माति अनुभवतीति निर्वचनेनेत्यर्थः । आङ्पूर्वकाद्ददातेर्मन्यतेश्च क्विप् । *३,६८०* सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च
antaḥśabdopapadādramaterñamantāḍḍa iti ḍaḥ / uṇādayo bahulamityupapadalopaḥ / vivakṣitaṃ caitatsūtrakārasya / anyathā"antastaddharmopadeśāt'; itivat antarupapatterityavakṣyat / laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt / antara iti kurvannimamevārthaṃ pratijānīta iti / nanu ca"ya eṣo 'ntari()kṣaṇi puruṣo dṛśyate, eṣa ātmeti hovāca'; ityetadatrodāharaṇavākyam / atra cākṣistha eva pratīyate / na tasya ramaṇakartṛtvam / śrutyuktameva sūtraiḥ pratijñātavyam / tatkathaṃ śrutāvanuktaṃ ramaṇakartṛtvaṃ sūtrakṛtā pratijñāyata ityata āha ramaṇaṃ ceti // na kevalamakṣisthatvam / kintu ramaṇaṃ ramaṇakartṛtvaṃ ceti ādyaścaśabdaḥ / na kevalaṃ sūtre 'pi tu śrutau ceti dvitīyaḥ / ātmaśabdena eṣa ātmetyanena / ādeyam upādeyaṃ sukhaṃ sukhasādhanaṃ ca māti anubhavatīti nirvacanenetyarthaḥ / āṅpūrvakāddadātermanyateśca kvip / *3,680* sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखविशेषणं विशिष्टता च ब्रह्मत्वं ब्रह्मशब्दार्थः । "कं ब्रह्मेतिऽ; ब्रह्मशब्देनोक्तेति यावत् । ब्रह्मशब्दो हि पूर्णतामाह । तद्विशेष्याकाङ्क्षायां सन्निहितपरित्यागे कारणाभावात्सुखमेव सम्बद्धयत इति । *३,६८२* अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः
sukhaviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā ca brahmatvaṃ brahmaśabdārthaḥ / "kaṃ brahmeti'; brahmaśabdenokteti yāvat / brahmaśabdo hi pūrṇatāmāha / tadviśeṣyākāṅkṣāyāṃ sannihitaparityāge kāraṇābhāvātsukhameva sambaddhayata iti / *3,682* anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,६८९* ॥ ॐ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॐ ॥ अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्
*3,689* // oṃ antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt oṃ // antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,६९२* ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अदृश्यत्वाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॐ ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः
*3,692* // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ adṛśyatvādhikaraṇam // // oṃ adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ oṃ // adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*३,७३५* ॥ ॐ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॐ ॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्
*3,735* // oṃ vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt oṃ // vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.