हरिः सूत्रकारः अत्र पादे लिङ्गानां नाम्नां च स्वस्मिन्वृत्तिं वक्ति । ननु पूर्वेण पादद्वयेनोक्ता सेत्यत उक्तम् पुनरिति ॥ ननु तर्हि वैयर्थ्यमित्यत उक्तं तत्र हरौ, अन्यत्र च तस्मात्, प्रसिद्धानामिति । पूर्वत्र त्वन्यत्र प्रसिद्धानामित्युक्तमेव । परमेश्वरे प्रसिद्धानि चेल्लिङ्गनामानि किं समन्वयप्रतिपादनेन । सिद्धत्वादित्यत उक्तम् स्वस्मिन्नेवेति ॥ अन्ययोगव्यवच्छेदः, प्रयोजनमिति भावः । तत्किमन्यत्र शब्दवृत्तिरेव नास्ति । न नास्ति । किन्तु मुख्यतः परमेश्वरे अन्यत्र त्वमुख्येत्युक्तम् मुख्यत इति ॥ एवं सत्यन्यत्र लक्षणादिकमेव प्राप्तमित्यत उक्तम् विशेषादिति ॥ परममुख्या वृत्तिरीश्वरे अन्यत्र मुख्यादीति । एतदुक्तं भवति । ये शब्दाः लोकदृष्टया अन्यत्र शक्तिमन्तः तेषां वेदवाक्येष्वन्यपरत्वे प्राप्ते शक्तितात्पर्याभ्यां भगवदेकनिष्ठत्वं पादद्वयेन प्रतिपादितम् । अत्र तूभयत्र शक्तिमत्तया लोकप्रसिद्धानामन्यत्र तात्पर्ये प्राप्ते, भगवत्येव शक्तितात्पर्ये प्रतिपाद्येते इति । यद्यपि प्राधान्यक्रमानुरोधेन नामलिङ्गानामिति वक्तव्यम् । तथाप्युत्तरप्रतिपादनानुसारेण लिङ्गनाम्नामित्यभिहितम् । *४,५* ॥ ॐ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॐ ॥ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्
hariḥ sūtrakāraḥ atra pāde liṅgānāṃ nāmnāṃ ca svasminvṛttiṃ vakti / nanu pūrveṇa pādadvayenoktā setyata uktam punariti // nanu tarhi vaiyarthyamityata uktaṃ tatra harau, anyatra ca tasmāt, prasiddhānāmiti / pūrvatra tvanyatra prasiddhānāmityuktameva / parameśvare prasiddhāni celliṅganāmāni kiṃ samanvayapratipādanena / siddhatvādityata uktam svasminneveti // anyayogavyavacchedaḥ, prayojanamiti bhāvaḥ / tatkimanyatra śabdavṛttireva nāsti / na nāsti / kintu mukhyataḥ parameśvare anyatra tvamukhyetyuktam mukhyata iti // evaṃ satyanyatra lakṣaṇādikameva prāptamityata uktam viśeṣāditi // paramamukhyā vṛttirīśvare anyatra mukhyādīti / etaduktaṃ bhavati / ye śabdāḥ lokadṛṣṭayā anyatra śaktimantaḥ teṣāṃ vedavākyeṣvanyaparatve prāpte śaktitātparyābhyāṃ bhagavadekaniṣṭhatvaṃ pādadvayena pratipāditam / atra tūbhayatra śaktimattayā lokaprasiddhānāmanyatra tātparye prāpte, bhagavatyeva śaktitātparye pratipādyete iti / yadyapi prādhānyakramānurodhena nāmaliṅgānāmiti vaktavyam / tathāpyuttarapratipādanānusāreṇa liṅganāmnāmityabhihitam / *4,5* // oṃ dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt oṃ // dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र"यस्मिन् द्यौःऽ; इत्यदिवाक्यप्रतिपाद्यं द्युभ्वाद्यायतनं विष्णुरेवेति प्रतिपाद्य, पूर्वपक्षिणा शङ्कितानां रुद्रादीनां निराकरणार्थं सूत्रितम् ॐ नानुमानमतच्छब्दात् ॐ । ॥ ॐ प्राणभृच्चेति ॐ ॥ तत्रातच्छब्दादिति तच्छब्दाभावादिति व्याख्यातं भाष्ये । तदयुक्तमिवाभाति । असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः । तत्र"छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तिऽ; इति वा । "अकर्तरि च कारकेऽ; इति ज्ञापकादसामर्थ्ये ऽपि क्वचित्समासो भवतीति वाऽ"अर्थाभावे यदव्ययम्ऽ; इत्यव्ययीभावो वेति समाधानमवधातव्यम् । अथवा तेभ्यः शिवादिभ्यो ऽन्यत् अतद् ब्रह्म तस्य, शब्दो ऽतच्छब्दस्तस्मादिति व्याख्यानमित्याशयवानाह विष्णावेवेति ॥ नानुमानम् अतच्छब्दात्
atra"yasmin dyauḥ'; ityadivākyapratipādyaṃ dyubhvādyāyatanaṃ viṣṇureveti pratipādya, pūrvapakṣiṇā śaṅkitānāṃ rudrādīnāṃ nirākaraṇārthaṃ sūtritam oṃ nānumānamatacchabdāt oṃ / // oṃ prāṇabhṛcceti oṃ // tatrātacchabdāditi tacchabdābhāvāditi vyākhyātaṃ bhāṣye / tadayuktamivābhāti / asāmarthyena samāsānupapatteḥ / tatra"chandovatsūtrāṇi bhavanti'; iti vā / "akartari ca kārake'; iti jñāpakādasāmarthye 'pi kvacitsamāso bhavatīti vā'"arthābhāve yadavyayam'; ityavyayībhāvo veti samādhānamavadhātavyam / athavā tebhyaḥ śivādibhyo 'nyat atad brahma tasya, śabdo 'tacchabdastasmāditi vyākhyānamityāśayavānāha viṣṇāveveti // nānumānam atacchabdāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ ॐ भूमासम्प्रसादादभ्युपदेशात् ॐ ॥ इदं कश्चिद्वयाख्याति । भूमा परमात्मा । कुतः । सम्प्रसीदत्यत्रेति सम्प्रसादः सुप्तिः । तत्र जाग्रत्प्राणः सम्प्रसादशब्देन लक्ष्यते । तस्मादूर्ध्वमुपदेशादिति । अपर आह"सम्प्रसादो जीवात्मा । तस्मादूर्ध्वमुपदेशादिति । तदुभयमप्यसत् । प्रसिद्धप्राणादिपदपरित्यागेनाप्रसिद्धसम्प्रसादपदोपादाने कारणाभावात् । अतो ऽध्युपदेशादित्येव हेतुः । ननु कथं तस्य परमात्मत्वसाधकता । अन्यत्रापि सम्भवादित्यतो व्याख्याति अखिलेशत्वादिति ॥ *४,१५* भूमा संप्रसादाद् अध्युपदेशात्
// oṃ bhūmāsamprasādādabhyupadeśāt oṃ // idaṃ kaścidvayākhyāti / bhūmā paramātmā / kutaḥ / samprasīdatyatreti samprasādaḥ suptiḥ / tatra jāgratprāṇaḥ samprasādaśabdena lakṣyate / tasmādūrdhvamupadeśāditi / apara āha"samprasādo jīvātmā / tasmādūrdhvamupadeśāditi / tadubhayamapyasat / prasiddhaprāṇādipadaparityāgenāprasiddhasamprasādapadopādāne kāraṇābhāvāt / ato 'dhyupadeśādityeva hetuḥ / nanu kathaṃ tasya paramātmatvasādhakatā / anyatrāpi sambhavādityato vyākhyāti akhileśatvāditi // *4,15* bhūmā saṃprasādād adhyupadeśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ ॐ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॐ ॥ अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः
// oṃ akṣaramambarāntadhṛteḥ oṃ // akṣaram ambarāntadhṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"एतद्वै तदक्षरं गार्गीऽ; इत्यत्रोक्तमक्षरं ब्रह्मैवेत्युक्तम् । अत्र सूत्रम् ॥ ॐ अन्यभावव्यावृत्तेश्चेति ॐ ॥ तदिदमक्षरस्य ब्रह्मत्वोपपादनाय हेत्वन्तराभिधायकतया व्याख्यातं भाष्ये । आक्षेपनिवर्तकतयाप्यतो विरुद्धवदित्यादिना व्याख्यायते । तथाहि । नेदमक्षरं ब्रह्म । "अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमच्छायमतमो ऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमवागमनो ऽचक्षुष्कमप्राणमसुखम(गोत्र)मात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किञ्चनऽ; इत्यक्षरस्यास्थूलत्वादिश्रवणात् । नचैतद्ब्रह्मणः सम्भवति । अस्थूलत्वादिपदैर्हि स्थूलत्वादिविपरीतम् अणुत्वाद्यभिधानं वा स्यात् । स्थूलत्वादिनिवृत्तिमात्रपर्यवसानं वा । आद्ये परस्परविरोधः । अस्थूलमित्यनेन ह्यणुपरिमाणं वक्तव्यम् । अनण्वित्यनेन च महत्त्वम् । नचोभयमेकत्र युज्यते । परस्परपरिहारेणैव वृत्तिदर्शनात् । एवमह्रस्वमदीर्घमित्यत्रापि विरोधो द्रष्टव्यः । नचैकपरिमाणोपेतमेवोत्कृष्टापेक्षयाणु महद्दीर्घं ह्रस्वं चेत्युच्यत इत्याश्रयणेन विरोधपरिहारः । घटादितुल्यत्वेनावक्तव्यत्वात् । उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणद्रव्यान्तराभावाच्च । द्वितीये तु निःस्वभावं ब्रह्मेत्यापन्नम् । तथाच"सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । अत्ता चराचरग्रहणात् । रूपोपन्यासाच्चऽ; इत्युक्तविरोधः स्यादिति । तत्र तावत्प्रथमपक्षमभ्युपेत्य चशब्दसूचितं परिहारमाह अत इति ॥ अन्यभावव्यावृत्तेश् च
"etadvai tadakṣaraṃ gārgī'; ityatroktamakṣaraṃ brahmaivetyuktam / atra sūtram // oṃ anyabhāvavyāvṛtteśceti oṃ // tadidamakṣarasya brahmatvopapādanāya hetvantarābhidhāyakatayā vyākhyātaṃ bhāṣye / ākṣepanivartakatayāpyato viruddhavadityādinā vyākhyāyate / tathāhi / nedamakṣaraṃ brahma / "asthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamacchāyamatamo 'vāyvanākāśamasaṅgamarasamavāgamano 'cakṣuṣkamaprāṇamasukhama(gotra)mātramanantaramabāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana'; ityakṣarasyāsthūlatvādiśravaṇāt / nacaitadbrahmaṇaḥ sambhavati / asthūlatvādipadairhi sthūlatvādiviparītam aṇutvādyabhidhānaṃ vā syāt / sthūlatvādinivṛttimātraparyavasānaṃ vā / ādye parasparavirodhaḥ / asthūlamityanena hyaṇuparimāṇaṃ vaktavyam / anaṇvityanena ca mahattvam / nacobhayamekatra yujyate / parasparaparihāreṇaiva vṛttidarśanāt / evamahrasvamadīrghamityatrāpi virodho draṣṭavyaḥ / nacaikaparimāṇopetamevotkṛṣṭāpekṣayāṇu mahaddīrghaṃ hrasvaṃ cetyucyata ityāśrayaṇena virodhaparihāraḥ / ghaṭāditulyatvenāvaktavyatvāt / utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇadravyāntarābhāvācca / dvitīye tu niḥsvabhāvaṃ brahmetyāpannam / tathāca"sarvatra prasiddhopadeśāt / attā carācaragrahaṇāt / rūpopanyāsācca'; ityuktavirodhaḥ syāditi / tatra tāvatprathamapakṣamabhyupetya caśabdasūcitaṃ parihāramāha ata iti // anyabhāvavyāvṛtteś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.