धर्मोपपत्तेश् च अपिच ये भूम्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते । ऽयत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्वजानाति स भूमाऽ इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमान्यवगमयति । परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहाराभावो ऽवगतः । ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ। ४।५।१५) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । यो ऽप्यसौ सुषुप्तावस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्तः सो ऽप्यात्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तो न प्राणस्वभावविवक्षया, परमात्मप्रकरणात् । यदपि तस्यामवस्थायां सुखमुक्तं, तदप्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षयोक्तम् । यत आह- ऽएषो ऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ (बृ। ४।३।३२) इति । इहापि ऽयो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्ऽ इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुखं भूमानं दर्शयति । ऽयो वै भूमा तदमृतम्ऽ इत्यमृतत्वमपीह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति । विकाराणामृतत्वस्यापेक्षिकत्वात्, ऽअतो ऽन्यदार्तम्ऽ (बृ। ३।४।२) इति च श्रुत्यन्तरात् । तथाच सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्त्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यत्र । तस्माद्भूमेति सिद्धम् ॥ ९ ॥ ---------------------- फ़्न्: उक्तो न शृणोतीत्यादिना । आमयेन दुःखेन सहितं सामयम् । आर्ते नश्वरम् । ३ अक्षराधिकरणम् । सू। १०-१२
dharmopapatteś ca apica ye bhūmni śrūyante dharmāste paramātmanyupapadyante / 'yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvajānāti sa bhūmā' iti darśanādivyavahārābhāvaṃ bhūmānyavagamayati / paramātmani cāyaṃ darśanādivyavahārābhāvo 'vagataḥ / 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet' (bṛ. 4.5.15) ityādiśrutyantarāt / yo 'pyasau suṣuptāvasthāyāṃ darśanādivyavahārābhāva uktaḥ so 'pyātmana evāsaṅgatvavivakṣayokto na prāṇasvabhāvavivakṣayā, paramātmaprakaraṇāt / yadapi tasyāmavasthāyāṃ sukhamuktaṃ, tadapyātmana eva sukharūpatvavivakṣayoktam / yata āha- 'eṣo 'sya parama ānanda etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti' (bṛ. 4.3.32) iti / ihāpi 'yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamasti bhūmaiva sukham' iti sāmayasukhanirākaraṇena brahmaiva sukhaṃ bhūmānaṃ darśayati / 'yo vai bhūmā tadamṛtam' ityamṛtatvamapīha śrūyamāṇaṃ paramakāraṇaṃ gamayati / vikārāṇāmṛtatvasyāpekṣikatvāt, 'ato 'nyadārtam' (bṛ. 3.4.2) iti ca śrutyantarāt / tathāca satyatvaṃ svamahimapratiṣṭhitatvaṃ sarvagatatvaṃ sarvāttmatvamiti caite dharmāḥ śrūyamāṇāḥ paramātmanyevopapadyante nānyatra / tasmādbhūmeti siddham // 9 // ---------------------- FN: ukto na śṛṇotītyādinā / āmayena duḥkhena sahitaṃ sāmayam / ārte naśvaram / 3 akṣarādhikaraṇam / sū. 10-12
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.