Bhagavata-Purana 10,29 - 33 (with comm.) 10.29

ननु विपरीतम् इदम्, परदारविनोदेन कन्दर्पविजेतृत्वप्रतीतेः । मैवम्, "योगमायाम् उपाश्रितः," "आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत्," "साक्षान् मन्मथमन्मथः," "आत्मन्य् अवरुद्ध-सौरतः," इत्य् आदिषु स्वातन्त्र्याभिधानात् । तस्माद् रासक्रीडाविडम्बनं कामविजयख्यापनायेत्य् एव तत्त्वम् । किं च शृङ्गारकथापदेशेन विशेषतो निवृत्तिपरेयं पञ्चाध्यायीति व्यक्तीकरिष्यामः । ता रात्रीः "याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपाः" इति प्रतिश्रुता इत्य् अर्थः

nanu viparītam idam, paradāravinodena kandarpavijetṛtvapratīteḥ | maivam, "yogamāyām upāśritaḥ," "ātmārāmo 'py arīramat," "sākṣān manmathamanmathaḥ," "ātmany avaruddha-saurataḥ," ity ādiṣu svātantryābhidhānāt | tasmād rāsakrīḍāviḍambanaṃ kāmavijayakhyāpanāyety eva tattvam | kiṃ ca śṛṅgārakathāpadeśena viśeṣato nivṛttipareyaṃ pañcādhyāyīti vyaktīkariṣyāmaḥ | tā rātrīḥ "yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyatha kṣapāḥ" iti pratiśrutā ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदोडुराजः ककुभः करैर् मुखं प्राच्या विलिम्पन्न् अरुणेन शन्तमैः । स चर्षणीनाम् उदगाच् छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ तदा तस्मिन्न् एव क्षणे तत्प्रतीतये उडुराजश् चन्द्र उदगाद् उदितः । किं कुर्वन् । दीर्घकालेन दर्शनं यस्य स प्रियः स्वप्रियाया मुखम् अरुणेन कुङ्कुमेन यथा विलिम्पति तथा प्राच्याः ककुभो दिशो मुखं शन्तमैः सुखतमैः करै रश्मिभिर् अरुणेनोदयरागेण विलिम्पन्न् अरुणीकुर्वन्न् इत्य् अर्थः । स प्रसिद्ध उडुराजः । तथा चर्षणिनां जनानां शुचस् तापग्लानीर् मृजन्न् अपनयन्

tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karair mukhaṃ prācyā vilimpann aruṇena śantamaiḥ / sa carṣaṇīnām udagāc chuco mṛjan priyaḥ priyāyā iva dīrghadarśanaḥ // tadā tasminn eva kṣaṇe tatpratītaye uḍurājaś candra udagād uditaḥ | kiṃ kurvan | dīrghakālena darśanaṃ yasya sa priyaḥ svapriyāyā mukham aruṇena kuṅkumena yathā vilimpati tathā prācyāḥ kakubho diśo mukhaṃ śantamaiḥ sukhatamaiḥ karai raśmibhir aruṇenodayarāgeṇa vilimpann aruṇīkurvann ity arthaḥ | sa prasiddha uḍurājaḥ | tathā carṣaṇināṃ janānāṃ śucas tāpaglānīr mṛjann apanayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तम् अखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ कुमुत् कुमुदं विकसनीयं विद्यते यस्य तं कुमुद्वन्तम् । न खण्डं मण्डलं यस्य तम् । रमाया आननस्याभेव आभा यस्य तम् । नवकुङ्कुमम् इवारुणम् एवंविधं चन्द्रं दृष्ट्वा । तथा वनं च तस्य कोमलैर् गोभी रश्मिभी रञ्जितं दृष्ट्वा कलं मधुरं जगौ अगायत । कथम् । वामदृशां वामा मनोहरा दृशो यासां तासां मनोहरं यथा

dṛṣṭvā kumudvantam akhaṇḍamaṇḍalaṃ ramānanābhaṃ navakuṅkumāruṇam / vanaṃ ca tatkomalagobhī rañjitaṃ jagau kalaṃ vāmadṛśāṃ manoharam // kumut kumudaṃ vikasanīyaṃ vidyate yasya taṃ kumudvantam | na khaṇḍaṃ maṇḍalaṃ yasya tam | ramāyā ānanasyābheva ābhā yasya tam | navakuṅkumam ivāruṇam evaṃvidhaṃ candraṃ dṛṣṭvā | tathā vanaṃ ca tasya komalair gobhī raśmibhī rañjitaṃ dṛṣṭvā kalaṃ madhuraṃ jagau agāyata | katham | vāmadṛśāṃ vāmā manoharā dṛśo yāsāṃ tāsāṃ manoharaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्य गीतां तद् अनङ्गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुर् अन्योन्यम् अलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ असापत्न्यायान्योन्यम् अलक्षितो न ज्ञापित उद्यमो याभिस् ताः । स कान्तो यत्र तत्र गीतध्वनि-मार्गेण आजग्मुः[*२] । जवेन वेगेन लोलानि चञ्चलानि कुण्डलानि यासां ताः

niśamya gītāṃ tad anaṅgavardhanaṃ vrajastriyaḥ kṛṣṇagṛhītamānasāḥ / ājagmur anyonyam alakṣitodyamāḥ sa yatra kānto javalolakuṇḍalāḥ // asāpatnyāyānyonyam alakṣito na jñāpita udyamo yābhis tāḥ | sa kānto yatra tatra gītadhvani-mārgeṇa ājagmuḥ[*2] | javena vegena lolāni cañcalāni kuṇḍalāni yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीकृष्णसूचकशब्दशर्वणेन तत्प्रवणचित्तानां तत्क्षणम् एव त्रैवर्गिककर्मनिवृत्तिं द्योतयन्त्य इवार्धावसितं कर्म विहाय ययुः । तद् आह-दुहन्त्य इति । पयः स्थालीस्थं चुल्ल्याम् अधिश्रित्यैतत् क्वाथमप्रतीक्षमानाः काश्चिद् ययुः । संयावं गोधूमकणान्नं पक्वम् अनुद्वास्यानुत्तार्य ॥भ्प्च् १०,२९।५॥

śrīkṛṣṇasūcakaśabdaśarvaṇena tatpravaṇacittānāṃ tatkṣaṇam eva traivargikakarmanivṛttiṃ dyotayantya ivārdhāvasitaṃ karma vihāya yayuḥ | tad āha-duhantya iti | payaḥ sthālīsthaṃ cullyām adhiśrityaitat kvāthamapratīkṣamānāḥ kāścid yayuḥ | saṃyāvaṃ godhūmakaṇānnaṃ pakvam anudvāsyānuttārya ||BhPC 10,29.5||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्याः प्रमृजन्त्यः अङ्गोद्वर्तनादि कुर्वन्त्यः । काश्च काश्चित् कृष्णतुष्ट्यर्थं कर्म तदासक्तम् अनसामन्यथा कृतम् अपि फलत्य् एवेति द्योतयन्न् आह-व्यत्यस्तेति । स्थानतः स्वरूपतश् चोर्ध्वाधोधारणेन विपर्ययं प्राप्तानि वस्त्राभरणानि यासां ताः

anyāḥ pramṛjantyaḥ aṅgodvartanādi kurvantyaḥ | kāśca kāścit kṛṣṇatuṣṭyarthaṃ karma tadāsaktam anasāmanyathā kṛtam api phalaty eveti dyotayann āha-vyatyasteti | sthānataḥ svarūpataś cordhvādhodhāraṇena viparyayaṃ prāptāni vastrābharaṇāni yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर् भ्रातृबन्धुभिः । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः ॥ न च कृष्णाकृष्टमनसां विघ्नाः प्रभवन्तीत्य् आह-ता वार्यमाणा इति

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhrātṛbandhubhiḥ / govindāpahṛtātmāno na nyavartanta mohitāḥ // na ca kṛṣṇākṛṣṭamanasāṃ vighnāḥ prabhavantīty āha-tā vāryamāṇā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लब्धो निर्गमो याभिस् ताः । प्राग् अपि तद्भावनायुक्तास् तदा नितरां दध्युर् इत्य् अर्थः

na labdho nirgamo yābhis tāḥ | prāg api tadbhāvanāyuktās tadā nitarāṃ dadhyur ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ तम् एव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि[*६] सङ्गताः । जहुर्[*७] गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ किं च तदानीम् एवं तं परमात्मानं कृष्णं ध्यानतः प्राप्ताः सत्यो गुणमयं देहं जहुर् इत्य् आह श्लोकद्वयेन-दुःसहेति । ननु कथं जहुः परमात्मेति ज्ञानाभावाद् इत्य् आशङ्क्याह-जारबुद्ध्यापीति । न हि वस्तुशक्तिर् बुद्धिम् अपेक्षते । अन्यथा मत्वापि पीतामृतवद् इति भावः । ननु तद् अपि प्रारब्धकर्मबन्धने सति कथं जहुस् तत्राह-सद्यः प्रक्षीण-बन्धना इति । ननु कथं भोगम् अन्तरेण प्रारब्धं कर्म क्षीणं भोगेनैव सद्यः क्षीणम् इत्य् आह-दुःसहेति । दुःसहो यः प्रेष्ठविरहस् तेन तीव्रस् तापस् तेन धुतानि गतान्य् अशुभानि यासाम् । तदप्राप्तिपरमदुःखभोगेन पापं क्षीणम् इत्य् अर्थः । तथा ध्यानेन प्राप्ता अच्युतस्य आश्लेषेण या निर्वृतिः परमसुखभोगस् तया क्षीणं मङ्गलं पुण्यबन्धनं यासां ताः । अतो ध्यानेन परमात्मप्राप्तेस् तत्कालसुखदुःखाभ्यां निःशेषकर्मक्षयाद् गुणमयं देहं जहुर् इति ॥भ्प्च् १०,२९।१०॥

duḥsahapreṣṭhavirahatīvratāpadhutāśubhāḥ / dhyānaprāptācyutāśleṣanirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ // tam eva paramātmānaṃ jārabuddhyāpi[*6] saṅgatāḥ / jahur[*7] guṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ // kiṃ ca tadānīm evaṃ taṃ paramātmānaṃ kṛṣṇaṃ dhyānataḥ prāptāḥ satyo guṇamayaṃ dehaṃ jahur ity āha ślokadvayena-duḥsaheti | nanu kathaṃ jahuḥ paramātmeti jñānābhāvād ity āśaṅkyāha-jārabuddhyāpīti | na hi vastuśaktir buddhim apekṣate | anyathā matvāpi pītāmṛtavad iti bhāvaḥ | nanu tad api prārabdhakarmabandhane sati kathaṃ jahus tatrāha-sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanā iti | nanu kathaṃ bhogam antareṇa prārabdhaṃ karma kṣīṇaṃ bhogenaiva sadyaḥ kṣīṇam ity āha-duḥsaheti | duḥsaho yaḥ preṣṭhavirahas tena tīvras tāpas tena dhutāni gatāny aśubhāni yāsām | tadaprāptiparamaduḥkhabhogena pāpaṃ kṣīṇam ity arthaḥ | tathā dhyānena prāptā acyutasya āśleṣeṇa yā nirvṛtiḥ paramasukhabhogas tayā kṣīṇaṃ maṅgalaṃ puṇyabandhanaṃ yāsāṃ tāḥ | ato dhyānena paramātmaprāptes tatkālasukhaduḥkhābhyāṃ niḥśeṣakarmakṣayād guṇamayaṃ dehaṃ jahur iti ||BhPC 10,29.10||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यथा पतिपुत्रादीनां वस्तुतो ब्रह्मत्वेऽ पि न तद्भजनान् मोक्षस् तथा बुद्ध्यभावाद् एवं कृष्णे ऽपि ब्रह्मबुद्ध्यभावेन तत्सङ्गतिः कथं मोक्षहेतुर् इति शङ्कते-कृष्णं विदुर् इति । परं केवलं कान्तं कमनीयम्

nanu yathā patiputrādīnāṃ vastuto brahmatve' pi na tadbhajanān mokṣas tathā buddhyabhāvād evaṃ kṛṣṇe 'pi brahmabuddhyabhāvena tatsaṅgatiḥ kathaṃ mokṣahetur iti śaṅkate-kṛṣṇaṃ vidur iti | paraṃ kevalaṃ kāntaṃ kamanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षजप्रियाः ॥ परिहरति-उक्तम् इति । अयं भावः-जीवेष्व् आवृतं ब्रह्मत्वं कृष्णस्य तु हृषीकेशत्वाद् अनावृतम् अतो न तत्र बुद्ध्यपेक्षेति

śrīśuka uvāca uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ / dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣajapriyāḥ // pariharati-uktam iti | ayaṃ bhāvaḥ-jīveṣv āvṛtaṃ brahmatvaṃ kṛṣṇasya tu hṛṣīkeśatvād anāvṛtam ato na tatra buddhyapekṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु देही कथम् अनावृतः स्याद् अत आह-नृणाम् इति । गुणात्मनो गुणनियन्तुः । भगवत एवंरूपा अभिव्यक्तिर् अतो न देहसादृश्यम् अत्र वक्तुं युज्यत इति भावः

nanu dehī katham anāvṛtaḥ syād ata āha-nṛṇām iti | guṇātmano guṇaniyantuḥ | bhagavata evaṃrūpā abhivyaktir ato na dehasādṛśyam atra vaktuṃ yujyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यथा कथञ्चित् तदासक्तिर् मुक्तिकारणम् इत्य् आह-कामम् इति । ऐक्यं संबन्धम् । सौहृदं भक्तिम्

ato yathā kathañcit tadāsaktir muktikāraṇam ity āha-kāmam iti | aikyaṃ saṃbandham | sauhṛdaṃ bhaktim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्य् अजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ न च भगवतो ऽयम् अतिभार इत्य् आह-न चैवम् इति । यतः श्रीकृष्णाद् एतत् स्थावरादिकम् अपि विमुच्यते

na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavaty aje / yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etad vimucyate // na ca bhagavato 'yam atibhāra ity āha-na caivam iti | yataḥ śrīkṛṣṇād etat sthāvarādikam api vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता दृष्ट्वान्तिकम् आयाता भगवान् व्रजयोषितः । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचःपेशैर् विमोहयन् ॥ प्रस्तुतम्[*१२] आह-ता दृष्ट्वेति । वाचःपेशैर् वाग्विलासैः

tā dṛṣṭvāntikam āyātā bhagavān vrajayoṣitaḥ / avadad vadatāṃ śreṣṭho vācaḥpeśair vimohayan // prastutam[*12] āha-tā dṛṣṭveti | vācaḥpeśair vāgvilāsaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीभगवान् उवाच स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ सर्वाः ससंभ्रमम् आगता विलोक्य सभयम् इवाह-व्रजस्येति

śrībhagavān uvāca svāgataṃ vo mahābhāgāḥ priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ / vrajasyānāmayaṃ kaccid brūtāgamanakāraṇam // sarvāḥ sasaṃbhramam āgatā vilokya sabhayam ivāha-vrajasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लज्जया मन्दहसितम् आलक्ष्याह-रजन्य् एषेति

lajjayā mandahasitam ālakṣyāha-rajany eṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश् च वः । विचिन्वन्ति ह्य् अपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ किं च मातर इति । विचिन्वन्ति मृगयन्ते । बन्धूनां साध्वसं कृच्छ्रं मा कृध्वं मा कुरुतेत्य् अर्थः

mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaś ca vaḥ / vicinvanti hy apaśyanto mā kṛḍhvaṃ bandhusādhvasam // kiṃ ca mātara iti | vicinvanti mṛgayante | bandhūnāṃ sādhvasaṃ kṛcchraṃ mā kṛdhvaṃ mā kurutety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत् तरुपल्लवशोभितम् ॥ ईषत्प्रणयकोपेनान्यतो विलोकयन्ती प्रत्याह-दृष्टम् इति । राकेशस्य पूर्णचन्द्रस्य करै रञ्जितम् । यमुनास्पर्शिनो ऽनिलस्य लीला मन्दगतिस् तया एजन्तः कम्पमानास् तरूणां पल्लवास् तैः शोभितम्

dṛṣṭaṃ vanaṃ kusumitaṃ rākeśakararañjitam / yamunānilalīlaijat tarupallavaśobhitam // īṣatpraṇayakopenānyato vilokayantī pratyāha-dṛṣṭam iti | rākeśasya pūrṇacandrasya karai rañjitam | yamunāsparśino 'nilasya līlā mandagatis tayā ejantaḥ kampamānās tarūṇāṃ pallavās taiḥ śobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश् च तान् पाययत दुह्यत ॥ सतीः हे सत्यः

tad yāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ / krandanti vatsā bālāś ca tān pāyayata duhyata // satīḥ he satyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः । आगता ह्य् उपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः ॥ संरम्भक्षुभितदृष्टीः प्रत्याह-अथवेति । यन्त्रिताशया वशीकृतचित्ताः । उपपन्नं युक्तम् । प्रीयन्ते प्रीता भवन्ति

atha vā madabhisnehād bhavatyo yantritāśayāḥ / āgatā hy upapannaṃ vaḥ prīyante mayi jantavaḥ // saṃrambhakṣubhitadṛṣṭīḥ pratyāha-athaveti | yantritāśayā vaśīkṛtacittāḥ | upapannaṃ yuktam | prīyante prītā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्य् अमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ दृष्टादृष्टभयप्रदर्शनेन निवर्तयति-भर्तुर् इत्य् आदि श्लोकत्रयेण ॥भ्प्च् १०,२९।२४॥

bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hy amāyayā / tadbandhūnāṃ ca kalyāṇyaḥ prajānāṃ cānupoṣaṇam // dṛṣṭādṛṣṭabhayapradarśanena nivartayati-bhartur ity ādi ślokatrayeṇa ||BhPC 10,29.24||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वर्ग्यम् अयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र औपपत्यं कुलस्त्रियः ॥ फल्गु तुच्छम् । कृच्छ्रं दुःसंपाद्यम् । औपपत्त्यं जारसौख्यम्

asvargyam ayaśasyaṃ ca phalgu kṛcchraṃ bhayāvaham / jugupsitaṃ ca sarvatra aupapatyaṃ kulastriyaḥ // phalgu tuccham | kṛcchraṃ duḥsaṃpādyam | aupapattyaṃ jārasaukhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान् मयि भावो ऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ किं च श्रवणाद् इति ॥भ्प्च् १०,२९।२७॥

śravaṇād darśanād dhyānān mayi bhāvo 'nukīrtanāt / na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān // kiṃ ca śravaṇād iti ||BhPC 10,29.27||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा मुखान्य् अव शुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः । अस्रैर् उपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥ चिन्तां प्राप्तानां स्थितिम् आह-कृत्वेति । शुचः शोकाद् उद्गतेन श्वसनेन शुष्यन्तो बिम्बफलसदृशा अधरा येषु मुखेषु तानि अव अवाञ्चि कृत्वा तथा ऽङ्गुष्ठेन महीं लिखन्त्यः । तथा गृहीतकज्जलैर् अश्रुभिः कुचकुङ्कुमानि क्षलयन्त्यस् तूष्णीं स्थिताः । यत उरुदुःखस्य भरो भारो यासां ताः

kṛtvā mukhāny ava śucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena bhuvaḥ likhantyaḥ / asrair upāttamaṣibhiḥ kucakuṅkumāni tasthur mṛjantya uruduḥkhabharāḥ sma tūṣṇīm // cintāṃ prāptānāṃ sthitim āha-kṛtveti | śucaḥ śokād udgatena śvasanena śuṣyanto bimbaphalasadṛśā adharā yeṣu mukheṣu tāni ava avāñci kṛtvā tathā 'ṅguṣṭhena mahīṃ likhantyaḥ | tathā gṛhītakajjalair aśrubhiḥ kucakuṅkumāni kṣalayantyas tūṣṇīṃ sthitāḥ | yata uruduḥkhasya bharo bhāro yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भगद्गदगिरो ऽब्रुवतानुरक्ताः ॥ किं च प्रेष्ठम् इति । किञ्चित् संरम्भेन कोपावेशेन गद्गदा गिरो यासां ता अब्रुवत् स्म । संरम्भे कारणं-प्रेष्ठम् इत्य् आदि । प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं प्रत्याचक्षाणम्

preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tadarthavinivartitasarvakāmāḥ / netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambhagadgadagiro 'bruvatānuraktāḥ // kiṃ ca preṣṭham iti | kiñcit saṃrambhena kopāveśena gadgadā giro yāsāṃ tā abruvat sma | saṃrambhe kāraṇaṃ-preṣṭham ity ādi | priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ pratyācakṣāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्य ऊचुः मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस् तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ नृशंसं क्रूरम् । हे दुरवग्रह स्वच्छन्द, तव पादमूलं भक्ताः सेवितवतीर् अस्मान् भजस्व मा त्यजेति

gopya ūcuḥ maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nṛśaṃsaṃ santyajya sarvaviṣayāṃs tava pādamūlam / bhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmān devo yathādipuruṣo bhajate mumukṣūn // nṛśaṃsaṃ krūram | he duravagraha svacchanda, tava pādamūlaṃ bhaktāḥ sevitavatīr asmān bhajasva mā tyajeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यद् उक्तम् "पत्यपत्य-" इत्य् आदि त्वया धर्मविदेति सोपहासम् एवम्, एतद् उपदेशानां पदे विषये त्वय्य् एवास्तु । उपदेशपदत्वे हेतुः-ईश इति । विविदिषावाक्येन सर्वोपदेशानाम् ईशपरत्वावगमाद् इति भावः । ईशत्वे हेतुः-आत्मा किल भवान् इति । भोग्यस्य हि सर्वस्य भोक्ता आत्मैवेश इत्य् अतः प्रेष्ठो बन्धुश् च भवान् एवेति सर्वबन्धुषु करणीयं त्वय्य् एवास्त्व् इत्य् अर्थः । अथ वा धर्मोपदेशानां पदे स्थाने धर्मोपदेष्टरि त्वयि सत्य् अस्मासु च धर्मं जिज्ञासमानासु सतीषु त्वया धर्मविदा यद् उक्तम् एवम् एतद् अस्तु । न तु त्वं धर्मोपदेष्टा किन्तु भवान् आत्मेति । अथ वा यद् उक्तम् एतद् उपदेशपदे तद्गोचरे पुरुषे ऽस्तु नाम, त्वयि तु ईशे स्वामिनि सत्य् एवम् । का क्वा नैवम् इत्य् अर्थः । यतस् तनुभृतां त्वम् आत्मा फलरूप इति । यद्वा यद् उक्तं "पत्यादिशुश्रूषणं धर्म" इति एवम् एतत् त्वय्य् एवास्तु । कुतः । उपदेशपदे शुश्रूषणीयत्वेनोपदिश्यमानानां पत्यादीनां पदे ऽधिष्ठाने । कुतः ईशे । न हीश्वरम् अधिष्ठानं विना को ऽपि पतिपुत्रादिर् नामेति । अन्यत् समानम् । अलम् अतिविस्तरेण

api ca yad uktam "patyapatya-" ity ādi tvayā dharmavideti sopahāsam evam, etad upadeśānāṃ pade viṣaye tvayy evāstu | upadeśapadatve hetuḥ-īśa iti | vividiṣāvākyena sarvopadeśānām īśaparatvāvagamād iti bhāvaḥ | īśatve hetuḥ-ātmā kila bhavān iti | bhogyasya hi sarvasya bhoktā ātmaiveśa ity ataḥ preṣṭho bandhuś ca bhavān eveti sarvabandhuṣu karaṇīyaṃ tvayy evāstv ity arthaḥ | atha vā dharmopadeśānāṃ pade sthāne dharmopadeṣṭari tvayi saty asmāsu ca dharmaṃ jijñāsamānāsu satīṣu tvayā dharmavidā yad uktam evam etad astu | na tu tvaṃ dharmopadeṣṭā kintu bhavān ātmeti | atha vā yad uktam etad upadeśapade tadgocare puruṣe 'stu nāma, tvayi tu īśe svāmini saty evam | kā kvā naivam ity arthaḥ | yatas tanubhṛtāṃ tvam ātmā phalarūpa iti | yadvā yad uktaṃ "patyādiśuśrūṣaṇaṃ dharma" iti evam etat tvayy evāstu | kutaḥ | upadeśapade śuśrūṣaṇīyatvenopadiśyamānānāṃ patyādīnāṃ pade 'dhiṣṭhāne | kutaḥ īśe | na hīśvaram adhiṣṭhānaṃ vinā ko 'pi patiputrādir nāmeti | anyat samānam | alam ativistareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सदाचारेण द्रढयन्त्यः प्रार्थयन्ते-कुर्वन्तीति । कुशलाः शास्त्रनिपुणाः । तथा च शास्त्रम्-"किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयम् आत्मा ऽयं च लोकः" इति

etat sadācāreṇa draḍhayantyaḥ prārthayante-kurvantīti | kuśalāḥ śāstranipuṇāḥ | tathā ca śāstram-"kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yam ātmā 'yaṃ ca lokaḥ" iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन् निर्विशत्य् उत कराव् अपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस् तव पादमूलाद् यामः कथं व्रजम् अथो करवाम किं वा ॥ किं च "प्रतियात" इति यद् उक्तं तद् अशक्यं, त्वयैव चित्तादीनाम् अपहृतत्वाद् इत्य् आहुः-चित्तम् इति । यद् अस्माकं चित्तम् एतावन्तं कालं सुखेन गृहेषु निर्विशति तत् त्वयापहृतम् । कराव् अपि यौ गृहकृत्ये निर्विशतस् ताव् अपि । सुखात्मना त्वयेति वा

cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu yan nirviśaty uta karāv api gṛhyakṛtye / pādau padaṃ na calatas tava pādamūlād yāmaḥ kathaṃ vrajam atho karavāma kiṃ vā // kiṃ ca "pratiyāta" iti yad uktaṃ tad aśakyaṃ, tvayaiva cittādīnām apahṛtatvād ity āhuḥ-cittam iti | yad asmākaṃ cittam etāvantaṃ kālaṃ sukhena gṛheṣu nirviśati tat tvayāpahṛtam | karāv api yau gṛhakṛtye nirviśatas tāv api | sukhātmanā tvayeti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिञ्चाङ्ग नस् त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद् वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते ॥ अतो ऽङ्ग हे कृष्ण, नो ऽस्माकं तवाधरामृतपूर्वकेण तवैव हाससहितेनावलोकेन कलगीतेन च जातो यो हृच्छयाग्निः कामाग्निस् तं सिञ्च । नो चेद् वयं तावद् एको ऽग्निस् तथा विरहाज् जनिष्यते यो ऽग्निस् तेन चोपयुक्तदेहा दग्धशरीरा योगिन इव ते पदवीम् अन्तिकं ध्यानेन याम प्राप्नुयामः

siñcāṅga nas tvadadharāmṛtapūrakeṇa hāsāvalokakalagītajahṛcchayāgnim / no ced vayaṃ virahajāgnyupayuktadehā dhyānena yāma padayoḥ padavīṃ sakhe te // ato 'ṅga he kṛṣṇa, no 'smākaṃ tavādharāmṛtapūrvakeṇa tavaiva hāsasahitenāvalokena kalagītena ca jāto yo hṛcchayāgniḥ kāmāgnis taṃ siñca | no ced vayaṃ tāvad eko 'gnis tathā virahāj janiṣyate yo 'gnis tena copayuktadehā dagdhaśarīrā yogina iva te padavīm antikaṃ dhyānena yāma prāpnuyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यर्ह्य् अम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिद् अरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षम् अङ्ग स्थातुंस् त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥ ननु स्वपतीन् एवोपगच्छत त एनम् अग्निं सिञ्चेयुर् इति चेत् तत्राहुः-यर्हीति । रमाया लक्ष्म्या दत्तक्षणं दत्तोत्सवं दत्तावसरं वा । तद् अपि क्वचिद् एव न सर्वदा । अरण्यजनाः प्रिया यस्य तस्य तव । अरण्यजनप्रियत्वाद् अरण्ये क्वचिद् यर्ह्य् अस्प्राक्ष्म स्पृष्टवत्यो वयं तत्र च त्वयाभिरमिता आनन्दिताः सत्यस् तदारभ्यान्यसमक्षं स्थातुम् अपि न पारयामः । तुच्छास् ते न रोचन्त इत्य् अर्थः

yarhy ambujākṣa tava pādatalaṃ ramāyā dattakṣaṇaṃ kvacid araṇyajanapriyasya / asprākṣma tatprabhṛti nānyasamakṣam aṅga sthātuṃs tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ // nanu svapatīn evopagacchata ta enam agniṃ siñceyur iti cet tatrāhuḥ-yarhīti | ramāyā lakṣmyā dattakṣaṇaṃ dattotsavaṃ dattāvasaraṃ vā | tad api kvacid eva na sarvadā | araṇyajanāḥ priyā yasya tasya tava | araṇyajanapriyatvād araṇye kvacid yarhy asprākṣma spṛṣṭavatyo vayaṃ tatra ca tvayābhiramitā ānanditāḥ satyas tadārabhyānyasamakṣaṃ sthātum api na pārayāmaḥ | tucchās te na rocanta ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीर् यत् पदाम्बुजरजश् चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षणकृते ऽन्यसुरप्रयासस् तद्वद् वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः ॥ त्वत्पादसौभाग्यं त्व् अतिचित्रम् इत्य् आहुः-श्रीर् इति । वक्षस्य् असापत्न्यं स्थानं लब्ध्वापि तुलस्या सपत्न्या सह तव पादाम्बुजरजः कामयते स्म । भृत्यैः सर्वैर् जुष्टम् इति सौभाग्यातिरेकोक्तिः । यस्याः स्ववीक्षणकृते श्रीर् आत्मानं विलोकय त्व् इत्य् एतद् अर्थम् अन्येषां ब्रह्मादीनां तपोभिः प्रयासः सा तद् रजस् तद्वद् वयम् अपि प्रपन्ना इति

śrīr yat padāmbujarajaś cakame tulasyā labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtyajuṣṭam / yasyāḥ svavīkṣaṇakṛte 'nyasuraprayāsas tadvad vayaṃ ca tava pādarajaḥ prapannāḥ // tvatpādasaubhāgyaṃ tv aticitram ity āhuḥ-śrīr iti | vakṣasy asāpatnyaṃ sthānaṃ labdhvāpi tulasyā sapatnyā saha tava pādāmbujarajaḥ kāmayate sma | bhṛtyaiḥ sarvair juṣṭam iti saubhāgyātirekoktiḥ | yasyāḥ svavīkṣaṇakṛte śrīr ātmānaṃ vilokaya tv ity etad artham anyeṣāṃ brahmādīnāṃ tapobhiḥ prayāsaḥ sā tad rajas tadvad vayam api prapannā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते ऽन्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वदुपासनाशाः । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ हे वृजिनार्दन[*१८] दुःखहन्तः, त्वदुपासने त्वद्भजन एवाशा यासां ता वयं वासतीर् गृहान् विसृज्य हित्वा योगिन इव प्राप्ताः । तव सुन्दरस्मितविलसितनिरीक्षणेन यस् तीव्रः कामस् तेन तप्तचित्तानाम् । हे पुरुषरत्न, दास्यं देहि

tan naḥ prasīda vṛjinārdana te 'nghrimūlaṃ prāptā visṛjya vasatīs tvadupāsanāśāḥ / tvatsundarasmitanirīkṣaṇatīvrakāma taptātmanāṃ puruṣabhūṣaṇa dehi dāsyam // he vṛjinārdana[*18] duḥkhahantaḥ, tvadupāsane tvadbhajana evāśā yāsāṃ tā vayaṃ vāsatīr gṛhān visṛjya hitvā yogina iva prāptāḥ | tava sundarasmitavilasitanirīkṣaṇena yas tīvraḥ kāmas tena taptacittānām | he puruṣaratna, dāsyaṃ dehi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु गृहस्वाम्यं विहाय दास्यं किम् इति प्रार्थ्यते ऽत आहुः-वीक्ष्यति । अलकावृतमुखं केशान्तरैर् आवृतमुखम् । तथा कुण्डलयोः श्रीर् ययोस् ते गण्डस्थले यस्मिन्, अधरे सुधा यस्मिंस् तच् च तच् च तव मुखं वीक्ष्य दत्ताभयं भुजदण्डयुग्मं वक्षश् च श्रिया एकम् एव रमणं रतिजनकं वीक्ष्य दास्य एव भवामेति

nanu gṛhasvāmyaṃ vihāya dāsyaṃ kim iti prārthyate 'ta āhuḥ-vīkṣyati | alakāvṛtamukhaṃ keśāntarair āvṛtamukham | tathā kuṇḍalayoḥ śrīr yayos te gaṇḍasthale yasmin, adhare sudhā yasmiṃs tac ca tac ca tava mukhaṃ vīkṣya dattābhayaṃ bhujadaṇḍayugmaṃ vakṣaś ca śriyā ekam eva ramaṇaṃ ratijanakaṃ vīkṣya dāsya eva bhavāmeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु जुगुप्सितम् औपपत्यम् इत्य् उक्तम्, तत्राहुः-का स्त्रीति । अङ्ग हे कृष्ण, कलानि पदानि यस्मिंस् तद् आयतं धीर्गं मूर्च्छितं स्वरालापभेदस् तेन । पाठान्तरे[*२३] कलपदामृतमयं वेणुगीतं तेन संमोहिता का वा स्त्री आर्यचरितान् निजधर्मान् न चलेत् । यन्मोहिताः पुरुषा अपि चलिताः, किं च त्रैलोक्यसौभगम् इति यद् यतः अबिभ्रन्न् अबिभरुः । त्वद्द्योतकशब्दश्रवण-मात्रेणापि तावन् निजधर्मत्यागो युक्तः, किं पुनस् त्वदनुभवेनेति भावः

nanu jugupsitam aupapatyam ity uktam, tatrāhuḥ-kā strīti | aṅga he kṛṣṇa, kalāni padāni yasmiṃs tad āyataṃ dhīrgaṃ mūrcchitaṃ svarālāpabhedas tena | pāṭhāntare[*23] kalapadāmṛtamayaṃ veṇugītaṃ tena saṃmohitā kā vā strī āryacaritān nijadharmān na calet | yanmohitāḥ puruṣā api calitāḥ, kiṃ ca trailokyasaubhagam iti yad yataḥ abibhrann abibharuḥ | tvaddyotakaśabdaśravaṇa-mātreṇāpi tāvan nijadharmatyāgo yuktaḥ, kiṃ punas tvadanubhaveneti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तं निश्चितम्

vyaktaṃ niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीर् आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत् ॥ विक्लवितं पारवश्यप्रलपितम् । गोपीः अरीरमद् रमयामास

śrīśuka uvāca iti viklavitaṃ tāsāṃ śrutvā yogeśvareśvaraḥ / prahasya sadayaṃ gopīr ātmārāmo 'py arīramat // viklavitaṃ pāravaśyapralapitam | gopīḥ arīramad ramayāmāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिः समेताभिर् उदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिर् अच्युतः । उदारहासद्विजकुन्ददीधितिर् व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर् वृतः ॥ प्रियस्येक्षणेनोत्फुल्लानि मुखानि यासां ताभिः उदारहासश् च द्विजाश् च तेषु कुन्दकुसुमवद्-दीधितिर् यस्य सः । एणाङ्कश् चन्द्रः ॥भ्प्च् १०,२९।४३॥ ॥भ्प्च् १०,२९।४४॥

tābhiḥ sametābhir udāraceṣṭitaḥ priyekṣaṇotphullamukhībhir acyutaḥ / udārahāsadvijakundadīdhitir vyarocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ // priyasyekṣaṇenotphullāni mukhāni yāsāṃ tābhiḥ udārahāsaś ca dvijāś ca teṣu kundakusumavad-dīdhitir yasya saḥ | eṇāṅkaś candraḥ ||BhPC 10,29.43|| ||BhPC 10,29.44||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरुनीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर् व्रजसुन्दरीणाम् उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ बाहुप्रसारश् च परिरम्भश् च करादीनाम् आलभनं स्पर्शश् च नर्म परिहासश् च नखाग्रपातश् च तैः । क्ष्वेल्या क्रीडया । अवलोकैश् च हस्तितैश् च कामं तासाम् उद्दीपयंस् ता रमयामास

bāhuprasāraparirambhakarālakorunīvīstanālabhananarmanakhāgrapātaiḥ / kṣvelyāvalokahasitair vrajasundarīṇām uttambhayan ratipatiṃ ramayāṃ cakāra // bāhuprasāraś ca parirambhaś ca karādīnām ālabhanaṃ sparśaś ca narma parihāsaś ca nakhāgrapātaś ca taiḥ | kṣvelyā krīḍayā | avalokaiś ca hastitaiś ca kāmaṃ tāsām uddīpayaṃs tā ramayāmāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भगवतः कृष्णाल् लब्धमाना महात्मनः । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ऽभ्यधिकं भुवि ॥ महात्मनो विमुक्तचित्तात्

evaṃ bhagavataḥ kṛṣṇāl labdhamānā mahātmanaḥ / ātmānaṃ menire strīṇāṃ māninyo 'bhyadhikaṃ bhuvi // mahātmano vimuktacittāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां तत्सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ तत्सौभगेन मदम् अस्वाधीनताम् । मानं गर्वं । केशवः कश् च ईशश् च तौ वशयतीति तथा सः

tāsāṃ tatsaubhagamadaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśavaḥ / praśamāya prasādāya tatraivāntaradhīyata // tatsaubhagena madam asvādhīnatām | mānaṃ garvaṃ | keśavaḥ kaś ca īśaś ca tau vaśayatīti tathā saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.