Bhagavadgita with Samkara's commentary 10

भूय एव भूयः पुनर् हे महाबाहो सृणु मे मदीयं परमं प्रकृष्टं निरतिशय-वस्तुनः प्रकाशकं वचो वाक्यं यत् परमं ते तुभ्यं प्रीयमाणाय - मद्-वचनात् प्रीयसे त्वम् अतीवामृतम् इव पिबन्, ततः - वक्ष्यामि हित-काम्यया हितेच्छया

bhūya eva bhūyaḥ punar he mahābāho sṛṇu me madīyaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ niratiśaya-vastunaḥ prakāśakaṃ vaco vākyaṃ yat paramaṃ te tubhyaṃ prīyamāṇāya - mad-vacanāt prīyase tvam atīvāmṛtam iva piban, tataḥ - vakṣyāmi hita-kāmyayā hitecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे विदुर् न जानन्ति सुर-गणा ब्रह्मादयः । किं ते न विदुः ? मम प्रभवं प्रभावं प्रभु-शक्त्य्-अतिशयम्, अथवा प्रभवं प्रभवनम् उत्पत्तिम् । नापि महर्षयो भृग्व्-आदयो विदुः । कस्मात् ते न विदुर् इत्य् उच्यते - अहम् आदिः कारणं हि यस्माद् देवानां महर्षीणां च सर्वशः सर्व-प्रकारैः

na me vidur na jānanti sura-gaṇā brahmādayaḥ | kiṃ te na viduḥ ? mama prabhavaṃ prabhāvaṃ prabhu-śakty-atiśayam, athavā prabhavaṃ prabhavanam utpattim | nāpi maharṣayo bhṛgv-ādayo viduḥ | kasmāt te na vidur ity ucyate - aham ādiḥ kāraṇaṃ hi yasmād devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ sarva-prakāraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः माम् अजम् अनादिं च, यस्मात् अहम् आदिर् देवानां महर्षीणां च, न ममान्यः आदिः विद्यते । अतो ऽहम् अजो ऽनादि च । अनादित्वम् अजत्वे हेतुः, तं माम् अजम् अनादिं च यो वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वरं लोकानां महान्तम् ईश्वरं तुरीयम् अज्ञानतत्कार्यवर्जितम् असंमूढः संमोहवर्जितः सः मत्र्येषु मनुष्येषु, सर्वपापैः सर्वेः पापैर् मति-पूर्वामतिपूर्व-कृतैः प्रमुच्यते प्रमोक्ष्यते

yaḥ mām ajam anādiṃ ca, yasmāt aham ādir devānāṃ maharṣīṇāṃ ca, na mamānyaḥ ādiḥ vidyate | ato 'ham ajo 'nādi ca | anāditvam ajatve hetuḥ, taṃ mām ajam anādiṃ ca yo vetti vijānāti lokamaheśvaraṃ lokānāṃ mahāntam īśvaraṃ turīyam ajñānatatkāryavarjitam asaṃmūḍhaḥ saṃmohavarjitaḥ saḥ matryeṣu manuṣyeṣu, sarvapāpaiḥ sarveḥ pāpair mati-pūrvāmatipūrva-kṛtaiḥ pramucyate pramokṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिर् अन्तः-करणस्य सूक्ष्माद्य्-अर्थावबोधन-सामर्थ्यम्, तद्वन्तं बुद्धिमान् इति हि वदन्ति । ज्ञानम् आत्मादि-पदार्थानाम् अवबोधः । असंमोहः प्रत्युत्पन्नेषु बोद्धव्येषु विवेक-पूर्विका प्रवृत्तिः । क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वाविकृत-चित्तता । सत्यं यथा-दृष्टस्य यथा-श्रुतस्य चात्मानुभवस्य पर-बुद्धि-संक्रान्तये तथैवोउचार्यमाणा वाक् सत्यम् उच्यते । दमो बाह्येन्द्रियोपशमः । शमो ऽन्तः-करणस्योपशमः । सुखम् आह्लादः । दुःखं सन्तापः । भव उद्भवः । अभावस् तद्-विपर्ययः । भयं च त्रासः, अभयम् एव च तद्-विपरीतम्

buddhir antaḥ-karaṇasya sūkṣmādy-arthāvabodhana-sāmarthyam, tadvantaṃ buddhimān iti hi vadanti | jñānam ātmādi-padārthānām avabodhaḥ | asaṃmohaḥ pratyutpanneṣu boddhavyeṣu viveka-pūrvikā pravṛttiḥ | kṣamā ākruṣṭasya tāḍitasya vāvikṛta-cittatā | satyaṃ yathā-dṛṣṭasya yathā-śrutasya cātmānubhavasya para-buddhi-saṃkrāntaye tathaivoucāryamāṇā vāk satyam ucyate | damo bāhyendriyopaśamaḥ | śamo 'ntaḥ-karaṇasyopaśamaḥ | sukham āhlādaḥ | duḥkhaṃ santāpaḥ | bhava udbhavaḥ | abhāvas tad-viparyayaḥ | bhayaṃ ca trāsaḥ, abhayam eva ca tad-viparītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसापीडा प्राणिनाम् । समता सम-चित्तता । तुष्टिः संतोषः पर्याप्त-बुद्धिर् लाभेषु । तप इन्द्रिय-संयम-पूर्वकं शरीर-पीडानम् । दानं यथा-शक्ति संविभागः । यशो धर्म-निमित्ता कीर्तिः । अयशस् त्व् अधर्म-निमित्ता कीर्तिः । भवन्ति भावा यथोक्ता बुद्ध्य्-आदयो भूतानां प्राणिनां मत्त एवेश्वरात् पृथग्-विधाः नाना-विधाः स्व-कर्मानुरूपेण

ahiṃsāpīḍā prāṇinām | samatā sama-cittatā | tuṣṭiḥ saṃtoṣaḥ paryāpta-buddhir lābheṣu | tapa indriya-saṃyama-pūrvakaṃ śarīra-pīḍānam | dānaṃ yathā-śakti saṃvibhāgaḥ | yaśo dharma-nimittā kīrtiḥ | ayaśas tv adharma-nimittā kīrtiḥ | bhavanti bhāvā yathoktā buddhy-ādayo bhūtānāṃ prāṇināṃ matta eveśvarāt pṛthag-vidhāḥ nānā-vidhāḥ sva-karmānurūpeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षयः सप्त भृग्व्-आदयः पूर्वे ऽतीत-काल-संबन्धिनः, चत्वारो मनवस् तथा सावर्णा इति प्रसिद्धाः । ते च मद्-भावा मद्-गत-भावना वैष्णवेन सामर्थ्येन उपेताः । मानसा मनसैवोत्पादिता मया जाता उत्पन्नाः । येषां मनूनां महर्षीणां च सृष्टिर् लोक इमाः स्थावर-जङ्गम-लक्षणाः प्रजाः

maharṣayaḥ sapta bhṛgv-ādayaḥ pūrve 'tīta-kāla-saṃbandhinaḥ, catvāro manavas tathā sāvarṇā iti prasiddhāḥ | te ca mad-bhāvā mad-gata-bhāvanā vaiṣṇavena sāmarthyena upetāḥ | mānasā manasaivotpāditā mayā jātā utpannāḥ | yeṣāṃ manūnāṃ maharṣīṇāṃ ca sṛṣṭir loka imāḥ sthāvara-jaṅgama-lakṣaṇāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतां यथोक्तां विभूतिं विस्तारं योगं च युक्तिं चात्मनो घटनम्, अथवा योगैश्वर्य-सामर्थ्यं सर्व-ज्ञत्वं योग-जं योग उच्यते, मम मदीयं योगं यो वेत्ति तत्त्वतस् तत्त्वेन यथावद् इत्य् एतत्, सो ऽविकम्पेनाप्रचलितेन योगेन सम्यग् दर्शन-स्थैर्य-लक्षणेन युज्यते संबध्यते । नात्र संशयो नास्मिन्न् अर्थे संशयो ऽस्ति

etāṃ yathoktāṃ vibhūtiṃ vistāraṃ yogaṃ ca yuktiṃ cātmano ghaṭanam, athavā yogaiśvarya-sāmarthyaṃ sarva-jñatvaṃ yoga-jaṃ yoga ucyate, mama madīyaṃ yogaṃ yo vetti tattvatas tattvena yathāvad ity etat, so 'vikampenāpracalitena yogena samyag darśana-sthairya-lakṣaṇena yujyate saṃbadhyate | nātra saṃśayo nāsminn arthe saṃśayo 'sti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यं सर्वस्य जगतः प्रभव उत्पत्तिः । मत्त एव स्थिति-नाश-क्रिया-फलोपभोग-लक्षणं विक्रिया-रूपं सर्वं जगत् प्रवर्तते । इत्य् एवं मत्वा भजन्ते सेवन्ते मां बुधा अवगत-परमार्थ-तत्त्वाः । भाव-समन्विता भावो भावना परमार्थ-तत्त्वाभिनिवेशस् तेन समन्विताः संयुक्ताः इत्य् अर्थः

ahaṃ paraṃ brahma vāsudevākhyaṃ sarvasya jagataḥ prabhava utpattiḥ | matta eva sthiti-nāśa-kriyā-phalopabhoga-lakṣaṇaṃ vikriyā-rūpaṃ sarvaṃ jagat pravartate | ity evaṃ matvā bhajante sevante māṃ budhā avagata-paramārtha-tattvāḥ | bhāva-samanvitā bhāvo bhāvanā paramārtha-tattvābhiniveśas tena samanvitāḥ saṃyuktāḥ ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मच्-चित्ताः, मयि चित्तं येषां ते मच्-चित्ताः । मद्-गत-प्राणाः मां गताः प्राप्ताश् चक्षुर्-आदयः प्राणा येषां ते मद्-गत-प्राणाः । मय्य् उपसंहृत-करणाः इत्य् अर्थः । अथवा, मद्-गत-प्राणाः मद्-गत-जीवना इत्य् एतत् । बोधयन्तो ऽवगमयन्तः परस्परम् अन्योन्यम्, कथयन्तश् च ज्ञान-बल-वीर्यादि-धर्मैर् विशिष्टं माम् । तुष्यन्ति च परितोषम् उपयान्ति च रमन्ति च रतिं च प्राप्नुवन्ति प्रिय-संगत्येव

mac-cittāḥ, mayi cittaṃ yeṣāṃ te mac-cittāḥ | mad-gata-prāṇāḥ māṃ gatāḥ prāptāś cakṣur-ādayaḥ prāṇā yeṣāṃ te mad-gata-prāṇāḥ | mayy upasaṃhṛta-karaṇāḥ ity arthaḥ | athavā, mad-gata-prāṇāḥ mad-gata-jīvanā ity etat | bodhayanto 'vagamayantaḥ parasparam anyonyam, kathayantaś ca jñāna-bala-vīryādi-dharmair viśiṣṭaṃ mām | tuṣyanti ca paritoṣam upayānti ca ramanti ca ratiṃ ca prāpnuvanti priya-saṃgatyeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां सतत-युक्तानां नित्याभियुक्तानां निवृत्त-सर्व-बाह्यैषणानां भजतां सेवमानानाम् । किम् अर्थित्वादिना कारणेन ? नेत्य् आह - -प्रीति-पूर्वकं प्रीतिः स्नेहस् तत्-पूर्वकं मां भजताम् इत्य् अर्थः । ददामि प्रयच्छामि बुद्धि-योगं बुद्धिः सम्यग् दर्शनं मत्-तत्त्व-विषयं तेन योगो बुद्धि-योगस् तं बुद्धि-योगम्, येन बुद्धि-योगेन सम्यग् दर्शन-लक्षणेन मां परमेश्वरम् आत्म-भूतम् आत्मत्वेन उपयान्ति प्रतिपद्यन्ते । के ? ते ये मच्-चित्तत्वादि-प्रकारैर् मां भजन्ते

teṣāṃ satata-yuktānāṃ nityābhiyuktānāṃ nivṛtta-sarva-bāhyaiṣaṇānāṃ bhajatāṃ sevamānānām | kim arthitvādinā kāraṇena ? nety āha - -prīti-pūrvakaṃ prītiḥ snehas tat-pūrvakaṃ māṃ bhajatām ity arthaḥ | dadāmi prayacchāmi buddhi-yogaṃ buddhiḥ samyag darśanaṃ mat-tattva-viṣayaṃ tena yogo buddhi-yogas taṃ buddhi-yogam, yena buddhi-yogena samyag darśana-lakṣaṇena māṃ parameśvaram ātma-bhūtam ātmatvena upayānti pratipadyante | ke ? te ye mac-cittatvādi-prakārair māṃ bhajante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् एव कथं नु नाम श्रेयः स्यात् इत्य् अनुकम्पार्थं दया-हेतोर् अहम् अज्ञान-जम् अविवेकतो जातं मिथ्या-प्रत्यय-लक्षणं मोहान्धकारं तमो नाशयामि, आत्म-भाव-स्थ आत्मनो भावो ऽन्तः-करणाशयस् तस्मिन्न् एव स्थितः सन् ज्ञान-दीपेन विवेक-प्रत्यय-रूपेण भक्ति-प्रसाद-स्नेहाभिषिक्तेन मद्-भावनाभिनिवेश-वातेरितेन ब्रह्मचर्यादि-साधन-संस्कार-वत्-प्रज्ञावर्तिना विरक्तान्तः-करणाधारेण विषय-व्यावृत्त-चित्त-राग-द्वेषाकलुषित-निवातापवरक-स्थेन नित्य-प्रवृत्तैकाग्र्य-ध्यान-जनित-सम्यग्-दर्शन-भास्वता ज्ञान-दीपेनेत्य् अर्थः

teṣām eva kathaṃ nu nāma śreyaḥ syāt ity anukampārthaṃ dayā-hetor aham ajñāna-jam avivekato jātaṃ mithyā-pratyaya-lakṣaṇaṃ mohāndhakāraṃ tamo nāśayāmi, ātma-bhāva-stha ātmano bhāvo 'ntaḥ-karaṇāśayas tasminn eva sthitaḥ san jñāna-dīpena viveka-pratyaya-rūpeṇa bhakti-prasāda-snehābhiṣiktena mad-bhāvanābhiniveśa-vāteritena brahmacaryādi-sādhana-saṃskāra-vat-prajñāvartinā viraktāntaḥ-karaṇādhāreṇa viṣaya-vyāvṛtta-citta-rāga-dveṣākaluṣita-nivātāpavaraka-sthena nitya-pravṛttaikāgrya-dhyāna-janita-samyag-darśana-bhāsvatā jñāna-dīpenety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं ब्रह्म परमात्मा परं धाम परं तेजः पवित्रं पावनं परमं प्रकृष्टं भवान् । पुरुषं शाश्वतं नित्यं दिव्यं दिवि भवम् आदि-देवं सर्व-देवानाम् आदौ भवम् आदि-देवम् अजं विभुं विभवन-शीलम्

paraṃ brahma paramātmā paraṃ dhāma paraṃ tejaḥ pavitraṃ pāvanaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ bhavān | puruṣaṃ śāśvataṃ nityaṃ divyaṃ divi bhavam ādi-devaṃ sarva-devānām ādau bhavam ādi-devam ajaṃ vibhuṃ vibhavana-śīlam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहुः कथयन्ति त्वाम् ऋषयो वसिष्ठादयः सर्वे देवर्षिर् नारदस् तथा । असितो देवलो ऽपि एवम् एवाह, व्यासश् च, स्वयं चैव त्वं च ब्रवीषि मे

āhuḥ kathayanti tvām ṛṣayo vasiṣṭhādayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā | asito devalo 'pi evam evāha, vyāsaś ca, svayaṃ caiva tvaṃ ca bravīṣi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एतद् यथोक्तम् ऋषिभिस् त्वया चैतद् ऋतं सत्यम् एव मन्ये, यन् मां प्रति वदसि भाषसे हे केशव । न हि ते तव भगवन् व्यक्तिं प्रभवं विदुर् न देवा न दानवाः

sarvam etad yathoktam ṛṣibhis tvayā caitad ṛtaṃ satyam eva manye, yan māṃ prati vadasi bhāṣase he keśava | na hi te tava bhagavan vyaktiṃ prabhavaṃ vidur na devā na dānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयम् एव आत्मनात्मानं वेत्थ जानासि त्वं निरतिशय-ज्ञानैश्वर्य-बलादि-शक्तिमन्तम् ईश्वरं । पुरुषोत्तम ! भूतानि भावयतीति भूत-भावनः । हे भूतभावन ! भूतेश ! भूतानाम् ईशितः ! हे देव-देव ! जगत्-पते !

svayam eva ātmanātmānaṃ vettha jānāsi tvaṃ niratiśaya-jñānaiśvarya-balādi-śaktimantam īśvaraṃ | puruṣottama ! bhūtāni bhāvayatīti bhūta-bhāvanaḥ | he bhūtabhāvana ! bhūteśa ! bhūtānām īśitaḥ ! he deva-deva ! jagat-pate !

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तुं कथयितुम् अर्हस्य् अशेषेण । दिव्या ह्य् आत्म-विभूतयः । आत्मनो विभूतयो यास् ताः वक्तुम् अर्हसि । याभिर् विभूतिभिर् आत्मनो माहात्म्य-विस्तरैर् इमान् लोकान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि

vaktuṃ kathayitum arhasy aśeṣeṇa | divyā hy ātma-vibhūtayaḥ | ātmano vibhūtayo yās tāḥ vaktum arhasi | yābhir vibhūtibhir ātmano māhātmya-vistarair imān lokān tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं विद्यां विजानीयाम् अहं हे योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु वस्तुषु चिन्त्यो ऽसि ध्येयो ऽसि भगवन् मया

kathaṃ vidyāṃ vijānīyām ahaṃ he yogin tvāṃ sadā paricintayan | keṣu keṣu ca bhāveṣu vastuṣu cintyo 'si dhyeyo 'si bhagavan mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तरेणात्मनो योगं योगैश्वर्य-शक्ति-विशेषं विभूतिं च विस्तरं ध्येय-पदार्थानां हे जनार्दन, अर्दतेर् गति-कर्मणो रूपम्, असुराणां देव-प्रतिपक्ष-भूतानां जनानां नरकादि-गमयितृत्वात् जनार्दनो ऽभ्युदय-निःश्रेयस-पुरुषार्थ-प्रयोजनं सर्वैर् जनैर् याच्यते इति वा । भूयः पूर्वम् उक्तम् अपि कथय । तृप्तिः परितोषो हि यस्मान् नास्ति मे मम शृण्वतस् त्वन्-मुख-निःसृत-वाक्यामृतम्

vistareṇātmano yogaṃ yogaiśvarya-śakti-viśeṣaṃ vibhūtiṃ ca vistaraṃ dhyeya-padārthānāṃ he janārdana, ardater gati-karmaṇo rūpam, asurāṇāṃ deva-pratipakṣa-bhūtānāṃ janānāṃ narakādi-gamayitṛtvāt janārdano 'bhyudaya-niḥśreyasa-puruṣārtha-prayojanaṃ sarvair janair yācyate iti vā | bhūyaḥ pūrvam uktam api kathaya | tṛptiḥ paritoṣo hi yasmān nāsti me mama śṛṇvatas tvan-mukha-niḥsṛta-vākyāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त इदानीं ते तव दिव्या दिवि भवा आत्म-विभूतयो ऽत्मनो मम विभूतयो यास् ताः कथयिष्यामीत्य् एतत् । प्राधान्यतो यत्र यत्र प्रधाना या या विभूतिस् तां तां प्रधानां प्राधान्यतः कथयिष्याम्य् अहं कुरु-श्रेष्ठ ! अशेषतस् तु वर्ष-शतेनापि न शक्या वक्तुम्, यतो नास्त्य् अन्तो विस्तरस्य मे मम विभूतीनाम् इत्य् अर्थः

hanta idānīṃ te tava divyā divi bhavā ātma-vibhūtayo 'tmano mama vibhūtayo yās tāḥ kathayiṣyāmīty etat | prādhānyato yatra yatra pradhānā yā yā vibhūtis tāṃ tāṃ pradhānāṃ prādhānyataḥ kathayiṣyāmy ahaṃ kuru-śreṣṭha ! aśeṣatas tu varṣa-śatenāpi na śakyā vaktum, yato nāsty anto vistarasya me mama vibhūtīnām ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् आत्मा प्रत्यग्-आत्मा गुडाकेश, गुडाका निद्रा तस्याः ईशो गुडाकेशः, जित-निद्र इत्य् अर्थः । घन-केशेति वा । सर्व-भूताशय-स्थितः सर्वेषां भूतानाम् आशये ऽन्तर्-हृदि स्थितो ऽहम् आत्मा प्रत्यग्-आत्मा नित्यं ध्येयः । तद्-अशक्तेन चोत्तरेषु भावेषु चिन्त्यो ऽहम् । यस्माद् अहम् एव आदिर् भूतानां कारणं तथा मध्यं च स्थितिर् अन्तः प्रलयश् च

aham ātmā pratyag-ātmā guḍākeśa, guḍākā nidrā tasyāḥ īśo guḍākeśaḥ, jita-nidra ity arthaḥ | ghana-keśeti vā | sarva-bhūtāśaya-sthitaḥ sarveṣāṃ bhūtānām āśaye 'ntar-hṛdi sthito 'ham ātmā pratyag-ātmā nityaṃ dhyeyaḥ | tad-aśaktena cottareṣu bhāveṣu cintyo 'ham | yasmād aham eva ādir bhūtānāṃ kāraṇaṃ tathā madhyaṃ ca sthitir antaḥ pralayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यानां द्वादशानां विष्णुर् नाम आदित्यो ऽहम् । ज्योतिषां रविः प्रकाशयितॄणाम् अंशुमान् रश्मिमान् । मरीचिर् नाम मरुतां मरुद्-देवता-भेदानाम् अस्मि । नक्षत्राणाम् अहं शशी चन्द्रमाः

ādityānāṃ dvādaśānāṃ viṣṇur nāma ādityo 'ham | jyotiṣāṃ raviḥ prakāśayitṝṇām aṃśumān raśmimān | marīcir nāma marutāṃ marud-devatā-bhedānām asmi | nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदानां मध्ये साम-वेदो ऽस्मि । देवानां रूद्रादित्यादीनां वासव इन्द्रो ऽस्मि । इन्द्रियाणाम् एकादशानां चक्षुर्-आदीनां मनश् चास्मि संकल्प-विकल्पात्मकं मनश् चास्मि । भूतानाम् अस्मि चेतना कार्य-करण-संघाते नित्याभिव्यक्ता बुद्धि-वृत्तिश् चेतना

vedānāṃ madhye sāma-vedo 'smi | devānāṃ rūdrādityādīnāṃ vāsava indro 'smi | indriyāṇām ekādaśānāṃ cakṣur-ādīnāṃ manaś cāsmi saṃkalpa-vikalpātmakaṃ manaś cāsmi | bhūtānām asmi cetanā kārya-karaṇa-saṃghāte nityābhivyaktā buddhi-vṛttiś cetanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्राणाम् एकादशानां शंकरश् चास्मि । वित्तेशः कुवेरो यक्ष-रक्षसां यक्षाणां रक्षसां च । वसूनाम् अष्टनां पावकश् चास्म्य् अग्निः । मेरुः शिखरिणां शिखरवताम् अहम्

rudrāṇām ekādaśānāṃ śaṃkaraś cāsmi | vitteśaḥ kuvero yakṣa-rakṣasāṃ yakṣāṇāṃ rakṣasāṃ ca | vasūnām aṣṭanāṃ pāvakaś cāsmy agniḥ | meruḥ śikhariṇāṃ śikharavatām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोधसां च राज-पुरोहितानां च मुख्यं प्रधानं मां विद्धि हे पार्थ बृहस्पतिम् । स हीन्द्रस्येति मुख्यः स्यात् पुरोधाः । सेनानीनां सेनापतीनाम् अहं स्कन्दो देव-सेनापतिः । सरसां यानि देव-खातानि सरांसि तेषां सरसां सागरो ऽस्मि भवामि

purodhasāṃ ca rāja-purohitānāṃ ca mukhyaṃ pradhānaṃ māṃ viddhi he pārtha bṛhaspatim | sa hīndrasyeti mukhyaḥ syāt purodhāḥ | senānīnāṃ senāpatīnām ahaṃ skando deva-senāpatiḥ | sarasāṃ yāni deva-khātāni sarāṃsi teṣāṃ sarasāṃ sāgaro 'smi bhavāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षीणां भृगुर् अहम् । गिरां वाचां पद-लक्षणानाम् एकम् अक्षरम् ॐकारो ऽस्मि । यज्ञानां जप-यज्ञो ऽस्मि, स्थावराणां स्थिति-मतां हिमालयः

maharṣīṇāṃ bhṛgur aham | girāṃ vācāṃ pada-lakṣaṇānām ekam akṣaram oṃkāro 'smi | yajñānāṃ japa-yajño 'smi, sthāvarāṇāṃ sthiti-matāṃ himālayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वत्थः सर्व-वृक्षाणाम्, देवर्षीणां च नारदो देवाः एव सन्तः ऋषित्वं प्राप्ताः मन्त्र-दर्शित्वात् ते देवर्षयः । तेषां नारदो ऽस्मि । गन्धर्वाणां चित्ररथो नाम गन्धर्वो ऽस्मि । सिद्धानां जन्मनैव धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्यातिशयं प्राप्तानां कपिलो मुनिः

aśvatthaḥ sarva-vṛkṣāṇām, devarṣīṇāṃ ca nārado devāḥ eva santaḥ ṛṣitvaṃ prāptāḥ mantra-darśitvāt te devarṣayaḥ | teṣāṃ nārado 'smi | gandharvāṇāṃ citraratho nāma gandharvo 'smi | siddhānāṃ janmanaiva dharma-jñāna-vairāgyaiśvaryātiśayaṃ prāptānāṃ kapilo muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उचैःश्रवसम् अ वानां उचैःश्रवाः नामा वराजस् तं मां विद्धि विजानीह्य् अमृतोद्भवम् अमृत-निमित्त-मथनोद्भवम् । ऐरावतम् इरावत्याः अपत्यं गजेन्द्राणां हस्तीश्वराणाम्, तम् मां विद्धीत्य् अनुवर्तते । नराणां च मनुष्याणां नराधिपं राजानं मां विद्धि जानीहि

ucaiḥśravasam a vānāṃ ucaiḥśravāḥ nāmā varājas taṃ māṃ viddhi vijānīhy amṛtodbhavam amṛta-nimitta-mathanodbhavam | airāvatam irāvatyāḥ apatyaṃ gajendrāṇāṃ hastīśvarāṇām, tam māṃ viddhīty anuvartate | narāṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ narādhipaṃ rājānaṃ māṃ viddhi jānīhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुधानाम् अहं वज्रं दधीच्य्-अस्थि-संभवम् । धेनूनां दोग्ध्रीणाम् अस्मि काम-धुक् वसिष्ठस्य सर्व-कामानां दोग्ध्री, सामान्या वा काम-धुक् । प्रजनः प्रजनयितास्मि कन्दर्पः कामः । सर्पाणां सर्प-भेदानाम् अस्मि वासुकिः सर्प-राजः

āyudhānām ahaṃ vajraṃ dadhīcy-asthi-saṃbhavam | dhenūnāṃ dogdhrīṇām asmi kāma-dhuk vasiṣṭhasya sarva-kāmānāṃ dogdhrī, sāmānyā vā kāma-dhuk | prajanaḥ prajanayitāsmi kandarpaḥ kāmaḥ | sarpāṇāṃ sarpa-bhedānām asmi vāsukiḥ sarpa-rājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तश् चास्मि नागानां नाग-विशेषाणां नागराजश् चास्मि । वरुणो यादसाम् अहम् अब्-देवतानां राजाहम् । पितॄणाम् अर्यमा नाम पितृ-राजश् चास्मि । यमः संयमतां संयमनं कुर्वताम् अहम्

anantaś cāsmi nāgānāṃ nāga-viśeṣāṇāṃ nāgarājaś cāsmi | varuṇo yādasām aham ab-devatānāṃ rājāham | pitṝṇām aryamā nāma pitṛ-rājaś cāsmi | yamaḥ saṃyamatāṃ saṃyamanaṃ kurvatām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रह्लादो नामश् चास्मि दैत्यानां दिति-वंश्यानाम् । कालः कलयतां कलनं गणनं कुर्वताम् अहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रः सिंहो व्याघ्रो वाहम् । वैनतेयश् च गरुत्मान् विनता-सुतः पक्षिणां पतत्रिणाम्

prahlādo nāmaś cāsmi daityānāṃ diti-vaṃśyānām | kālaḥ kalayatāṃ kalanaṃ gaṇanaṃ kurvatām aham | mṛgāṇāṃ ca mṛgendraḥ siṃho vyāghro vāham | vainateyaś ca garutmān vinatā-sutaḥ pakṣiṇāṃ patatriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनो वायुः पवतां पावयितॠणाम् अस्मि । रामः शस्त्र-भृताम् अहं शस्त्राणां धारयितॄणां दाशरथिः रामो ऽहम् । झषाणां मत्स्यादीनां मकरो नाम जाति-विशेषो ऽहम् । स्रोतसां स्रवन्तीनाम् अस्मि जाह्नवी गङ्गा

pavano vāyuḥ pavatāṃ pāvayitaṝṇām asmi | rāmaḥ śastra-bhṛtām ahaṃ śastrāṇāṃ dhārayitṝṇāṃ dāśarathiḥ rāmo 'ham | jhaṣāṇāṃ matsyādīnāṃ makaro nāma jāti-viśeṣo 'ham | srotasāṃ sravantīnām asmi jāhnavī gaṅgā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गाणां सृष्टीनाम् आदिर् अन्तश् च मध्यं चैवाहम् उत्पत्ति-स्थिति-लया अहम् अर्जुन । भूतानां जीवाधिष्ठितानाम् एव आदिर् अन्तश् चेत्य् आद्य् उक्तम् उपक्रमे, इह तु सर्वस्यैव सर्ग-मात्रस्येति विशेषः । अध्यात्म-विद्या विद्यानां मोक्षार्थत्वात् प्रधानम् अस्मि । वादो ऽर्थ-निर्णय-हेतुत्वात् प्रवदतां प्रधानम्, अतः सो ऽहम् अस्मि । प्रवक्तृ-द्वारेण वदन-भेदानाम् एव वाद-जल्प-वितण्डानाम् इह ग्रहणं प्रवदताम् इति

sargāṇāṃ sṛṣṭīnām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham utpatti-sthiti-layā aham arjuna | bhūtānāṃ jīvādhiṣṭhitānām eva ādir antaś cety ādy uktam upakrame, iha tu sarvasyaiva sarga-mātrasyeti viśeṣaḥ | adhyātma-vidyā vidyānāṃ mokṣārthatvāt pradhānam asmi | vādo 'rtha-nirṇaya-hetutvāt pravadatāṃ pradhānam, ataḥ so 'ham asmi | pravaktṛ-dvāreṇa vadana-bhedānām eva vāda-jalpa-vitaṇḍānām iha grahaṇaṃ pravadatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षराणां वर्णानाम् अकारो वर्णो ऽस्मि । द्वन्द्वः समासो ऽस्मि सामासिकस्य च समास-समूहस्य । किं चाहम् एवाक्षयः कालः प्रसिद्धः क्षणाद्य्-आख्यः, अथवा परमेश्वरः कालस्यापि कालो ऽस्मि । धाताहं कर्म-फलस्य विधाता सर्व-जगतो विश्वतो-मुखः सर्वतो-मुखः

akṣarāṇāṃ varṇānām akāro varṇo 'smi | dvandvaḥ samāso 'smi sāmāsikasya ca samāsa-samūhasya | kiṃ cāham evākṣayaḥ kālaḥ prasiddhaḥ kṣaṇādy-ākhyaḥ, athavā parameśvaraḥ kālasyāpi kālo 'smi | dhātāhaṃ karma-phalasya vidhātā sarva-jagato viśvato-mukhaḥ sarvato-mukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युर् द्विविधो धनादि-हरः प्राण-हरश् च । तत्र यः प्राण-हरः, स सर्व-हर उच्यते । सो ऽहम् इत्य् अर्थः । अथवा, पर ईश्वरः प्रलये सर्व-हरणात् सर्व-हरः, सो ऽहम् । उद्भव उत्कर्षः अभ्युदयस् तत्-प्राप्ति-हेतुश् चाहम् । केषाम् ? भविष्यतां भावि-कल्याणानाम्, उत्कर्ष-प्राप्ति-योग्यानाम् इत्य् अर्थः । कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिर् मेधा धृतिः क्षमा इत्य् एता उत्तमाः स्त्रीणाम् अहम् अस्मि, यासाम् आभास-मात्र-संबन्धेनापि लोकः कृतार्थम् आत्मानं मन्यते

mṛtyur dvividho dhanādi-haraḥ prāṇa-haraś ca | tatra yaḥ prāṇa-haraḥ, sa sarva-hara ucyate | so 'ham ity arthaḥ | athavā, para īśvaraḥ pralaye sarva-haraṇāt sarva-haraḥ, so 'ham | udbhava utkarṣaḥ abhyudayas tat-prāpti-hetuś cāham | keṣām ? bhaviṣyatāṃ bhāvi-kalyāṇānām, utkarṣa-prāpti-yogyānām ity arthaḥ | kīrtiḥ śrīḥ vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā ity etā uttamāḥ strīṇām aham asmi, yāsām ābhāsa-mātra-saṃbandhenāpi lokaḥ kṛtārtham ātmānaṃ manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहत्-साम तथा साम्नां प्रधानम् अस्मि । गायत्री च्छन्दसाम् अहं गायत्र्य्-आदि-च्छन्दो-विशिष्टानाम् ऋचां गायत्री ऋग् अहम् अस्मीत्य् अर्थः । मासानां मार्गशीर्षो ऽहम्, ऋतूनां कुसुमाकरो वसन्तः

bṛhat-sāma tathā sāmnāṃ pradhānam asmi | gāyatrī cchandasām ahaṃ gāyatry-ādi-cchando-viśiṣṭānām ṛcāṃ gāyatrī ṛg aham asmīty arthaḥ | māsānāṃ mārgaśīrṣo 'ham, ṛtūnāṃ kusumākaro vasantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यूतम् अक्ष-देवनादि-लक्षणं छलयतां छलस्य कर्तॄणाम् अस्मि । तेजस्विनां तेजो ऽहम् । जयो ऽस्मि जेतॄणाम् । व्यवसायो ऽस्मि व्यवसायिनाम् । सत्त्वं सत्त्ववतां सात्त्विकानाम् अहम्

dyūtam akṣa-devanādi-lakṣaṇaṃ chalayatāṃ chalasya kartṝṇām asmi | tejasvināṃ tejo 'ham | jayo 'smi jetṝṇām | vyavasāyo 'smi vyavasāyinām | sattvaṃ sattvavatāṃ sāttvikānām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्णीनां यादवानां वासुदेवो ऽस्म्य् अयम् एवाहं त्वत्सखः । पाण्डावानां धनंजयस् त्वम् एव । मुनीनीं मननशीलानां सर्वपदार्थज्ञानिनाम् अप्य् अहं व्यासः, कवीनां क्त्रान्तदर्शिनाम् उशना कविर् अस्मि

vṛṣṇīnāṃ yādavānāṃ vāsudevo 'smy ayam evāhaṃ tvatsakhaḥ | pāṇḍāvānāṃ dhanaṃjayas tvam eva | munīnīṃ mananaśīlānāṃ sarvapadārthajñāninām apy ahaṃ vyāsaḥ, kavīnāṃ ktrāntadarśinām uśanā kavir asmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डो दमयतां दमयितॄणाम् अस्म्य् अदान्तानां दमन-कारः । नीतिर् अस्मि जिगीषतां जेतुम् इच्छताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां गोप्यानाम् । ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम्

daṇḍo damayatāṃ damayitṝṇām asmy adāntānāṃ damana-kāraḥ | nītir asmi jigīṣatāṃ jetum icchatām | maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ gopyānām | jñānaṃ jñānavatām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चापि सर्व-भूतानां बीजं प्ररोह-कारणम्, तद् अहम् अर्जुन । प्रकरणोप-संहारार्थं विभूति-संक्षेपम् आह - न तद् अस्ति भूतं चराचरं चरम् अचरं वा, मया विना यत् स्यात् भवेत् । मयापकृष्टं परित्यक्तं निरात्मकं शून्यं हि तत् स्यात् । अतो मद्-आत्मकं सर्वम् इत्य् अर्थः

yac cāpi sarva-bhūtānāṃ bījaṃ praroha-kāraṇam, tad aham arjuna | prakaraṇopa-saṃhārārthaṃ vibhūti-saṃkṣepam āha - na tad asti bhūtaṃ carācaraṃ caram acaraṃ vā, mayā vinā yat syāt bhavet | mayāpakṛṣṭaṃ parityaktaṃ nirātmakaṃ śūnyaṃ hi tat syāt | ato mad-ātmakaṃ sarvam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्तो ऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां विस्तराणां परन्तप । न हीश्वरस्य सर्वात्मनो दिव्यानां विभूतीनाम् इयत्ता शक्या वक्तुं ज्ञातुं वा केनचित् । एष तूद्देशत एक-देशेन प्रोक्तो विभूतेर् विस्तरः मया

nānto 'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ vistarāṇāṃ parantapa | na hīśvarasya sarvātmano divyānāṃ vibhūtīnām iyattā śakyā vaktuṃ jñātuṃ vā kenacit | eṣa tūddeśata eka-deśena prokto vibhūter vistaraḥ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यल् लोके विभूतिमद् विभूति-युक्तं सत्त्वं वस्तु श्रीमद् ऊर्जितम् एव वा श्रीर् लक्ष्मीस् तया सहितम् उत्साहोपेतं वा । तत् तद् एवावगच्छ त्वं जानीहि ममेश्वरस्य तेजो ऽंश-संभवं तेजसो ऽंश एक-देशः संभवो यस्य तत् तेजो ऽंश-संभवम् इत्य् अवगच्छ त्वम्

yad yal loke vibhūtimad vibhūti-yuktaṃ sattvaṃ vastu śrīmad ūrjitam eva vā śrīr lakṣmīs tayā sahitam utsāhopetaṃ vā | tat tad evāvagaccha tvaṃ jānīhi mameśvarasya tejo 'ṃśa-saṃbhavaṃ tejaso 'ṃśa eka-deśaḥ saṃbhavo yasya tat tejo 'ṃśa-saṃbhavam ity avagaccha tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा बहुनैतेन एवम् आदिना किं ज्ञातेन तवार्जुन स्यात् सावशेषेण । अशेषतस् त्वम् उच्यमानम् अर्थं सृणु - विष्टभ्य विशेषतः स्तम्भनं दृढं कृत्वेदं कृत्स्नं जगद् एकांशेनैकावयवेनैक-पादेन, सर्व-भूत-स्वरूपेणेत्य् एतत् । तथा च मन्त्र-वर्णः - पादो ऽस्य विश्वा भूतानि [ऋक् ८।४।१७।३] इति । स्थितो ऽहम् इति

athavā bahunaitena evam ādinā kiṃ jñātena tavārjuna syāt sāvaśeṣeṇa | aśeṣatas tvam ucyamānam arthaṃ sṛṇu - viṣṭabhya viśeṣataḥ stambhanaṃ dṛḍhaṃ kṛtvedaṃ kṛtsnaṃ jagad ekāṃśenaikāvayavenaika-pādena, sarva-bhūta-svarūpeṇety etat | tathā ca mantra-varṇaḥ - pādo 'sya viśvā bhūtāni [Ṛk 8.4.17.3] iti | sthito 'ham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.