जीवरूपाभिधायिनां वाक्यानाम् । उपलक्षणमेतत् । प्राणादिविषयाणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । सृष्टयादिविशेषणमुपपत्तिसूचनार्थम् । तुशब्दो विशेषार्थः । यो द्वितीयाध्यायगोचरो वाक्यानामन्योन्यविरोधः सो ऽपि पारमेश्वरसर्ववैशिष्ययविरोधपरिहार एव । किन्तु प्रथमद्वितीयपादयोः साक्षत्तृतीयचतुर्थयोस्तु व्यवधानेनेति विशेषः । तथाहि । श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारः किं तत्प्रामाण्यनिर्णयमात्रफलः किं वा प्रमेयनिर्णयफलः । नाद्यः । मीमांसाया न्यायशास्त्रत्वापत्तेः । किञ्चैवं सति वियदादिसृष्टयादिविषयवाक्यविरोधपरिहार एव कस्मात्क्रियते । उदितहोमादिवाक्यानामपि न्यायदर्शन इवोपादानोपपत्तेः । आकाशवाय्वादिक्रमश्चात्र नात्यन्तमुपयुज्यते । द्वितीये ऽपि किं सृष्टयादिकमेव प्रमेयमुत तदङ्गिभूतमन्यत् । नाद्यः । तस्य स्वरूपतो ऽप्रयोजनत्वात् । प्रथमाप्रतिपाद्यत्वम् । अन्यथा पुनरुदितहोमादिवाक्यविरोधपरिहारो ऽपि कार्यः स्यात् । *६,३००* सृष्टयादिविषयनिष्कर्षो ऽपि निर्हेतुकः । अतो द्वितीय एव परिशिष्यते । नचान्यदस्ति सृष्टयादिप्रमेयस्याङ्गि प्रथमोक्तं द्वितीयसूत्राभिहिताद्ब्रह्मणः सर्ववैशिष्ययात् । अतो युक्तमुक्तम् । तदेवं परोक्तसूत्रार्थस्य द्वितीयाध्यायान्तर्भावलक्षणसङ्गत्यभावाद्विरोधाच्चोक्त एव सूत्रार्थ इति सिद्धम् । *६,३०२* अत्रेश्वरस्य शरीरेन्द्रियादिकरणरहितत्वात्कर्तृत्वं नोपपद्यते इत्याक्षेपसमाधानार्थं सूत्रम् ॥ ॐ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॐ ॥ इति । एतदनारम्भणीयम् । पुनरुक्तत्वात् । श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्, तात्मनि चैवं विचित्राश्च हि, सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सूत्रैरेवालौकिकत्वशब्दैकसमधिगम्यत्वविचित्रानन्तशक्तित्वादियुक्तिभिः सर्वस्यापि दौर्घट्यस्य परिहृतत्वात् । यो हि साक्षात्कारकाधिष्ठानस्य नेष्ये स शरीरव्यवधानमपेक्षते । यस्य चागन्तुकं ज्ञानं स तदर्थमिन्द्रियाणि । यश्च गुरुशरीरो नावस्थातुं शक्नोति स क्षित्यादिकमाधारम् । भगवांस्तु सर्वशक्तिः सर्वज्ञः किमर्थपपेक्षतेति । नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्ति येन पुनरारम्भः स्यादित्यत आह मानेति ॥ विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्
jīvarūpābhidhāyināṃ vākyānām / upalakṣaṇametat / prāṇādiviṣayāṇāṃ cetyapi draṣṭavyam / sṛṣṭayādiviśeṣaṇamupapattisūcanārtham / tuśabdo viśeṣārthaḥ / yo dvitīyādhyāyagocaro vākyānāmanyonyavirodhaḥ so 'pi pārameśvarasarvavaiśiṣyayavirodhaparihāra eva / kintu prathamadvitīyapādayoḥ sākṣattṛtīyacaturthayostu vyavadhāneneti viśeṣaḥ / tathāhi / śrutīnāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kiṃ tatprāmāṇyanirṇayamātraphalaḥ kiṃ vā prameyanirṇayaphalaḥ / nādyaḥ / mīmāṃsāyā nyāyaśāstratvāpatteḥ / kiñcaivaṃ sati viyadādisṛṣṭayādiviṣayavākyavirodhaparihāra eva kasmātkriyate / uditahomādivākyānāmapi nyāyadarśana ivopādānopapatteḥ / ākāśavāyvādikramaścātra nātyantamupayujyate / dvitīye 'pi kiṃ sṛṣṭayādikameva prameyamuta tadaṅgibhūtamanyat / nādyaḥ / tasya svarūpato 'prayojanatvāt / prathamāpratipādyatvam / anyathā punaruditahomādivākyavirodhaparihāro 'pi kāryaḥ syāt / *6,300* sṛṣṭayādiviṣayaniṣkarṣo 'pi nirhetukaḥ / ato dvitīya eva pariśiṣyate / nacānyadasti sṛṣṭayādiprameyasyāṅgi prathamoktaṃ dvitīyasūtrābhihitādbrahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyayāt / ato yuktamuktam / tadevaṃ paroktasūtrārthasya dvitīyādhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvādvirodhāccokta eva sūtrārtha iti siddham / *6,302* atreśvarasya śarīrendriyādikaraṇarahitatvātkartṛtvaṃ nopapadyate ityākṣepasamādhānārthaṃ sūtram // oṃ vikaraṇatvānneti cettaduktam oṃ // iti / etadanārambhaṇīyam / punaruktatvāt / śrutestu śabdamūlatvāt, tātmani caivaṃ vicitrāśca hi, sarvopetā ca taddarśanāditi sūtrairevālaukikatvaśabdaikasamadhigamyatvavicitrānantaśaktitvādiyuktibhiḥ sarvasyāpi daurghaṭyasya parihṛtatvāt / yo hi sākṣātkārakādhiṣṭhānasya neṣye sa śarīravyavadhānamapekṣate / yasya cāgantukaṃ jñānaṃ sa tadarthamindriyāṇi / yaśca guruśarīro nāvasthātuṃ śaknoti sa kṣityādikamādhāram / bhagavāṃstu sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ kimarthapapekṣateti / naca kācidabhyadhikā śaṅkāsti yena punarārambhaḥ syādityata āha māneti // vikaraṇatvān neti cet tad uktam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.