Bhagavata-Purana 10,29 - 33 (with comm.) 10

ननु विपरीतम् इदम्, परदारविनोदेन कन्दर्पविजेतृत्वप्रतीतेः । मैवम्, "योगमायाम् उपाश्रितः," "आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत्," "साक्षान् मन्मथमन्मथः," "आत्मन्य् अवरुद्ध-सौरतः," इत्य् आदिषु स्वातन्त्र्याभिधानात् । तस्माद् रासक्रीडाविडम्बनं कामविजयख्यापनायेत्य् एव तत्त्वम् । किं च शृङ्गारकथापदेशेन विशेषतो निवृत्तिपरेयं पञ्चाध्यायीति व्यक्तीकरिष्यामः । ता रात्रीः "याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपाः" इति प्रतिश्रुता इत्य् अर्थः

nanu viparītam idam, paradāravinodena kandarpavijetṛtvapratīteḥ | maivam, "yogamāyām upāśritaḥ," "ātmārāmo 'py arīramat," "sākṣān manmathamanmathaḥ," "ātmany avaruddha-saurataḥ," ity ādiṣu svātantryābhidhānāt | tasmād rāsakrīḍāviḍambanaṃ kāmavijayakhyāpanāyety eva tattvam | kiṃ ca śṛṅgārakathāpadeśena viśeṣato nivṛttipareyaṃ pañcādhyāyīti vyaktīkariṣyāmaḥ | tā rātrīḥ "yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyatha kṣapāḥ" iti pratiśrutā ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदोडुराजः ककुभः करैर् मुखं प्राच्या विलिम्पन्न् अरुणेन शन्तमैः । स चर्षणीनाम् उदगाच् छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ तदा तस्मिन्न् एव क्षणे तत्प्रतीतये उडुराजश् चन्द्र उदगाद् उदितः । किं कुर्वन् । दीर्घकालेन दर्शनं यस्य स प्रियः स्वप्रियाया मुखम् अरुणेन कुङ्कुमेन यथा विलिम्पति तथा प्राच्याः ककुभो दिशो मुखं शन्तमैः सुखतमैः करै रश्मिभिर् अरुणेनोदयरागेण विलिम्पन्न् अरुणीकुर्वन्न् इत्य् अर्थः । स प्रसिद्ध उडुराजः । तथा चर्षणिनां जनानां शुचस् तापग्लानीर् मृजन्न् अपनयन्

tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karair mukhaṃ prācyā vilimpann aruṇena śantamaiḥ / sa carṣaṇīnām udagāc chuco mṛjan priyaḥ priyāyā iva dīrghadarśanaḥ // tadā tasminn eva kṣaṇe tatpratītaye uḍurājaś candra udagād uditaḥ | kiṃ kurvan | dīrghakālena darśanaṃ yasya sa priyaḥ svapriyāyā mukham aruṇena kuṅkumena yathā vilimpati tathā prācyāḥ kakubho diśo mukhaṃ śantamaiḥ sukhatamaiḥ karai raśmibhir aruṇenodayarāgeṇa vilimpann aruṇīkurvann ity arthaḥ | sa prasiddha uḍurājaḥ | tathā carṣaṇināṃ janānāṃ śucas tāpaglānīr mṛjann apanayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तम् अखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ कुमुत् कुमुदं विकसनीयं विद्यते यस्य तं कुमुद्वन्तम् । न खण्डं मण्डलं यस्य तम् । रमाया आननस्याभेव आभा यस्य तम् । नवकुङ्कुमम् इवारुणम् एवंविधं चन्द्रं दृष्ट्वा । तथा वनं च तस्य कोमलैर् गोभी रश्मिभी रञ्जितं दृष्ट्वा कलं मधुरं जगौ अगायत । कथम् । वामदृशां वामा मनोहरा दृशो यासां तासां मनोहरं यथा

dṛṣṭvā kumudvantam akhaṇḍamaṇḍalaṃ ramānanābhaṃ navakuṅkumāruṇam / vanaṃ ca tatkomalagobhī rañjitaṃ jagau kalaṃ vāmadṛśāṃ manoharam // kumut kumudaṃ vikasanīyaṃ vidyate yasya taṃ kumudvantam | na khaṇḍaṃ maṇḍalaṃ yasya tam | ramāyā ānanasyābheva ābhā yasya tam | navakuṅkumam ivāruṇam evaṃvidhaṃ candraṃ dṛṣṭvā | tathā vanaṃ ca tasya komalair gobhī raśmibhī rañjitaṃ dṛṣṭvā kalaṃ madhuraṃ jagau agāyata | katham | vāmadṛśāṃ vāmā manoharā dṛśo yāsāṃ tāsāṃ manoharaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्य गीतां तद् अनङ्गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः । आजग्मुर् अन्योन्यम् अलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ असापत्न्यायान्योन्यम् अलक्षितो न ज्ञापित उद्यमो याभिस् ताः । स कान्तो यत्र तत्र गीतध्वनि-मार्गेण आजग्मुः[*२] । जवेन वेगेन लोलानि चञ्चलानि कुण्डलानि यासां ताः

niśamya gītāṃ tad anaṅgavardhanaṃ vrajastriyaḥ kṛṣṇagṛhītamānasāḥ / ājagmur anyonyam alakṣitodyamāḥ sa yatra kānto javalolakuṇḍalāḥ // asāpatnyāyānyonyam alakṣito na jñāpita udyamo yābhis tāḥ | sa kānto yatra tatra gītadhvani-mārgeṇa ājagmuḥ[*2] | javena vegena lolāni cañcalāni kuṇḍalāni yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीकृष्णसूचकशब्दशर्वणेन तत्प्रवणचित्तानां तत्क्षणम् एव त्रैवर्गिककर्मनिवृत्तिं द्योतयन्त्य इवार्धावसितं कर्म विहाय ययुः । तद् आह-दुहन्त्य इति । पयः स्थालीस्थं चुल्ल्याम् अधिश्रित्यैतत् क्वाथमप्रतीक्षमानाः काश्चिद् ययुः । संयावं गोधूमकणान्नं पक्वम् अनुद्वास्यानुत्तार्य ॥भ्प्च् १०,२९।५॥

śrīkṛṣṇasūcakaśabdaśarvaṇena tatpravaṇacittānāṃ tatkṣaṇam eva traivargikakarmanivṛttiṃ dyotayantya ivārdhāvasitaṃ karma vihāya yayuḥ | tad āha-duhantya iti | payaḥ sthālīsthaṃ cullyām adhiśrityaitat kvāthamapratīkṣamānāḥ kāścid yayuḥ | saṃyāvaṃ godhūmakaṇānnaṃ pakvam anudvāsyānuttārya ||BhPC 10,29.5||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्याः प्रमृजन्त्यः अङ्गोद्वर्तनादि कुर्वन्त्यः । काश्च काश्चित् कृष्णतुष्ट्यर्थं कर्म तदासक्तम् अनसामन्यथा कृतम् अपि फलत्य् एवेति द्योतयन्न् आह-व्यत्यस्तेति । स्थानतः स्वरूपतश् चोर्ध्वाधोधारणेन विपर्ययं प्राप्तानि वस्त्राभरणानि यासां ताः

anyāḥ pramṛjantyaḥ aṅgodvartanādi kurvantyaḥ | kāśca kāścit kṛṣṇatuṣṭyarthaṃ karma tadāsaktam anasāmanyathā kṛtam api phalaty eveti dyotayann āha-vyatyasteti | sthānataḥ svarūpataś cordhvādhodhāraṇena viparyayaṃ prāptāni vastrābharaṇāni yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर् भ्रातृबन्धुभिः । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः ॥ न च कृष्णाकृष्टमनसां विघ्नाः प्रभवन्तीत्य् आह-ता वार्यमाणा इति

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhrātṛbandhubhiḥ / govindāpahṛtātmāno na nyavartanta mohitāḥ // na ca kṛṣṇākṛṣṭamanasāṃ vighnāḥ prabhavantīty āha-tā vāryamāṇā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लब्धो निर्गमो याभिस् ताः । प्राग् अपि तद्भावनायुक्तास् तदा नितरां दध्युर् इत्य् अर्थः

na labdho nirgamo yābhis tāḥ | prāg api tadbhāvanāyuktās tadā nitarāṃ dadhyur ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ तम् एव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि[*६] सङ्गताः । जहुर्[*७] गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ किं च तदानीम् एवं तं परमात्मानं कृष्णं ध्यानतः प्राप्ताः सत्यो गुणमयं देहं जहुर् इत्य् आह श्लोकद्वयेन-दुःसहेति । ननु कथं जहुः परमात्मेति ज्ञानाभावाद् इत्य् आशङ्क्याह-जारबुद्ध्यापीति । न हि वस्तुशक्तिर् बुद्धिम् अपेक्षते । अन्यथा मत्वापि पीतामृतवद् इति भावः । ननु तद् अपि प्रारब्धकर्मबन्धने सति कथं जहुस् तत्राह-सद्यः प्रक्षीण-बन्धना इति । ननु कथं भोगम् अन्तरेण प्रारब्धं कर्म क्षीणं भोगेनैव सद्यः क्षीणम् इत्य् आह-दुःसहेति । दुःसहो यः प्रेष्ठविरहस् तेन तीव्रस् तापस् तेन धुतानि गतान्य् अशुभानि यासाम् । तदप्राप्तिपरमदुःखभोगेन पापं क्षीणम् इत्य् अर्थः । तथा ध्यानेन प्राप्ता अच्युतस्य आश्लेषेण या निर्वृतिः परमसुखभोगस् तया क्षीणं मङ्गलं पुण्यबन्धनं यासां ताः । अतो ध्यानेन परमात्मप्राप्तेस् तत्कालसुखदुःखाभ्यां निःशेषकर्मक्षयाद् गुणमयं देहं जहुर् इति ॥भ्प्च् १०,२९।१०॥

duḥsahapreṣṭhavirahatīvratāpadhutāśubhāḥ / dhyānaprāptācyutāśleṣanirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ // tam eva paramātmānaṃ jārabuddhyāpi[*6] saṅgatāḥ / jahur[*7] guṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ // kiṃ ca tadānīm evaṃ taṃ paramātmānaṃ kṛṣṇaṃ dhyānataḥ prāptāḥ satyo guṇamayaṃ dehaṃ jahur ity āha ślokadvayena-duḥsaheti | nanu kathaṃ jahuḥ paramātmeti jñānābhāvād ity āśaṅkyāha-jārabuddhyāpīti | na hi vastuśaktir buddhim apekṣate | anyathā matvāpi pītāmṛtavad iti bhāvaḥ | nanu tad api prārabdhakarmabandhane sati kathaṃ jahus tatrāha-sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanā iti | nanu kathaṃ bhogam antareṇa prārabdhaṃ karma kṣīṇaṃ bhogenaiva sadyaḥ kṣīṇam ity āha-duḥsaheti | duḥsaho yaḥ preṣṭhavirahas tena tīvras tāpas tena dhutāni gatāny aśubhāni yāsām | tadaprāptiparamaduḥkhabhogena pāpaṃ kṣīṇam ity arthaḥ | tathā dhyānena prāptā acyutasya āśleṣeṇa yā nirvṛtiḥ paramasukhabhogas tayā kṣīṇaṃ maṅgalaṃ puṇyabandhanaṃ yāsāṃ tāḥ | ato dhyānena paramātmaprāptes tatkālasukhaduḥkhābhyāṃ niḥśeṣakarmakṣayād guṇamayaṃ dehaṃ jahur iti ||BhPC 10,29.10||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यथा पतिपुत्रादीनां वस्तुतो ब्रह्मत्वेऽ पि न तद्भजनान् मोक्षस् तथा बुद्ध्यभावाद् एवं कृष्णे ऽपि ब्रह्मबुद्ध्यभावेन तत्सङ्गतिः कथं मोक्षहेतुर् इति शङ्कते-कृष्णं विदुर् इति । परं केवलं कान्तं कमनीयम्

nanu yathā patiputrādīnāṃ vastuto brahmatve' pi na tadbhajanān mokṣas tathā buddhyabhāvād evaṃ kṛṣṇe 'pi brahmabuddhyabhāvena tatsaṅgatiḥ kathaṃ mokṣahetur iti śaṅkate-kṛṣṇaṃ vidur iti | paraṃ kevalaṃ kāntaṃ kamanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षजप्रियाः ॥ परिहरति-उक्तम् इति । अयं भावः-जीवेष्व् आवृतं ब्रह्मत्वं कृष्णस्य तु हृषीकेशत्वाद् अनावृतम् अतो न तत्र बुद्ध्यपेक्षेति

śrīśuka uvāca uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ / dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣajapriyāḥ // pariharati-uktam iti | ayaṃ bhāvaḥ-jīveṣv āvṛtaṃ brahmatvaṃ kṛṣṇasya tu hṛṣīkeśatvād anāvṛtam ato na tatra buddhyapekṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु देही कथम् अनावृतः स्याद् अत आह-नृणाम् इति । गुणात्मनो गुणनियन्तुः । भगवत एवंरूपा अभिव्यक्तिर् अतो न देहसादृश्यम् अत्र वक्तुं युज्यत इति भावः

nanu dehī katham anāvṛtaḥ syād ata āha-nṛṇām iti | guṇātmano guṇaniyantuḥ | bhagavata evaṃrūpā abhivyaktir ato na dehasādṛśyam atra vaktuṃ yujyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यथा कथञ्चित् तदासक्तिर् मुक्तिकारणम् इत्य् आह-कामम् इति । ऐक्यं संबन्धम् । सौहृदं भक्तिम्

ato yathā kathañcit tadāsaktir muktikāraṇam ity āha-kāmam iti | aikyaṃ saṃbandham | sauhṛdaṃ bhaktim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्य् अजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ न च भगवतो ऽयम् अतिभार इत्य् आह-न चैवम् इति । यतः श्रीकृष्णाद् एतत् स्थावरादिकम् अपि विमुच्यते

na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavaty aje / yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etad vimucyate // na ca bhagavato 'yam atibhāra ity āha-na caivam iti | yataḥ śrīkṛṣṇād etat sthāvarādikam api vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता दृष्ट्वान्तिकम् आयाता भगवान् व्रजयोषितः । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचःपेशैर् विमोहयन् ॥ प्रस्तुतम्[*१२] आह-ता दृष्ट्वेति । वाचःपेशैर् वाग्विलासैः

tā dṛṣṭvāntikam āyātā bhagavān vrajayoṣitaḥ / avadad vadatāṃ śreṣṭho vācaḥpeśair vimohayan // prastutam[*12] āha-tā dṛṣṭveti | vācaḥpeśair vāgvilāsaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीभगवान् उवाच स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ सर्वाः ससंभ्रमम् आगता विलोक्य सभयम् इवाह-व्रजस्येति

śrībhagavān uvāca svāgataṃ vo mahābhāgāḥ priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ / vrajasyānāmayaṃ kaccid brūtāgamanakāraṇam // sarvāḥ sasaṃbhramam āgatā vilokya sabhayam ivāha-vrajasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लज्जया मन्दहसितम् आलक्ष्याह-रजन्य् एषेति

lajjayā mandahasitam ālakṣyāha-rajany eṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश् च वः । विचिन्वन्ति ह्य् अपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ किं च मातर इति । विचिन्वन्ति मृगयन्ते । बन्धूनां साध्वसं कृच्छ्रं मा कृध्वं मा कुरुतेत्य् अर्थः

mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaś ca vaḥ / vicinvanti hy apaśyanto mā kṛḍhvaṃ bandhusādhvasam // kiṃ ca mātara iti | vicinvanti mṛgayante | bandhūnāṃ sādhvasaṃ kṛcchraṃ mā kṛdhvaṃ mā kurutety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत् तरुपल्लवशोभितम् ॥ ईषत्प्रणयकोपेनान्यतो विलोकयन्ती प्रत्याह-दृष्टम् इति । राकेशस्य पूर्णचन्द्रस्य करै रञ्जितम् । यमुनास्पर्शिनो ऽनिलस्य लीला मन्दगतिस् तया एजन्तः कम्पमानास् तरूणां पल्लवास् तैः शोभितम्

dṛṣṭaṃ vanaṃ kusumitaṃ rākeśakararañjitam / yamunānilalīlaijat tarupallavaśobhitam // īṣatpraṇayakopenānyato vilokayantī pratyāha-dṛṣṭam iti | rākeśasya pūrṇacandrasya karai rañjitam | yamunāsparśino 'nilasya līlā mandagatis tayā ejantaḥ kampamānās tarūṇāṃ pallavās taiḥ śobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश् च तान् पाययत दुह्यत ॥ सतीः हे सत्यः

tad yāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ / krandanti vatsā bālāś ca tān pāyayata duhyata // satīḥ he satyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः । आगता ह्य् उपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः ॥ संरम्भक्षुभितदृष्टीः प्रत्याह-अथवेति । यन्त्रिताशया वशीकृतचित्ताः । उपपन्नं युक्तम् । प्रीयन्ते प्रीता भवन्ति

atha vā madabhisnehād bhavatyo yantritāśayāḥ / āgatā hy upapannaṃ vaḥ prīyante mayi jantavaḥ // saṃrambhakṣubhitadṛṣṭīḥ pratyāha-athaveti | yantritāśayā vaśīkṛtacittāḥ | upapannaṃ yuktam | prīyante prītā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्य् अमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ दृष्टादृष्टभयप्रदर्शनेन निवर्तयति-भर्तुर् इत्य् आदि श्लोकत्रयेण ॥भ्प्च् १०,२९।२४॥

bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hy amāyayā / tadbandhūnāṃ ca kalyāṇyaḥ prajānāṃ cānupoṣaṇam // dṛṣṭādṛṣṭabhayapradarśanena nivartayati-bhartur ity ādi ślokatrayeṇa ||BhPC 10,29.24||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वर्ग्यम् अयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र औपपत्यं कुलस्त्रियः ॥ फल्गु तुच्छम् । कृच्छ्रं दुःसंपाद्यम् । औपपत्त्यं जारसौख्यम्

asvargyam ayaśasyaṃ ca phalgu kṛcchraṃ bhayāvaham / jugupsitaṃ ca sarvatra aupapatyaṃ kulastriyaḥ // phalgu tuccham | kṛcchraṃ duḥsaṃpādyam | aupapattyaṃ jārasaukhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान् मयि भावो ऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ किं च श्रवणाद् इति ॥भ्प्च् १०,२९।२७॥

śravaṇād darśanād dhyānān mayi bhāvo 'nukīrtanāt / na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān // kiṃ ca śravaṇād iti ||BhPC 10,29.27||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा मुखान्य् अव शुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः । अस्रैर् उपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥ चिन्तां प्राप्तानां स्थितिम् आह-कृत्वेति । शुचः शोकाद् उद्गतेन श्वसनेन शुष्यन्तो बिम्बफलसदृशा अधरा येषु मुखेषु तानि अव अवाञ्चि कृत्वा तथा ऽङ्गुष्ठेन महीं लिखन्त्यः । तथा गृहीतकज्जलैर् अश्रुभिः कुचकुङ्कुमानि क्षलयन्त्यस् तूष्णीं स्थिताः । यत उरुदुःखस्य भरो भारो यासां ताः

kṛtvā mukhāny ava śucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena bhuvaḥ likhantyaḥ / asrair upāttamaṣibhiḥ kucakuṅkumāni tasthur mṛjantya uruduḥkhabharāḥ sma tūṣṇīm // cintāṃ prāptānāṃ sthitim āha-kṛtveti | śucaḥ śokād udgatena śvasanena śuṣyanto bimbaphalasadṛśā adharā yeṣu mukheṣu tāni ava avāñci kṛtvā tathā 'ṅguṣṭhena mahīṃ likhantyaḥ | tathā gṛhītakajjalair aśrubhiḥ kucakuṅkumāni kṣalayantyas tūṣṇīṃ sthitāḥ | yata uruduḥkhasya bharo bhāro yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भगद्गदगिरो ऽब्रुवतानुरक्ताः ॥ किं च प्रेष्ठम् इति । किञ्चित् संरम्भेन कोपावेशेन गद्गदा गिरो यासां ता अब्रुवत् स्म । संरम्भे कारणं-प्रेष्ठम् इत्य् आदि । प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं प्रत्याचक्षाणम्

preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tadarthavinivartitasarvakāmāḥ / netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambhagadgadagiro 'bruvatānuraktāḥ // kiṃ ca preṣṭham iti | kiñcit saṃrambhena kopāveśena gadgadā giro yāsāṃ tā abruvat sma | saṃrambhe kāraṇaṃ-preṣṭham ity ādi | priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ pratyācakṣāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्य ऊचुः मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस् तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ नृशंसं क्रूरम् । हे दुरवग्रह स्वच्छन्द, तव पादमूलं भक्ताः सेवितवतीर् अस्मान् भजस्व मा त्यजेति

gopya ūcuḥ maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nṛśaṃsaṃ santyajya sarvaviṣayāṃs tava pādamūlam / bhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmān devo yathādipuruṣo bhajate mumukṣūn // nṛśaṃsaṃ krūram | he duravagraha svacchanda, tava pādamūlaṃ bhaktāḥ sevitavatīr asmān bhajasva mā tyajeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यद् उक्तम् "पत्यपत्य-" इत्य् आदि त्वया धर्मविदेति सोपहासम् एवम्, एतद् उपदेशानां पदे विषये त्वय्य् एवास्तु । उपदेशपदत्वे हेतुः-ईश इति । विविदिषावाक्येन सर्वोपदेशानाम् ईशपरत्वावगमाद् इति भावः । ईशत्वे हेतुः-आत्मा किल भवान् इति । भोग्यस्य हि सर्वस्य भोक्ता आत्मैवेश इत्य् अतः प्रेष्ठो बन्धुश् च भवान् एवेति सर्वबन्धुषु करणीयं त्वय्य् एवास्त्व् इत्य् अर्थः । अथ वा धर्मोपदेशानां पदे स्थाने धर्मोपदेष्टरि त्वयि सत्य् अस्मासु च धर्मं जिज्ञासमानासु सतीषु त्वया धर्मविदा यद् उक्तम् एवम् एतद् अस्तु । न तु त्वं धर्मोपदेष्टा किन्तु भवान् आत्मेति । अथ वा यद् उक्तम् एतद् उपदेशपदे तद्गोचरे पुरुषे ऽस्तु नाम, त्वयि तु ईशे स्वामिनि सत्य् एवम् । का क्वा नैवम् इत्य् अर्थः । यतस् तनुभृतां त्वम् आत्मा फलरूप इति । यद्वा यद् उक्तं "पत्यादिशुश्रूषणं धर्म" इति एवम् एतत् त्वय्य् एवास्तु । कुतः । उपदेशपदे शुश्रूषणीयत्वेनोपदिश्यमानानां पत्यादीनां पदे ऽधिष्ठाने । कुतः ईशे । न हीश्वरम् अधिष्ठानं विना को ऽपि पतिपुत्रादिर् नामेति । अन्यत् समानम् । अलम् अतिविस्तरेण

api ca yad uktam "patyapatya-" ity ādi tvayā dharmavideti sopahāsam evam, etad upadeśānāṃ pade viṣaye tvayy evāstu | upadeśapadatve hetuḥ-īśa iti | vividiṣāvākyena sarvopadeśānām īśaparatvāvagamād iti bhāvaḥ | īśatve hetuḥ-ātmā kila bhavān iti | bhogyasya hi sarvasya bhoktā ātmaiveśa ity ataḥ preṣṭho bandhuś ca bhavān eveti sarvabandhuṣu karaṇīyaṃ tvayy evāstv ity arthaḥ | atha vā dharmopadeśānāṃ pade sthāne dharmopadeṣṭari tvayi saty asmāsu ca dharmaṃ jijñāsamānāsu satīṣu tvayā dharmavidā yad uktam evam etad astu | na tu tvaṃ dharmopadeṣṭā kintu bhavān ātmeti | atha vā yad uktam etad upadeśapade tadgocare puruṣe 'stu nāma, tvayi tu īśe svāmini saty evam | kā kvā naivam ity arthaḥ | yatas tanubhṛtāṃ tvam ātmā phalarūpa iti | yadvā yad uktaṃ "patyādiśuśrūṣaṇaṃ dharma" iti evam etat tvayy evāstu | kutaḥ | upadeśapade śuśrūṣaṇīyatvenopadiśyamānānāṃ patyādīnāṃ pade 'dhiṣṭhāne | kutaḥ īśe | na hīśvaram adhiṣṭhānaṃ vinā ko 'pi patiputrādir nāmeti | anyat samānam | alam ativistareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सदाचारेण द्रढयन्त्यः प्रार्थयन्ते-कुर्वन्तीति । कुशलाः शास्त्रनिपुणाः । तथा च शास्त्रम्-"किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयम् आत्मा ऽयं च लोकः" इति

etat sadācāreṇa draḍhayantyaḥ prārthayante-kurvantīti | kuśalāḥ śāstranipuṇāḥ | tathā ca śāstram-"kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yam ātmā 'yaṃ ca lokaḥ" iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन् निर्विशत्य् उत कराव् अपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस् तव पादमूलाद् यामः कथं व्रजम् अथो करवाम किं वा ॥ किं च "प्रतियात" इति यद् उक्तं तद् अशक्यं, त्वयैव चित्तादीनाम् अपहृतत्वाद् इत्य् आहुः-चित्तम् इति । यद् अस्माकं चित्तम् एतावन्तं कालं सुखेन गृहेषु निर्विशति तत् त्वयापहृतम् । कराव् अपि यौ गृहकृत्ये निर्विशतस् ताव् अपि । सुखात्मना त्वयेति वा

cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu yan nirviśaty uta karāv api gṛhyakṛtye / pādau padaṃ na calatas tava pādamūlād yāmaḥ kathaṃ vrajam atho karavāma kiṃ vā // kiṃ ca "pratiyāta" iti yad uktaṃ tad aśakyaṃ, tvayaiva cittādīnām apahṛtatvād ity āhuḥ-cittam iti | yad asmākaṃ cittam etāvantaṃ kālaṃ sukhena gṛheṣu nirviśati tat tvayāpahṛtam | karāv api yau gṛhakṛtye nirviśatas tāv api | sukhātmanā tvayeti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिञ्चाङ्ग नस् त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद् वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते ॥ अतो ऽङ्ग हे कृष्ण, नो ऽस्माकं तवाधरामृतपूर्वकेण तवैव हाससहितेनावलोकेन कलगीतेन च जातो यो हृच्छयाग्निः कामाग्निस् तं सिञ्च । नो चेद् वयं तावद् एको ऽग्निस् तथा विरहाज् जनिष्यते यो ऽग्निस् तेन चोपयुक्तदेहा दग्धशरीरा योगिन इव ते पदवीम् अन्तिकं ध्यानेन याम प्राप्नुयामः

siñcāṅga nas tvadadharāmṛtapūrakeṇa hāsāvalokakalagītajahṛcchayāgnim / no ced vayaṃ virahajāgnyupayuktadehā dhyānena yāma padayoḥ padavīṃ sakhe te // ato 'ṅga he kṛṣṇa, no 'smākaṃ tavādharāmṛtapūrvakeṇa tavaiva hāsasahitenāvalokena kalagītena ca jāto yo hṛcchayāgniḥ kāmāgnis taṃ siñca | no ced vayaṃ tāvad eko 'gnis tathā virahāj janiṣyate yo 'gnis tena copayuktadehā dagdhaśarīrā yogina iva te padavīm antikaṃ dhyānena yāma prāpnuyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यर्ह्य् अम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिद् अरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षम् अङ्ग स्थातुंस् त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥ ननु स्वपतीन् एवोपगच्छत त एनम् अग्निं सिञ्चेयुर् इति चेत् तत्राहुः-यर्हीति । रमाया लक्ष्म्या दत्तक्षणं दत्तोत्सवं दत्तावसरं वा । तद् अपि क्वचिद् एव न सर्वदा । अरण्यजनाः प्रिया यस्य तस्य तव । अरण्यजनप्रियत्वाद् अरण्ये क्वचिद् यर्ह्य् अस्प्राक्ष्म स्पृष्टवत्यो वयं तत्र च त्वयाभिरमिता आनन्दिताः सत्यस् तदारभ्यान्यसमक्षं स्थातुम् अपि न पारयामः । तुच्छास् ते न रोचन्त इत्य् अर्थः

yarhy ambujākṣa tava pādatalaṃ ramāyā dattakṣaṇaṃ kvacid araṇyajanapriyasya / asprākṣma tatprabhṛti nānyasamakṣam aṅga sthātuṃs tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ // nanu svapatīn evopagacchata ta enam agniṃ siñceyur iti cet tatrāhuḥ-yarhīti | ramāyā lakṣmyā dattakṣaṇaṃ dattotsavaṃ dattāvasaraṃ vā | tad api kvacid eva na sarvadā | araṇyajanāḥ priyā yasya tasya tava | araṇyajanapriyatvād araṇye kvacid yarhy asprākṣma spṛṣṭavatyo vayaṃ tatra ca tvayābhiramitā ānanditāḥ satyas tadārabhyānyasamakṣaṃ sthātum api na pārayāmaḥ | tucchās te na rocanta ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीर् यत् पदाम्बुजरजश् चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षणकृते ऽन्यसुरप्रयासस् तद्वद् वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः ॥ त्वत्पादसौभाग्यं त्व् अतिचित्रम् इत्य् आहुः-श्रीर् इति । वक्षस्य् असापत्न्यं स्थानं लब्ध्वापि तुलस्या सपत्न्या सह तव पादाम्बुजरजः कामयते स्म । भृत्यैः सर्वैर् जुष्टम् इति सौभाग्यातिरेकोक्तिः । यस्याः स्ववीक्षणकृते श्रीर् आत्मानं विलोकय त्व् इत्य् एतद् अर्थम् अन्येषां ब्रह्मादीनां तपोभिः प्रयासः सा तद् रजस् तद्वद् वयम् अपि प्रपन्ना इति

śrīr yat padāmbujarajaś cakame tulasyā labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtyajuṣṭam / yasyāḥ svavīkṣaṇakṛte 'nyasuraprayāsas tadvad vayaṃ ca tava pādarajaḥ prapannāḥ // tvatpādasaubhāgyaṃ tv aticitram ity āhuḥ-śrīr iti | vakṣasy asāpatnyaṃ sthānaṃ labdhvāpi tulasyā sapatnyā saha tava pādāmbujarajaḥ kāmayate sma | bhṛtyaiḥ sarvair juṣṭam iti saubhāgyātirekoktiḥ | yasyāḥ svavīkṣaṇakṛte śrīr ātmānaṃ vilokaya tv ity etad artham anyeṣāṃ brahmādīnāṃ tapobhiḥ prayāsaḥ sā tad rajas tadvad vayam api prapannā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते ऽन्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वदुपासनाशाः । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ हे वृजिनार्दन[*१८] दुःखहन्तः, त्वदुपासने त्वद्भजन एवाशा यासां ता वयं वासतीर् गृहान् विसृज्य हित्वा योगिन इव प्राप्ताः । तव सुन्दरस्मितविलसितनिरीक्षणेन यस् तीव्रः कामस् तेन तप्तचित्तानाम् । हे पुरुषरत्न, दास्यं देहि

tan naḥ prasīda vṛjinārdana te 'nghrimūlaṃ prāptā visṛjya vasatīs tvadupāsanāśāḥ / tvatsundarasmitanirīkṣaṇatīvrakāma taptātmanāṃ puruṣabhūṣaṇa dehi dāsyam // he vṛjinārdana[*18] duḥkhahantaḥ, tvadupāsane tvadbhajana evāśā yāsāṃ tā vayaṃ vāsatīr gṛhān visṛjya hitvā yogina iva prāptāḥ | tava sundarasmitavilasitanirīkṣaṇena yas tīvraḥ kāmas tena taptacittānām | he puruṣaratna, dāsyaṃ dehi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु गृहस्वाम्यं विहाय दास्यं किम् इति प्रार्थ्यते ऽत आहुः-वीक्ष्यति । अलकावृतमुखं केशान्तरैर् आवृतमुखम् । तथा कुण्डलयोः श्रीर् ययोस् ते गण्डस्थले यस्मिन्, अधरे सुधा यस्मिंस् तच् च तच् च तव मुखं वीक्ष्य दत्ताभयं भुजदण्डयुग्मं वक्षश् च श्रिया एकम् एव रमणं रतिजनकं वीक्ष्य दास्य एव भवामेति

nanu gṛhasvāmyaṃ vihāya dāsyaṃ kim iti prārthyate 'ta āhuḥ-vīkṣyati | alakāvṛtamukhaṃ keśāntarair āvṛtamukham | tathā kuṇḍalayoḥ śrīr yayos te gaṇḍasthale yasmin, adhare sudhā yasmiṃs tac ca tac ca tava mukhaṃ vīkṣya dattābhayaṃ bhujadaṇḍayugmaṃ vakṣaś ca śriyā ekam eva ramaṇaṃ ratijanakaṃ vīkṣya dāsya eva bhavāmeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु जुगुप्सितम् औपपत्यम् इत्य् उक्तम्, तत्राहुः-का स्त्रीति । अङ्ग हे कृष्ण, कलानि पदानि यस्मिंस् तद् आयतं धीर्गं मूर्च्छितं स्वरालापभेदस् तेन । पाठान्तरे[*२३] कलपदामृतमयं वेणुगीतं तेन संमोहिता का वा स्त्री आर्यचरितान् निजधर्मान् न चलेत् । यन्मोहिताः पुरुषा अपि चलिताः, किं च त्रैलोक्यसौभगम् इति यद् यतः अबिभ्रन्न् अबिभरुः । त्वद्द्योतकशब्दश्रवण-मात्रेणापि तावन् निजधर्मत्यागो युक्तः, किं पुनस् त्वदनुभवेनेति भावः

nanu jugupsitam aupapatyam ity uktam, tatrāhuḥ-kā strīti | aṅga he kṛṣṇa, kalāni padāni yasmiṃs tad āyataṃ dhīrgaṃ mūrcchitaṃ svarālāpabhedas tena | pāṭhāntare[*23] kalapadāmṛtamayaṃ veṇugītaṃ tena saṃmohitā kā vā strī āryacaritān nijadharmān na calet | yanmohitāḥ puruṣā api calitāḥ, kiṃ ca trailokyasaubhagam iti yad yataḥ abibhrann abibharuḥ | tvaddyotakaśabdaśravaṇa-mātreṇāpi tāvan nijadharmatyāgo yuktaḥ, kiṃ punas tvadanubhaveneti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तं निश्चितम्

vyaktaṃ niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीर् आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत् ॥ विक्लवितं पारवश्यप्रलपितम् । गोपीः अरीरमद् रमयामास

śrīśuka uvāca iti viklavitaṃ tāsāṃ śrutvā yogeśvareśvaraḥ / prahasya sadayaṃ gopīr ātmārāmo 'py arīramat // viklavitaṃ pāravaśyapralapitam | gopīḥ arīramad ramayāmāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिः समेताभिर् उदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिर् अच्युतः । उदारहासद्विजकुन्ददीधितिर् व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर् वृतः ॥ प्रियस्येक्षणेनोत्फुल्लानि मुखानि यासां ताभिः उदारहासश् च द्विजाश् च तेषु कुन्दकुसुमवद्-दीधितिर् यस्य सः । एणाङ्कश् चन्द्रः ॥भ्प्च् १०,२९।४३॥ ॥भ्प्च् १०,२९।४४॥

tābhiḥ sametābhir udāraceṣṭitaḥ priyekṣaṇotphullamukhībhir acyutaḥ / udārahāsadvijakundadīdhitir vyarocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ // priyasyekṣaṇenotphullāni mukhāni yāsāṃ tābhiḥ udārahāsaś ca dvijāś ca teṣu kundakusumavad-dīdhitir yasya saḥ | eṇāṅkaś candraḥ ||BhPC 10,29.43|| ||BhPC 10,29.44||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरुनीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर् व्रजसुन्दरीणाम् उत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ बाहुप्रसारश् च परिरम्भश् च करादीनाम् आलभनं स्पर्शश् च नर्म परिहासश् च नखाग्रपातश् च तैः । क्ष्वेल्या क्रीडया । अवलोकैश् च हस्तितैश् च कामं तासाम् उद्दीपयंस् ता रमयामास

bāhuprasāraparirambhakarālakorunīvīstanālabhananarmanakhāgrapātaiḥ / kṣvelyāvalokahasitair vrajasundarīṇām uttambhayan ratipatiṃ ramayāṃ cakāra // bāhuprasāraś ca parirambhaś ca karādīnām ālabhanaṃ sparśaś ca narma parihāsaś ca nakhāgrapātaś ca taiḥ | kṣvelyā krīḍayā | avalokaiś ca hastitaiś ca kāmaṃ tāsām uddīpayaṃs tā ramayāmāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भगवतः कृष्णाल् लब्धमाना महात्मनः । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ऽभ्यधिकं भुवि ॥ महात्मनो विमुक्तचित्तात्

evaṃ bhagavataḥ kṛṣṇāl labdhamānā mahātmanaḥ / ātmānaṃ menire strīṇāṃ māninyo 'bhyadhikaṃ bhuvi // mahātmano vimuktacittāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां तत्सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ तत्सौभगेन मदम् अस्वाधीनताम् । मानं गर्वं । केशवः कश् च ईशश् च तौ वशयतीति तथा सः

tāsāṃ tatsaubhagamadaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśavaḥ / praśamāya prasādāya tatraivāntaradhīyata // tatsaubhagena madam asvādhīnatām | mānaṃ garvaṃ | keśavaḥ kaś ca īśaś ca tau vaśayatīti tathā saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः । अतप्यंस् तम् अचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ अचक्षाणा अपश्यन्त्यः

śrīśuka uvāca antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ / atapyaṃs tam acakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam // acakṣāṇā apaśyantyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितैर् मनोरमालापविहारविभ्रमैः । आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापतेस् तास् ता विचेष्टा जगृहुस् तदात्मिकाः ॥ गत्या चानुरागस्मिताभ्यां विभ्रमेक्षितानि सविलासनिरीक्षणानि तैश् च मनोरमा आलापाश् च विहाराः क्रीडाश् च विभ्रमा अन्ये च विलासास् तैश् च रमापतेर् गत्यादिभिर् एतैर् आक्षिप्तान्य् आकृष्टानि चित्तानि यासां ताः, अतस् तस्मिन्न् एवात्मा यासां तास् तस्य विविधाश् चेष्ठा जगृहुस् तदनुकरणेनाक्रीडन्

gatyānurāgasmitavibhramekṣitair manoramālāpavihāravibhramaiḥ / ākṣiptacittāḥ pramadā ramāpates tās tā viceṣṭā jagṛhus tadātmikāḥ // gatyā cānurāgasmitābhyāṃ vibhramekṣitāni savilāsanirīkṣaṇāni taiś ca manoramā ālāpāś ca vihārāḥ krīḍāś ca vibhramā anye ca vilāsās taiś ca ramāpater gatyādibhir etair ākṣiptāny ākṛṣṭāni cittāni yāsāṃ tāḥ, atas tasminn evātmā yāsāṃ tās tasya vividhāś ceṣṭhā jagṛhus tadanukaraṇenākrīḍan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः । असाव् अहं त्व् इत्य् अबलास् तदात्मिका न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ अपि च गतिस्मितेति । प्रियस्य गत्यादिषु प्रतिरूढा आविष्टा मूर्तयो यासां ताः । अतः कृष्णविहार-विभ्रमाः कृष्णस्य एव विहारविभ्रमाः क्रीडाविलासा यासां ताः । अहम् एव कृष्ण इति परस्परं निवेदितवत्यः

gatismitaprekṣaṇabhāṣaṇādiṣu priyāḥ priyasya pratirūḍhamūrtayaḥ / asāv ahaṃ tv ity abalās tadātmikā nyavediṣuḥ kṛṣṇavihāravibhramāḥ // api ca gatismiteti | priyasya gatyādiṣu pratirūḍhā āviṣṭā mūrtayo yāsāṃ tāḥ | ataḥ kṛṣṇavihāra-vibhramāḥ kṛṣṇasya eva vihāravibhramāḥ krīḍāvilāsā yāsāṃ tāḥ | aham eva kṛṣṇa iti parasparaṃ niveditavatyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुर् आकाशवद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ किं च गायन्त्य इति । वनाद् वनान्तरं गच्छन्त्यो विचिक्युर् अमृगयन् । उन्मत्ततुल्यत्वम् आह- वनस्पतीन् पप्रच्छुः । भूतेष्व् अन्तरं मध्ये सन्तं पुरुषं बहिश् च सन्तम् इति

gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattakavad vanād vanam / papracchur ākāśavad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn // kiṃ ca gāyantya iti | vanād vanāntaraṃ gacchantyo vicikyur amṛgayan | unmattatulyatvam āha- vanaspatīn papracchuḥ | bhūteṣv antaraṃ madhye santaṃ puruṣaṃ bahiś ca santam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टो वः कच्चिद् अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः । नन्दसूनुर् गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ तत् प्रपञ्चयति नवभिः-तत्र महत्त्वाद् एते पश्येयुर् इत्य् आशयाश्वत्थादीन् पृच्छन्ति-दृष्ट इति । प्रेमहासविलसितैर् अवलोकनैर् अस्माकं मनो हृत्वा चोर इव गतो वो युष्माभिः किं दृष्ट इति

dṛṣṭo vaḥ kaccid aśvattha plakṣa nyagrodha no manaḥ / nandasūnur gato hṛtvā premahāsāvalokanaiḥ // tat prapañcayati navabhiḥ-tatra mahattvād ete paśyeyur ity āśayāśvatthādīn pṛcchanti-dṛṣṭa iti | premahāsavilasitair avalokanair asmākaṃ mano hṛtvā cora iva gato vo yuṣmābhiḥ kiṃ dṛṣṭa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महान्तः स्वपुष्पैर् बहूपकारिणश् चेति कुरबकादीन् पृच्छन्ति-कच्चिद् इति । हे कुरबकादयः, दर्पहरं स्मितं यस्य सः इतो गतः कच्चिद् दृष्ट इति

mahāntaḥ svapuṣpair bahūpakāriṇaś ceti kurabakādīn pṛcchanti-kaccid iti | he kurabakādayaḥ, darpaharaṃ smitaṃ yasya saḥ ito gataḥ kaccid dṛṣṭa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर् बिभ्रद् दृष्टस् ते ऽतिप्रियो ऽच्युतः ॥ अलिकुलैः सह त्वा त्वां बिभ्रत् तवातिप्रियस् त्वया किं दृष्ट इति

kaccit tulasi kalyāṇi govindacaraṇapriye / saha tvālikulair bibhrad dṛṣṭas te 'tipriyo 'cyutaḥ // alikulaiḥ saha tvā tvāṃ bibhrat tavātipriyas tvayā kiṃ dṛṣṭa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मालत्य् अदर्शि वः कच्चिन् मल्लिके जातियूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः ॥ गुणातिरेके ऽपि नम्रत्वाद् इमाः पश्येयुर् इति पृच्छन्ति-मालतीति । हे मालति मल्लिके, जाति, यूथिके, वो युष्माभिः किम् अदर्शि दृष्टः । करस्पर्शेन वः प्रीतिं जनयन् किं यात इति । अत्र मालतीजात्योर् अवान्तरविशेषो द्रष्टव्यः

mālaty adarśi vaḥ kaccin mallike jātiyūthike / prītiṃ vo janayan yātaḥ karasparśena mādhavaḥ // guṇātireke 'pi namratvād imāḥ paśyeyur iti pṛcchanti-mālatīti | he mālati mallike, jāti, yūthike, vo yuṣmābhiḥ kim adarśi dṛṣṭaḥ | karasparśena vaḥ prītiṃ janayan kiṃ yāta iti | atra mālatījātyor avāntaraviśeṣo draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूतप्रियालपनसासनकोविदारजम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपाः । ये ऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥ फलादिभिः सर्वप्राणिनां संतर्पका एते पश्येयुर् इति पृच्छन्ति-चूतेति । चूताम्रयोर् अवान्तरजातिभेदः कदम्बनीपयोश् च । हे चूतादयः, ये ऽन्ये च परार्थभवकाः परार्थम् एव भवो जन्म येषां ते । यमुनोपकूलास् तस्याः कूलसमीपे वर्तमानाः । तीर्थवासिन इत्य् अर्थः । ते भवन्तो रहितात्मनां शून्यचेतसां नः कृष्णपदवीं कृष्णस्य मार्गं शंसन्तु कथयन्तु

cūtapriyālapanasāsanakovidārajambvarkabilvabakulāmrakadambanīpāḥ / ye 'nye parārthabhavakā yamunopakūlāḥ śaṃsantu kṛṣṇapadavīṃ rahitātmanāṃ naḥ // phalādibhiḥ sarvaprāṇināṃ saṃtarpakā ete paśyeyur iti pṛcchanti-cūteti | cūtāmrayor avāntarajātibhedaḥ kadambanīpayoś ca | he cūtādayaḥ, ye 'nye ca parārthabhavakāḥ parārtham eva bhavo janma yeṣāṃ te | yamunopakūlās tasyāḥ kūlasamīpe vartamānāḥ | tīrthavāsina ity arthaḥ | te bhavanto rahitātmanāṃ śūnyacetasāṃ naḥ kṛṣṇapadavīṃ kṛṣṇasya mārgaṃ śaṃsantu kathayantu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रिस्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर् विभासि । अप्य् अङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ हे क्षिति क्षिते, त्वया किं तपः कृतं या त्वं केशवाङ्घ्रिस्पर्शोत्सवा केशवस्याङ्घ्रिस्पर्शेनोत्सवो यस्याः सा । कुतः । अङ्गरुहैर् उत्पुलकिता रोमाञ्चिता विभासि शोभसे । तत्र विशेषं पृच्छति-अपि किम् अयम् उत्सवो ऽङ्घ्रिसंभवो ऽधुना तवैकदेशाङ्घ्रिस्पर्शसंभूतः । यद्वा नैतावत् किन्तु उरुक्रमविक्रमात् पूर्वम् एव त्रिविक्रमस्य पदा सर्वाक्रमणात् । अहो अथवा । नैतावद् एव, अपि तु ततो ऽपि पूर्वं वराहस्य वपुषः परिरम्भणेनेति । अतस् त्वया नूनं दृष्टस् तं दर्शयेति

kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghrisparśotsavotpulakitāṅgaruhair vibhāsi / apy aṅghrisambhava urukramavikramād vā āho varāhavapuṣaḥ parirambhaṇena // he kṣiti kṣite, tvayā kiṃ tapaḥ kṛtaṃ yā tvaṃ keśavāṅghrisparśotsavā keśavasyāṅghrisparśenotsavo yasyāḥ sā | kutaḥ | aṅgaruhair utpulakitā romāñcitā vibhāsi śobhase | tatra viśeṣaṃ pṛcchati-api kim ayam utsavo 'ṅghrisaṃbhavo 'dhunā tavaikadeśāṅghrisparśasaṃbhūtaḥ | yadvā naitāvat kintu urukramavikramāt pūrvam eva trivikramasya padā sarvākramaṇāt | aho athavā | naitāvad eva, api tu tato 'pi pūrvaṃ varāhasya vapuṣaḥ parirambhaṇeneti | atas tvayā nūnaṃ dṛṣṭas taṃ darśayeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिण्या दृष्टिप्रत्यासत्त्या कृष्णदर्शनं संभाव्याहुः-अपीति । हे सखि एणपत्नि, अपि किम् उपगतः समीपं गतः । गात्रैः सुन्दरैर् मुखबाह्वादिभिः । प्रियया सहेति यद् उक्तं तत्र द्योतकम् । काण्ताया अङ्गसङ्गस् तेन तत्कुचकुङ्कुमेन रञ्जितायाः कुन्दकुसुमस्रजो गन्धः । कुलपतेः श्रीकृष्णस्य । वात्यागच्छति

hariṇyā dṛṣṭipratyāsattyā kṛṣṇadarśanaṃ saṃbhāvyāhuḥ-apīti | he sakhi eṇapatni, api kim upagataḥ samīpaṃ gataḥ | gātraiḥ sundarair mukhabāhvādibhiḥ | priyayā saheti yad uktaṃ tatra dyotakam | kāṇtāyā aṅgasaṅgas tena tatkucakuṅkumena rañjitāyāḥ kundakusumasrajo gandhaḥ | kulapateḥ śrīkṛṣṇasya | vātyāgacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलभारेण नतांस् तरून् कृष्णं दृष्ट्वा प्रणता इति मत्वा प्रियया सह तस्य गतिविलासं संभावयन्त्यः पृच्छन्ति-बाहुम् इति । तुलसिकाया अलिकुलैर् अतस् तदामोदमदान्धैर् अन्वीयमानो ऽनुगम्यमान इह चरन्न् इति

phalabhāreṇa natāṃs tarūn kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā praṇatā iti matvā priyayā saha tasya gativilāsaṃ saṃbhāvayantyaḥ pṛcchanti-bāhum iti | tulasikāyā alikulair atas tadāmodamadāndhair anvīyamāno 'nugamyamāna iha carann iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृच्छतेमा लता बाहून् अप्य् आश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्य् उत्पुलकान्य् अहो ॥ काश्चिद् आहुः-हे सख्यः, इमा लताः कृष्णेन सङ्गता नूनम्, अत इमाः पृच्छत । ननु स्वपति-सङ्गतौ तत्सङ्गतिर् दुर्घटा, न । वनस्पतेः पत्युर् बाहुनाश्लिष्टा अपि अहो भाग्यं नूनं तन् नखैः स्पृष्टा यत उत्पुलकानि बिभ्रति । न हि स्वपतिसङ्गताव् ईदृक्पुलकसंभव इति भावः

pṛcchatemā latā bāhūn apy āśliṣṭā vanaspateḥ / nūnaṃ tatkarajaspṛṣṭā bibhraty utpulakāny aho // kāścid āhuḥ-he sakhyaḥ, imā latāḥ kṛṣṇena saṅgatā nūnam, ata imāḥ pṛcchata | nanu svapati-saṅgatau tatsaṅgatir durghaṭā, na | vanaspateḥ patyur bāhunāśliṣṭā api aho bhāgyaṃ nūnaṃ tan nakhaiḥ spṛṣṭā yata utpulakāni bibhrati | na hi svapatisaṅgatāv īdṛkpulakasaṃbhava iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उन्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः । लीला भगवतस् तास् ता ह्य् अनुचक्रुस् तदात्मिकाः ॥ उन्मत्तवत् प्रपच्छुर् इत्य् एतत् प्रपञ्चितम् इदानीं-"रमापतेस् तास् ता विचेष्टा जगृहुस् तदात्मिकाः" इति यद् उक्तं तत् प्रपञ्चयति-इतीति । उन्मत्तवचो गोप्यः उन्मत्तवचसश् च ता गोप्यश् च । कृष्णस्यान्वेषणेन कातरा अतिविःवलाः । अनुचक्रुर् अनुकृतवत्यः

ity unmattavaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇakātarāḥ / līlā bhagavatas tās tā hy anucakrus tadātmikāḥ // unmattavat prapacchur ity etat prapañcitam idānīṃ-"ramāpates tās tā viceṣṭā jagṛhus tadātmikāḥ" iti yad uktaṃ tat prapañcayati-itīti | unmattavaco gopyaḥ unmattavacasaś ca tā gopyaś ca | kṛṣṇasyānveṣaṇena kātarā ativiḥvalāḥ | anucakrur anukṛtavatyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्याश्चित् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्य् अपिबत् स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्य् अन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥ कस्याश्चिद् इत्य् आदिभिश् चतुर्भिर् अनुकरणं प्रपञ्च्यते, ततश् चतुर्भिस् तन्मयत्वं पुनर् एकेनानुकरणम् इति विवेकः । पूतनायन्त्याः पूतनावद् आचरन्त्याः कृष्णवद् आचरन्ती स्तनम् अपिबत् । तोकायित्वा तोकवद् आत्मानं कृत्वा

kasyāścit pūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyanty apibat stanam / tokayitvā rudaty anyā padāhan śakaṭāyatīm // kasyāścid ity ādibhiś caturbhir anukaraṇaṃ prapañcyate, tataś caturbhis tanmayatvaṃ punar ekenānukaraṇam iti vivekaḥ | pūtanāyantyāḥ pūtanāvad ācarantyāḥ kṛṣṇavad ācarantī stanam apibat | tokāyitvā tokavad ātmānaṃ kṛtvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यायित्वा दैत्यवत् तृणावर्तवद् आत्मानं कृत्वा एका कृष्णार्भभावनां कृष्णस्यार्भं बाल्यं भावयति या ताम् अन्यां जहार ॥भ्प्च् १०,३०।१६॥

daityāyitvā daityavat tṛṇāvartavad ātmānaṃ kṛtvā ekā kṛṣṇārbhabhāvanāṃ kṛṣṇasyārbhaṃ bālyaṃ bhāvayati yā tām anyāṃ jahāra ||BhPC 10,30.16||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस् तम् अनुवर्ततीम् । वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीम् अन्याः शंसन्ति साध्व् इति ॥ दूरगाः दूरे वर्तमाना गाः । यद्वद् यथा कृष्णस् तथाहूय तं कृष्णम् अनुवर्तमानाम् । अनुकुर्वतीम् इति वा पाठः ॥भ्प्च् १०,३०।१८॥

āhūya dūragā yadvat kṛṣṇas tam anuvartatīm / veṇuṃ kvaṇantīṃ krīḍantīm anyāḥ śaṃsanti sādhv iti // dūragāḥ dūre vartamānā gāḥ | yadvad yathā kṛṣṇas tathāhūya taṃ kṛṣṇam anuvartamānām | anukurvatīm iti vā pāṭhaḥ ||BhPC 10,30.18||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं मय । इत्य् उक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्य् उन्निदधे ऽम्बरम् ॥ यतन्ती प्रयत्नं कुर्वती अम्बरम् उत्तरीयं वस्त्रम् उन्निदधे ऊर्ध्वं धृतवती ॥भ्प्च् १०,३०।२०॥

mā bhaiṣṭa vātavarṣābhyāṃ tattrāṇaṃ vihitaṃ maya / ity uktvaikena hastena yatanty unnidadhe 'mbaram // yatantī prayatnaṃ kurvatī ambaram uttarīyaṃ vastram unnidadhe ūrdhvaṃ dhṛtavatī ||BhPC 10,30.20||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्य् आश्व् अपिदध्वं वो विधास्ये क्षेमम् अञ्जसा ॥ अपिदध्वं निमीलयत

tatraikovāca he gopā dāvāgniṃ paśyatolbaṇam / cakṣūṃṣy āśv apidadhvaṃ vo vidhāsye kṣemam añjasā // apidadhvaṃ nimīlayata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धान्यया स्रजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले । भीता सुदृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ सुदृक् सुनयनम् आस्यं पिधाय । सुदृक् वराक्षीति वा । भीति विडम्बनं भयानुकरणम्

baddhānyayā srajā kācit tanvī tatra ulūkhale / bhītā sudṛk pidhāyāsyaṃ bheje bhītiviḍambanam // sudṛk sunayanam āsyaṃ pidhāya | sudṛk varākṣīti vā | bhīti viḍambanaṃ bhayānukaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनलतास् तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ एवं पुनर् अपि वृन्दावने लतास् तरूंश् च कृष्णं पृच्छन्त्यो वनोद्देशे वनप्रदेशे । व्यचक्षतापश्यन् ॥भ्प्च् १०,३०।२४॥

evaṃ kṛṣṇaṃ pṛcchamānā vṛndāvanalatās tarūn / vyacakṣata vanoddeśe padāni paramātmanaḥ // evaṃ punar api vṛndāvane latās tarūṃś ca kṛṣṇaṃ pṛcchantyo vanoddeśe vanapradeśe | vyacakṣatāpaśyan ||BhPC 10,30.24||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैस् तैः पदैस् तत्पदवीम् अन्विच्छन्त्यो ऽग्रतोऽ बलाः । वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ सुपृक्तानि संमिश्राणि

tais taiḥ padais tatpadavīm anvicchantyo 'grato' balāḥ / vadhvāḥ padaiḥ supṛktāni vilokyārtāḥ samabruvan // supṛktāni saṃmiśrāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ तेनांसे न्यस्तः प्रकोष्ठो यस्याः । करेणोर् हस्तिन्याः

kasyāḥ padāni caitāni yātāyā nandasūnunā / aṃsanyastaprakoṣṭhāyāḥ kareṇoḥ kariṇā yathā // tenāṃse nyastaḥ prakoṣṭho yasyāḥ | kareṇor hastinyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतो याम् अनयद् रहः ॥ रह एकान्तस्थानम्

anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ / yan no vihāya govindaḥ prīto yām anayad rahaḥ // raha ekāntasthānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे आल्यः सख्यः, अहो धन्या अतिपुण्या गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः । तत्र हेतुः-यान् इति । अस्माभिर् अप्य् एतद् रेण्वभिषेकेण तथैव कृष्णः प्राप्तुं शक्य इति भावः

he ālyaḥ sakhyaḥ, aho dhanyā atipuṇyā govindāṅghryabjareṇavaḥ | tatra hetuḥ-yān iti | asmābhir apy etad reṇvabhiṣekeṇa tathaiva kṛṣṇaḥ prāptuṃ śakya iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या आहुः-तस्या इति । गोपीनां सर्वस्वम् । अयं भावः-भवेद्[*३३] एवं यदि तस्याः पदानि संपृक्तानि न भवेयुस् तानि तु नो दुःखं कुर्वन्तीति

anyā āhuḥ-tasyā iti | gopīnāṃ sarvasvam | ayaṃ bhāvaḥ-bhaved[*33] evaṃ yadi tasyāḥ padāni saṃpṛktāni na bhaveyus tāni tu no duḥkhaṃ kurvantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लक्ष्यन्ते पदान्य् अत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः । खिद्यत्सुजाताङ्घ्रितलाम् उन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥ तद् असंपृक्तान् केवलं कृष्णपादरेणून् एव विचिन्वत्यस् तान् दृष्ट्वा पुनर् अत्यन्तं समतपन् । तद् आह श्लोकत्रयेण-न लक्ष्यन्त इति । खिद्यती सुजाते सुकुमारे अङ्घ्रितले यस्यास् ताम् उन्निन्ये स्कन्धम् आरोपितवान्

na lakṣyante padāny atra tasyā nūnaṃ tṛṇāṅkuraiḥ / khidyatsujātāṅghritalām unninye preyasīṃ priyaḥ // tad asaṃpṛktān kevalaṃ kṛṣṇapādareṇūn eva vicinvatyas tān dṛṣṭvā punar atyantaṃ samatapan | tad āha ślokatrayeṇa-na lakṣyanta iti | khidyatī sujāte sukumāre aṅghritale yasyās tām unninye skandham āropitavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥ प्रपदाभ्याम् आक्रमणं क्षोणीमर्दनं ययोः । अत एवासकले पदे पश्यतेति

atra prasūnāvacayaḥ priyārthe preyasā kṛtaḥ / prapadākramaṇa ete paśyatāsakale pade // prapadābhyām ākramaṇaṃ kṣoṇīmardanaṃ yayoḥ | ata evāsakale pade paśyateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशप्रसाधनं त्व् अत्र कामिन्याः कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्ताम् उपविष्टम् इह ध्रुवम् ॥ तस्याः कृष्णजान्वन्तरुपविष्टायाश् चिह्नं दृष्ट्वाहुः-केशप्रसाधनम् इति । कान्ताम् अधिकृत्य तानि प्रसूनानि चूडयता चूडानुकारेण बध्नता ध्रुवम् उपविष्टम्

keśaprasādhanaṃ tv atra kāminyāḥ kāminā kṛtam / tāni cūḍayatā kāntām upaviṣṭam iha dhruvam // tasyāḥ kṛṣṇajānvantarupaviṣṭāyāś cihnaṃ dṛṣṭvāhuḥ-keśaprasādhanam iti | kāntām adhikṛtya tāni prasūnāni cūḍayatā cūḍānukāreṇa badhnatā dhruvam upaviṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेमे इत्य् आदिशुकोक्तिः । आत्मरतः स्वतस् तुष्टः । आत्मारामः स्वक्रीडः । अखण्डितः स्त्रीविभ्रमैर् अनाकृष्टो ऽपि तथा चेत् किम् इति रेमे ऽत आह-कामिनाम् इति ॥भ्प्च् १०,३०।३४॥

reme ity ādiśukoktiḥ | ātmarataḥ svatas tuṣṭaḥ | ātmārāmaḥ svakrīḍaḥ | akhaṇḍitaḥ strīvibhramair anākṛṣṭo 'pi tathā cet kim iti reme 'ta āha-kāminām iti ||BhPC 10,30.34||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपीः कामयाना माम् असौ भजते प्रियः ॥ स्त्रीणां दुरात्मताम् आह-सा चेति द्वाभ्याम् । कामो यानम् आगमनसाधनं यासां ता गोपीर् हित्वा मां भजत इति हेतोर् आत्मानं वरिष्ठं मेने इति ॥भ्प्च् १०,३०।३६॥

sā ca mene tadātmānaṃ variṣṭhaṃ sarvayoṣitām / hitvā gopīḥ kāmayānā mām asau bhajate priyaḥ // strīṇāṃ durātmatām āha-sā ceti dvābhyām | kāmo yānam āgamanasādhanaṃ yāsāṃ tā gopīr hitvā māṃ bhajata iti hetor ātmānaṃ variṣṭhaṃ mene iti ||BhPC 10,30.36||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तः प्रियाम् आह स्कन्ध आरुह्यताम् इति । ततश् चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूर् अन्वतप्यत ॥ कामिनां दैन्यं दर्शयति-एवम् उक्त इति । अखण्डितत्वम् आह-ततश् चेति । तस्यां स्कन्धारोहोद्यतायाम् अन्तर्हित इत्य् अर्थः

evam uktaḥ priyām āha skandha āruhyatām iti / tataś cāntardadhe kṛṣṇaḥ sā vadhūr anvatapyata // kāmināṃ dainyaṃ darśayati-evam ukta iti | akhaṇḍitatvam āha-tataś ceti | tasyāṃ skandhārohodyatāyām antarhita ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज । दास्यास् ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ अनुतापम् आह-हा नाथेति

hā nātha ramaṇa preṣṭha kvāsi kvāsi mahābhuja / dāsyās te kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim // anutāpam āha-hā nātheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्यो ऽविदूरतः । ददृशुः प्रियविश्लेषमोहितां दुःखितां सखीम् ॥ अन्विच्छन्त्यो मृगयमाणाः । अविदूरतः समीपे ॥भ्प्च् १०,३०।४०॥

anvicchantyo bhagavato mārgaṃ gopyo 'vidūrataḥ / dadṛśuḥ priyaviśleṣamohitāṃ duḥkhitāṃ sakhīm // anvicchantyo mṛgayamāṇāḥ | avidūrataḥ samīpe ||BhPC 10,30.40||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽविशन् वनं चन्द्र ज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते । तमः प्रविष्टम् आलक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥ ततस् तयापि सहिताः कृष्णान्वेषणाय वनम् अविशन् । ततो हरेर् अन्वेषणान् निवृत्ताः

tato 'viśan vanaṃ candra jyotsnā yāvad vibhāvyate / tamaḥ praviṣṭam ālakṣya tato nivavṛtuḥ striyaḥ // tatas tayāpi sahitāḥ kṛṣṇānveṣaṇāya vanam aviśan | tato harer anveṣaṇān nivṛttāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मनस्कास् तदलापास् तद्विचेष्टास् तदात्मिकाः । तद्गुणान् एव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः ॥ एवं तम् अप्राप्ता अपि स्वगृहान् नैव स्मृतवत्यः । तदात्मिकाः स एवात्मा यासां ताः । तन्मय्य इत्य् अर्थः

tanmanaskās tadalāpās tadviceṣṭās tadātmikāḥ / tadguṇān eva gāyantyo nātmagārāṇi sasmaruḥ // evaṃ tam aprāptā api svagṛhān naiva smṛtavatyaḥ | tadātmikāḥ sa evātmā yāsāṃ tāḥ | tanmayya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पुलिनम् आगत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः । समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥ किन्तु पूर्वं यत्र श्रीकृष्णेन सङ्गतिर् आसीत् तद् एव कालिन्द्याः पुलिअम् आगत्य कृष्णं भावयन्ति ध्यायन्तीति तथा ताः कृष्णस्यागमनं काङ्क्षितं यासां ताः मिलिताः सत्यः कृष्णम् एव जगुर् इति

punaḥ pulinam āgatya kālindyāḥ kṛṣṇabhāvanāḥ / samavetā jaguḥ kṛṣṇaṃ tadāgamanakāṅkṣitāḥ // kintu pūrvaṃ yatra śrīkṛṣṇena saṅgatir āsīt tad eva kālindyāḥ puliam āgatya kṛṣṇaṃ bhāvayanti dhyāyantīti tathā tāḥ kṛṣṇasyāgamanaṃ kāṅkṣitaṃ yāsāṃ tāḥ militāḥ satyaḥ kṛṣṇam eva jagur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश् च चित्रधा । रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसाः ॥ इति गोप्य इति । इत्य् एवं प्रभृति । चित्रधा अनेकधा सुस्वरम् उच्चैः कृष्णदर्शने लालसातिस्पृहा यासां ताः

iti gopyaḥ pragāyantyaḥ pralapantyaś ca citradhā / ruruduḥ susvaraṃ rājan kṛṣṇadarśanalālasāḥ // iti gopya iti | ity evaṃ prabhṛti | citradhā anekadhā susvaram uccaiḥ kṛṣṇadarśane lālasātispṛhā yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः । पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथमन्मथः ॥ साक्षान् मन्मथमन्मथो जगन्मोहनस्य कामस्यापि मनस्य् उद्भूतः कामः साक्षात् तस्यापि मोहक इत्य् अर्थः

tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamānamukhāmbujaḥ / pītāmbaradharaḥ sragvī sākṣān manmathamanmathaḥ // sākṣān manmathamanmatho jaganmohanasya kāmasyāpi manasy udbhūtaḥ kāmaḥ sākṣāt tasyāpi mohaka ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशो ऽबलाः । उत्तस्थुर् युगपत् सर्वास् तन्वः प्राणम् इवागतम् ॥ तन्वः करचरणादयः ॥भ्प्च् १०,३२।३॥

taṃ vilokyāgataṃ preṣṭhaṃ prītyutphulladṛśo 'balāḥ / uttasthur yugapat sarvās tanvaḥ prāṇam ivāgatam // tanvaḥ karacaraṇādayaḥ ||BhPC 10,32.3||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोर् अधात् ॥ अञ्जलिना संहतहस्तद्वयेन

kācid añjalināgṛhṇāt tanvī tāmbūlacarvitam / ekā tadaṅghrikamalaṃ santaptā stanayor adhāt // añjalinā saṃhatahastadvayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एका भ्रुकुटिम् आबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्टदशनच्छदा ॥ भ्रुकुटिं भ्रुवम् आबध्य कुटिलीकृत्य प्रेमसंरम्भेण प्रणयकोपावेशेन विह्वला विवशा दष्टाधरोष्ठा कटाः कटाक्षास् तैर् ये आक्षेपाः परिभवास् तैस् ताडयन्तीवैक्षत्

ekā bhrukuṭim ābadhya premasaṃrambhavihvalā / ghnantīvaikṣat kaṭākṣepaiḥ sandaṣṭadaśanacchadā // bhrukuṭiṃ bhruvam ābadhya kuṭilīkṛtya premasaṃrambheṇa praṇayakopāveśena vihvalā vivaśā daṣṭādharoṣṭhā kaṭāḥ kaṭākṣās tair ye ākṣepāḥ paribhavās tais tāḍayantīvaikṣat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिमिषन्तीभ्याम् अनिमीलन्तीभ्यां दृग्भ्याम् आपीतम् अपि सम्यग् दृष्टम् अपि पुनः पुनर् जुषाणा नातृप्यत्

animiṣantībhyām animīlantībhyāṃ dṛgbhyām āpītam api samyag dṛṣṭam api punaḥ punar juṣāṇā nātṛpyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदि कृत्य हृदयं नीत्वेत्य् अर्थः

hṛdi kṛtya hṛdayaṃ nītvety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वास् ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः । जहुर् विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ प्राज्ञं ईश्वरं प्राप्य यथा मुमुक्षवो जनाः । यद्वा प्राज्ञं ब्रह्मज्ञं प्राप्य यथा संसारिणः । यद्वा प्राज्ञं सौषुप्तं[*५८] प्राप्य यथा विश्वतैजसावस्था जीवाः

sarvās tāḥ keśavālokaparamotsavanirvṛtāḥ / jahur virahajaṃ tāpaṃ prājñaṃ prāpya yathā janāḥ // prājñaṃ īśvaraṃ prāpya yathā mumukṣavo janāḥ | yadvā prājñaṃ brahmajñaṃ prāpya yathā saṃsāriṇaḥ | yadvā prājñaṃ sauṣuptaṃ[*58] prāpya yathā viśvataijasāvasthā jīvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिर् विधूतशोकाभिर् भगवान् अच्युतो वृतः । व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा ॥ पुरुषः परमात्मा शक्तिभिः सत्त्वादिभिर् यथा । यद्वा उपासकः पुरुषो ज्ञानबलवीर्यादिभिः । यद्वा पुरुषो ऽनुशायी प्रकृत्याद्युपाधिभिर् वृतो यथा ऽधिकं विरोचते तद्वत्

tābhir vidhūtaśokābhir bhagavān acyuto vṛtaḥ / vyarocatādhikaṃ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā // puruṣaḥ paramātmā śaktibhiḥ sattvādibhir yathā | yadvā upāsakaḥ puruṣo jñānabalavīryādibhiḥ | yadvā puruṣo 'nuśāyī prakṛtyādyupādhibhir vṛto yathā 'dhikaṃ virocate tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकसत्कुन्दमन्दारैः सुरभिर् यो ऽनिलस् तस्मात् षट्पदा यस्मिंस् तत्

vikasatkundamandāraiḥ surabhir yo 'nilas tasmāt ṣaṭpadā yasmiṃs tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ शरच्चन्द्रांशूनां सन्दोहैः समूहैर् ध्वस्तं दोषातमो रात्रिगतं तमो यस्मिंस् तत् । अतः शिवं सुखकरम् । हस्तरूपैस् तरलैस् तरङ्गैर् आचिता आस्तृता कोमला वालुका यस्मिन् । एवंभूतं पुलिनं ताः समादाय निर्विश्य ताभिर् वृतो ऽधिकं व्यरोचतेति पूर्वेणान्वयः

śaraccandrāṃśusandohadhvastadoṣātamaḥ śivam / kṛṣṇāyā hastataralācitakomalavālukam // śaraccandrāṃśūnāṃ sandohaiḥ samūhair dhvastaṃ doṣātamo rātrigataṃ tamo yasmiṃs tat | ataḥ śivaṃ sukhakaram | hastarūpais taralais taraṅgair ācitā āstṛtā komalā vālukā yasmin | evaṃbhūtaṃ pulinaṃ tāḥ samādāya nirviśya tābhir vṛto 'dhikaṃ vyarocateti pūrveṇānvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः । स्वैर् उत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितैर् अचीक् पन्न् आसनम् आत्मबन्धवे ॥ ताश् च मनोरथानाम् अन्तं ययुः पूर्णकामा बभूवुः । श्रुतयो यथेति । अयम् अर्थः-यथा कर्मकाण्डे श्रुतयः परमेश्वरम् अपश्यन्त्यस् तत् तत्कामानुबन्धैर् अपूर्णा इव भवन्ति, ज्ञानकाण्डे तु परमेश्वरं दृष्ट्वा तदाह्लादपूर्णाः कामानुबन्धं जहति तद्वद् इति । आप्तकामा अपि प्रेम्णा तम् अभजन्न् इत्य् आह-स्वैर् इति । अचीक् पन् रचयामासुः । आत्मबन्धवे ऽन्तर्यामिणे

taddarśanāhlādavidhūtahṛdrujo manorathāntaṃ śrutayo yathā yayuḥ / svair uttarīyaiḥ kucakuṅkumāṅkitair acīk pann āsanam ātmabandhave // tāś ca manorathānām antaṃ yayuḥ pūrṇakāmā babhūvuḥ | śrutayo yatheti | ayam arthaḥ-yathā karmakāṇḍe śrutayaḥ parameśvaram apaśyantyas tat tatkāmānubandhair apūrṇā iva bhavanti, jñānakāṇḍe tu parameśvaraṃ dṛṣṭvā tadāhlādapūrṇāḥ kāmānubandhaṃ jahati tadvad iti | āptakāmā api premṇā tam abhajann ity āha-svair iti | acīk pan racayāmāsuḥ | ātmabandhave 'ntaryāmiṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपीसभागतस् ताभिः संमानितः सन् चकास शुशुभे । त्रैलोक्ये या लक्ष्मीः शोभा तस्या एकम् एव पदं स्थानं तद्वपुर् दधद् दर्शयन्

gopīsabhāgatas tābhiḥ saṃmānitaḥ san cakāsa śuśubhe | trailokye yā lakṣmīḥ śobhā tasyā ekam eva padaṃ sthānaṃ tadvapur dadhad darśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहासलीलेक्षणेन विभ्रमो विलासो यस्यां तया भ्रुवोपलक्षिताः । संस्पर्शनेन संमर्दनेन

sahāsalīlekṣaṇena vibhramo vilāso yasyāṃ tayā bhruvopalakṣitāḥ | saṃsparśanena saṃmardanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भगवतो ऽकृतज्ञतां तद्वचनेनैवापादयितुकामा गूढाभिप्राया लोकवृत्तान्तम् इव पृच्छन्ति-भजत इति । भजतः प्राणिनः । अनु अनन्तरं । केचित् तद्भजनानुसारेण भजन्ति । केचिद् एतद् विपर्ययं यथा भवति तथा । तद्भजनान् अपेक्षम् अभजतो ऽपि भजन्ति । अन्ये तु नोभयान्[*६४] इति

tatra bhagavato 'kṛtajñatāṃ tadvacanenaivāpādayitukāmā gūḍhābhiprāyā lokavṛttāntam iva pṛcchanti-bhajata iti | bhajataḥ prāṇinaḥ | anu anantaraṃ | kecit tadbhajanānusāreṇa bhajanti | kecid etad viparyayaṃ yathā bhavati tathā | tadbhajanān apekṣam abhajato 'pi bhajanti | anye tu nobhayān[*64] iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदिताभिप्राय उत्तरम् आह-मिथ इति । हे सख्यः, उपकारप्रत्युपकारतया ये मिथो भजन्ति ते ऽन्यं न भजन्ति किं त्व् आत्मानम् एव । कुतः । हि यस्मात् स्वार्थ[*६६] एवैकान्त उद्यमो येषां ते । तत्र च न[*६७] सौहृदम् अतो न सुखं, न च धर्मो दृष्टोद्देशाद् गोमहिष्यादिभजनवद् इत्य् अर्थः

viditābhiprāya uttaram āha-mitha iti | he sakhyaḥ, upakārapratyupakāratayā ye mitho bhajanti te 'nyaṃ na bhajanti kiṃ tv ātmānam eva | kutaḥ | hi yasmāt svārtha[*66] evaikānta udyamo yeṣāṃ te | tatra ca na[*67] sauhṛdam ato na sukhaṃ, na ca dharmo dṛṣṭoddeśād gomahiṣyādibhajanavad ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये त्व् अभजतो भजन्ति ते द्विविधाः । करुणाः स्निग्धाश् च । तत्र तु यथाक्रमं धर्मकामौ भवत इत्य् आह-भजन्त्य् अभजत इति

ye tv abhajato bhajanti te dvividhāḥ | karuṇāḥ snigdhāś ca | tatra tu yathākramaṃ dharmakāmau bhavata ity āha-bhajanty abhajata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भजतो ऽपि न वै केचिद् भजन्त्य् अभजतः कुतः । आत्मारामा ह्य् आप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ॥ तृतीयप्रश्नोत्तरं भजतो ऽपीति । अयम् अर्थः-ते तु चतुर्विधाः । एके आत्मारामा अपराग्दृशः, केचिद् आप्तकामा विषयदर्शिनो ऽपि पूर्णकामत्वेन भोगेच्छारहिताः, अन्ये ऽकृतज्ञा मूढाः, अन्ये तु गुरुद्रुहो ऽतिकठिनाः "स पिता यस् तु पोषकः" इति न्यायाद् उपकर्ता गुरुतुल्यस् तस्मै द्रुह्यन्तीति तथा ते

bhajato 'pi na vai kecid bhajanty abhajataḥ kutaḥ / ātmārāmā hy āptakāmā akṛtajñā gurudruhaḥ // tṛtīyapraśnottaraṃ bhajato 'pīti | ayam arthaḥ-te tu caturvidhāḥ | eke ātmārāmā aparāgdṛśaḥ, kecid āptakāmā viṣayadarśino 'pi pūrṇakāmatvena bhogecchārahitāḥ, anye 'kṛtajñā mūḍhāḥ, anye tu gurudruho 'tikaṭhināḥ "sa pitā yas tu poṣakaḥ" iti nyāyād upakartā gurutulyas tasmai druhyantīti tathā te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं तु सख्यो भजतो ऽपि जन्तून् भजाम्य् अमीषाम् अनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन् निभृतो न वेद ॥ अत्र चरमकोटिगतम् आत्मानं मत्वा, अक्षिसंकोचैः परस्परं गूढस्मितमुखीस् ता दृष्ट्वा आह-नाहं त्व् इति । हे सख्यः, अहं तेषां मध्ये न को ऽपि, किं तु परमकारुणिकः परमसुहृच् च । कथम् । अमीषां भजताम् अनुवृत्तिवृतये निरन्तरध्यानप्रवृत्त्यर्थं तान् न भजामि । एतत् सदृष्टान्तम् आह-यथेति । तस्य धनस्यैव चिन्तया निभृतः पूर्णः । व्याप्त इति यावत् । अन्यत् क्षुत्पिपासाद्य् अपि न वेद

nāhaṃ tu sakhyo bhajato 'pi jantūn bhajāmy amīṣām anuvṛttivṛttaye / yathādhano labdhadhane vinaṣṭe taccintayānyan nibhṛto na veda // atra caramakoṭigatam ātmānaṃ matvā, akṣisaṃkocaiḥ parasparaṃ gūḍhasmitamukhīs tā dṛṣṭvā āha-nāhaṃ tv iti | he sakhyaḥ, ahaṃ teṣāṃ madhye na ko 'pi, kiṃ tu paramakāruṇikaḥ paramasuhṛc ca | katham | amīṣāṃ bhajatām anuvṛttivṛtaye nirantaradhyānapravṛttyarthaṃ tān na bhajāmi | etat sadṛṣṭāntam āha-yatheti | tasya dhanasyaiva cintayā nibhṛtaḥ pūrṇaḥ | vyāpta iti yāvat | anyat kṣutpipāsādy api na veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मदर्थोज्झितलोकवेदस्वानां हि वो मय्य् अनुवृत्तये ऽबलाः । मया परोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः ॥ एवं मदर्थोज्झितलोकवेदस्वानां मदर्थे उज्झितो लोको युक्तायुक्ताप्रतीक्षणात्, वेदश् च धर्माधर्माप्रतीक्षणात्, स्वा ज्ञातयश् च स्नेहत्यागात् याभिस् तासां वो युष्माकं परोक्षम् अदर्शनं यथा भवति तथा भजता युष्मत् प्रेमालापान् शृण्वतैव तिरोहितम् अन्तर्धानेन स्थितम् । तत् तस्मात् हे अबला हे प्रियाः, मा माम्[*६९] असूयितुं दोषारोपेण द्रष्टुं यूयं मार्हथ न योग्याः स्थ

evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ hi vo mayy anuvṛttaye 'balāḥ / mayā parokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ māsūyituṃ mārhatha tat priyaṃ priyāḥ // evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ madarthe ujjhito loko yuktāyuktāpratīkṣaṇāt, vedaś ca dharmādharmāpratīkṣaṇāt, svā jñātayaś ca snehatyāgāt yābhis tāsāṃ vo yuṣmākaṃ parokṣam adarśanaṃ yathā bhavati tathā bhajatā yuṣmat premālāpān śṛṇvataiva tirohitam antardhānena sthitam | tat tasmāt he abalā he priyāḥ, mā mām[*69] asūyituṃ doṣāropeṇa draṣṭuṃ yūyaṃ mārhatha na yogyāḥ stha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्ताम् इदं, परमर्थं तु शृणुतेत्य् आह-नेति । निरवद्या संयुक् संयोगो यासां तासां वो विबुधानाम्[*७१] आयुषापि चिरकाले ऽपि स्वीयं साधु कृत्यं प्रत्युपकारं कर्तुं न पारये न शक्नोमि । कथं भूतानाम् । या भवत्यो दुर्जरा अजरा या गेहशृङ्खलास् ताः संवृश्च्य निःशेषं छित्त्वा मा माम् अभजंस् तासाम् । मच्चित्तं तु बहुषु प्रेमयुक्ततया नैकनिष्ठम् । तस्माद् वो युष्माकम् एव साधुना साधुकृत्येन तत् युष्मत् साधु कृत्यं प्रतियातु प्रतिकृतं भवतु । युष्मत् सौशील्येनैव ममानृण्यं, न तु मत्कृतप्रत्युपकारेणेत्य् अर्थः

āstām idaṃ, paramarthaṃ tu śṛṇutety āha-neti | niravadyā saṃyuk saṃyogo yāsāṃ tāsāṃ vo vibudhānām[*71] āyuṣāpi cirakāle 'pi svīyaṃ sādhu kṛtyaṃ pratyupakāraṃ kartuṃ na pāraye na śaknomi | kathaṃ bhūtānām | yā bhavatyo durjarā ajarā yā gehaśṛṅkhalās tāḥ saṃvṛścya niḥśeṣaṃ chittvā mā mām abhajaṃs tāsām | maccittaṃ tu bahuṣu premayuktatayā naikaniṣṭham | tasmād vo yuṣmākam eva sādhunā sādhukṛtyena tat yuṣmat sādhu kṛtyaṃ pratiyātu pratikṛtaṃ bhavatu | yuṣmat sauśīlyenaiva mamānṛṇyaṃ, na tu matkṛtapratyupakāreṇety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तदा अङ्ग हे राजन्, यद्वा तस्य भगवतो ऽङ्गेन वपुषा करचरणाद्यवयवैर् वोपचिताः समृद्धा आशिषो यासां[*७३] ताः

tat tadā aṅga he rājan, yadvā tasya bhagavato 'ṅgena vapuṣā karacaraṇādyavayavair vopacitāḥ samṛddhā āśiṣo yāsāṃ[*73] tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडाम् अनुव्रतैः । स्त्रीरत्नैर् अन्वितः प्रीतैर् अन्योन्याबद्धबाहुभिः ॥ रासक्रीडां रासो[*७४] नाम बहुनर्तकीयुक्तो नृत्यविशेषस् तां क्रीडाम् । अन्योन्यम् आबद्धाः संग्रथिता बाहवो यैस् तैः सह

tatrārabhata govindo rāsakrīḍām anuvrataiḥ / strīratnair anvitaḥ prītair anyonyābaddhabāhubhiḥ // rāsakrīḍāṃ rāso[*74] nāma bahunartakīyukto nṛtyaviśeṣas tāṃ krīḍām | anyonyam ābaddhāḥ saṃgrathitā bāhavo yais taiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्साहित्यम् अभिनयेन दर्शयति-रासोत्सव इत्य् अक्षरचतुष्टयाधिकेन सार्धेन । तासां मण्डलरूपेणावस्थितानां द्वयोर् द्वयोर् मध्ये प्रविष्टेन तेनैव कण्ठे गृहीतानाम् उभयत आलिङ्गितानाम् । कथंभूतेन । यं सर्वाः स्त्रियः स्वनिकटं माम् एवाश्लिष्टवान् इति मन्येरंस् तेन एतद् अर्थं द्वयोर् द्वयोर् मध्ये प्रविष्टेनेत्य् अर्थः । नन्व् एकस्य कथं तथा प्रवेशः, सर्वसन्निहितत्वे वा कुतः स्वैकनिकटत्वाभिमानस् तासाम् इत्य् अत उक्तं-योगेश्वरेणेति । अचिन्त्यशक्तिनेत्य् अर्थः

tatsāhityam abhinayena darśayati-rāsotsava ity akṣaracatuṣṭayādhikena sārdhena | tāsāṃ maṇḍalarūpeṇāvasthitānāṃ dvayor dvayor madhye praviṣṭena tenaiva kaṇṭhe gṛhītānām ubhayata āliṅgitānām | kathaṃbhūtena | yaṃ sarvāḥ striyaḥ svanikaṭaṃ mām evāśliṣṭavān iti manyeraṃs tena etad arthaṃ dvayor dvayor madhye praviṣṭenety arthaḥ | nanv ekasya kathaṃ tathā praveśaḥ, sarvasannihitatve vā kutaḥ svaikanikaṭatvābhimānas tāsām ity ata uktaṃ-yogeśvareṇeti | acintyaśaktinety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं मन्येरन् नभस् तावद् विमानशतसङ्कुलम् । दिवौकसां सदाराणाम् औत्सुक्यापहृतात्मनाम् ॥ तावत् तत्क्षणम् एवौत्सुक्यव्याप्तमनसां सस्त्रीकाणां देवानां विमानशतैः सङ्कुलं सङ्कीर्णं नभो बभूव

yaṃ manyeran nabhas tāvad vimānaśatasaṅkulam / divaukasāṃ sadārāṇām autsukyāpahṛtātmanām // tāvat tatkṣaṇam evautsukyavyāptamanasāṃ sastrīkāṇāṃ devānāṃ vimānaśataiḥ saṅkulaṃ saṅkīrṇaṃ nabho babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुन्दुभयो नेदुर् निपेतुः पुष्पवृष्टयः । जगुर् गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास् तद्यशो ऽमलम् ॥ तत् तस्य भगवतः श्रीकृष्णस्यामलं निर्मलं यशो जगुर् इति

tato dundubhayo nedur nipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ / jagur gandharvapatayaḥ sastrīkās tadyaśo 'malam // tat tasya bhagavataḥ śrīkṛṣṇasyāmalaṃ nirmalaṃ yaśo jagur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणाम् अभूच् छब्दस् तुमुलो रासमण्डले ॥ सप्रियाणां कृष्णसहितानाम् । तुमुलः सङ्कीर्णः

valayānāṃ nūpurāṇāṃ kiṅkiṇīnāṃ ca yoṣitām / sapriyāṇām abhūc chabdas tumulo rāsamaṇḍale // sapriyāṇāṃ kṛṣṇasahitānām | tumulaḥ saṅkīrṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् देवकीसुतः । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ महामरकतो नीलमणिर् इव हैमानां मणीनां मध्ये मध्ये ताभिः स्वर्णवर्णाभिर् आश्लिष्टाभिः शुशुभे । गोपीदृष्ट्यभिप्रायेण वा विनैव मध्यपदावृत्तिम् एकवचनम्

tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān devakīsutaḥ / madhye maṇīnāṃ haimānāṃ mahāmarakato yathā // mahāmarakato nīlamaṇir iva haimānāṃ maṇīnāṃ madhye madhye tābhiḥ svarṇavarṇābhir āśliṣṭābhiḥ śuśubhe | gopīdṛṣṭyabhiprāyeṇa vā vinaiva madhyapadāvṛttim ekavacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादन्यासैर् भुजविधुतिभिः सस्मितैर् भ्रूविलासैर् भज्यन् मध्यैश् चलकुचपटैः कुण्डलैर् गण्डलोलैः । स्विद्यन्मुख्यः कबररशनाग्रन्थयः कृष्णवध्वो गायन्त्यस् तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः ॥ स यथा ताभिः शुशुभे, तथा ता अपि तेन विरेजुर् इत्य् आह-पादन्यासैर् इति । भुजविधुतिभिः करचालनैर् भज्यमानैर् मध्यैश् चलद्भिः कुचैश् च पटैश् च । गण्डलोलैर् गण्डेषु चञ्चलैः । स्विद्यन् मुख्यः स्विद्यन्ति स्वेदम् उद्गिरन्ति मुखानि यासां ताः । कबरेषु रशनासु च ग्रन्थयो दृढा यासाम् । यद्वा तेषु तासु चाग्रन्थयः, शिथिलग्रन्थय इत्य् अर्थः । तत्र नानामूर्तिः कृष्णो मेघचक्रम् इव, तास् तु बहुविधास् तडित इव स्वेदस् तुषार इव, गीतं गर्जितम् एवेति यथासंभवमूह्यम्

pādanyāsair bhujavidhutibhiḥ sasmitair bhrūvilāsair bhajyan madhyaiś calakucapaṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍalolaiḥ / svidyanmukhyaḥ kabararaśanāgranthayaḥ kṛṣṇavadhvo gāyantyas taṃ taḍita iva tā meghacakre virejuḥ // sa yathā tābhiḥ śuśubhe, tathā tā api tena virejur ity āha-pādanyāsair iti | bhujavidhutibhiḥ karacālanair bhajyamānair madhyaiś caladbhiḥ kucaiś ca paṭaiś ca | gaṇḍalolair gaṇḍeṣu cañcalaiḥ | svidyan mukhyaḥ svidyanti svedam udgiranti mukhāni yāsāṃ tāḥ | kabareṣu raśanāsu ca granthayo dṛḍhā yāsām | yadvā teṣu tāsu cāgranthayaḥ, śithilagranthaya ity arthaḥ | tatra nānāmūrtiḥ kṛṣṇo meghacakram iva, tās tu bahuvidhās taḍita iva svedas tuṣāra iva, gītaṃ garjitam eveti yathāsaṃbhavamūhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यमाना नृत्यन्त्यः । रक्तकण्ठ्यो नानारागैर् अनुरञ्जितकण्ठ्यः । कृष्णस्याभिमर्शेन संस्पर्शेन मुदिताः । इदं विश्वम्

nṛtyamānā nṛtyantyaḥ | raktakaṇṭhyo nānārāgair anurañjitakaṇṭhyaḥ | kṛṣṇasyābhimarśena saṃsparśena muditāḥ | idaṃ viśvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीर् अमिश्रिताः । उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्व् इति । तद् एव ध्रुवम् उन्निन्ये तस्यै मानं च बह्व् अदात् ॥ मुकुन्देन सह स्वरजातीः षड्जादिस्वरालापगतीः । अमिश्रिताः कृष्णोन्नीताभिर् असङ्कीर्णाः । प्रीयमाणेन संमानिता तज्जात्य् उन्नयनम् एव ध्रुवं ध्रुवाख्यं तालविशेषं कृत्वा उन्निन्ये उन्नीतवती

kācit samaṃ mukundena svarajātīr amiśritāḥ / unninye pūjitā tena prīyatā sādhu sādhv iti / tad eva dhruvam unninye tasyai mānaṃ ca bahv adāt // mukundena saha svarajātīḥ ṣaḍjādisvarālāpagatīḥ | amiśritāḥ kṛṣṇonnītābhir asaṅkīrṇāḥ | prīyamāṇena saṃmānitā tajjāty unnayanam eva dhruvaṃ dhruvākhyaṃ tālaviśeṣaṃ kṛtvā unninye unnītavatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः । जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका ॥ एवं नृत्यगीतादिना श्रीकृष्णसंमानितानां तासाम् अतिप्रीतिविलसितं वृत्तम् आह-काचिद् इति । श्लथन्ति वलयानि मल्लिकाश् च यस्याः सा

kācid rāsapariśrāntā pārśvasthasya gadābhṛtaḥ / jagrāha bāhunā skandhaṃ ślathadvalayamallikā // evaṃ nṛtyagītādinā śrīkṛṣṇasaṃmānitānāṃ tāsām atiprītivilasitaṃ vṛttam āha-kācid iti | ślathanti valayāni mallikāś ca yasyāḥ sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ उत्पलस्य सौरभं यस्य तं बाहुम्

tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham / candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha // utpalasya saurabhaṃ yasya taṃ bāhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्याश्चिन् नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विषमण्डितम् । गण्डं गण्डे सन्दधत्या अदात् ताम्बूलचर्वितम् ॥ नाट्येन नृत्येन विक्षिप्तयोश् चञ्चलयोः कुण्डलयोस्[*७७] त्विषेण त्विषा मण्डितं गण्डं कपोलं तथाभूते स्वगण्डे संदधत्याः संयोजयन्त्याः

kasyāścin nāṭyavikṣiptakuṇḍalatviṣamaṇḍitam / gaṇḍaṃ gaṇḍe sandadhatyā adāt tāmbūlacarvitam // nāṭyena nṛtyena vikṣiptayoś cañcalayoḥ kuṇḍalayos[*77] tviṣeṇa tviṣā maṇḍitaṃ gaṇḍaṃ kapolaṃ tathābhūte svagaṇḍe saṃdadhatyāḥ saṃyojayantyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यन्ती गायती काचित् कूजन् नूपुरमेखला । पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम् ॥ कूजती नूपुरे मेखला च यस्याः सा

nṛtyantī gāyatī kācit kūjan nūpuramekhalā / pārśvasthācyutahastābjaṃ śrāntādhāt stanayoḥ śivam // kūjatī nūpure mekhalā ca yasyāḥ sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीतकण्ठ्यस् तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस् तं विजह्रिरे ॥ एवम् अन्या अपि गोप्यो यथा यथं नानाविभ्रमैर् विजह्रुर् इत्य् आह-गोप्य इति

gopyo labdhvācyutaṃ kāntaṃ śriya ekāntavallabham / gṛhītakaṇṭhyas taddorbhyāṃ gāyantyas taṃ vijahrire // evam anyā api gopyo yathā yathaṃ nānāvibhramair vijahrur ity āha-gopya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्मवक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यैः । गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेशस्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम् ॥ तत्र वादकेषु गायकेषु गन्धर्वकिन्नरादिषु रसावेशेन मुह्यत्सु चान्याम् एव वाद्यादि-सम्पत्तिं दर्शयन् राससंभ्रमम् आह-कर्णोत्पलैर् इति । कर्णोत्पलैश् चालकविटङ्कैर् अलकालङ्कृतैः कपोलैश् च घर्मैश् च वक्त्रेषु श्रीः शोभा यासां ताः । घोषाः किङ्किण्यः । वलयनूपुरघोषैर् वाद्यैर् वादित्रैः स्वकेशेभ्यः स्रस्ताः स्रजो यासां ताः । एतेन तालगतिसंतुष्टाः केशाः सशिरःकम्पं पादेषु पुष्पवृष्टिम् इवाकुर्वन्न् इत्य् उत्प्रेक्षितम् । भगवता सह ननृतुः । क्व । भ्रमरा एव गायका यस्यां राससभायाम्

karṇotpalālakaviṭaṅkakapolagharmavaktraśriyo valayanūpuraghoṣavādyaiḥ / gopyaḥ samaṃ bhagavatā nanṛtuḥ svakeśasrastasrajo bhramaragāyakarāsagoṣṭhyām // tatra vādakeṣu gāyakeṣu gandharvakinnarādiṣu rasāveśena muhyatsu cānyām eva vādyādi-sampattiṃ darśayan rāsasaṃbhramam āha-karṇotpalair iti | karṇotpalaiś cālakaviṭaṅkair alakālaṅkṛtaiḥ kapolaiś ca gharmaiś ca vaktreṣu śrīḥ śobhā yāsāṃ tāḥ | ghoṣāḥ kiṅkiṇyaḥ | valayanūpuraghoṣair vādyair vāditraiḥ svakeśebhyaḥ srastāḥ srajo yāsāṃ tāḥ | etena tālagatisaṃtuṣṭāḥ keśāḥ saśiraḥkampaṃ pādeṣu puṣpavṛṣṭim ivākurvann ity utprekṣitam | bhagavatā saha nanṛtuḥ | kva | bhramarā eva gāyakā yasyāṃ rāsasabhāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं परिष्वङ्गकराभिमर्शस्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभिर् यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः ॥ यथा गोप्यो नानाविभ्रमैर् भगवता सह विजह्रुर् एवं भगवान् अपि स्वविलासैस् ताभिः सह रेम इत्य् आह-एवम् इति । तद्विलासानभिभूतस्यैव रतौ दृष्टान्तः-यथार्भक इति । स्वप्रतिबिम्बैर् विभ्रमः क्रीडा यस्य स इव । अनेनैतद् दर्शितम्-स्वीयम् एव सर्वकलाकौशलं सौगन्ध्यलावण्यमाधुर्यादि च तासु सञ्चार्य ताभिः सह रेमे यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बैर् इति

evaṃ pariṣvaṅgakarābhimarśasnigdhekṣaṇoddāmavilāsahāsaiḥ / reme rameśo vrajasundarībhir yathārbhakaḥ svapratibimbavibhramaḥ // yathā gopyo nānāvibhramair bhagavatā saha vijahrur evaṃ bhagavān api svavilāsais tābhiḥ saha rema ity āha-evam iti | tadvilāsānabhibhūtasyaiva ratau dṛṣṭāntaḥ-yathārbhaka iti | svapratibimbair vibhramaḥ krīḍā yasya sa iva | anenaitad darśitam-svīyam eva sarvakalākauśalaṃ saugandhyalāvaṇyamādhuryādi ca tāsu sañcārya tābhiḥ saha reme yathārbhakaḥ svapratibimbair iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा । नाञ्जः प्रतिव्योढुम् अलं व्रजस्त्रियो विस्रस्तमालाभरणाः कुरूद्वह ॥ तास् तु भगवद्विलासैर् आकुला बभूवुर् इत्य् आह-तदङ्गेति । तस्याङ्गसङ्गेन प्रकृष्टाम् उत्प्रीतिस् तया आकुलान्य् अवशानीन्द्रियाणि यासां ताः विश्लथबन्धान् केशादीन् अञ्जसा[*७८] प्रतिव्योढुं यथापूर्वं धर्तुं नालं न समर्था बभूवुः । विस्रस्ता माला आभरणानि च यासां ताः

tadaṅgasaṅgapramudākulendriyāḥ keśān dukūlaṃ kucapaṭṭikāṃ vā / nāñjaḥ prativyoḍhum alaṃ vrajastriyo visrastamālābharaṇāḥ kurūdvaha // tās tu bhagavadvilāsair ākulā babhūvur ity āha-tadaṅgeti | tasyāṅgasaṅgena prakṛṣṭām utprītis tayā ākulāny avaśānīndriyāṇi yāsāṃ tāḥ viślathabandhān keśādīn añjasā[*78] prativyoḍhuṃ yathāpūrvaṃ dhartuṃ nālaṃ na samarthā babhūvuḥ | visrastā mālā ābharaṇāni ca yāsāṃ tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः । कामार्दिताः शशाङ्कश् च सगणो विस्मितो ऽभवत् ॥ न केवलं ता एवाकुलेन्द्रियाः किन्तु देव्यो ऽपीत्य् आह-कृष्णविक्रीडितम् इति । किं च शशाङ्कश् चेति । अनेनैतत् सूचितम्-शशाङ्केन विस्मितेन गतौ विस्मृताया ततः प्राक्तनाः सर्वे ऽपि ग्रहास् तत्र तत्रैव तस्थुस् ततश् चातिदीर्घासु रात्रिषु यथासुखं विजह्रुर् इति

kṛṣṇavikrīḍitaṃ vīkṣya mumuhuḥ khecarastriyaḥ / kāmārditāḥ śaśāṅkaś ca sagaṇo vismito 'bhavat // na kevalaṃ tā evākulendriyāḥ kintu devyo 'pīty āha-kṛṣṇavikrīḍitam iti | kiṃ ca śaśāṅkaś ceti | anenaitat sūcitam-śaśāṅkena vismitena gatau vismṛtāyā tataḥ prāktanāḥ sarve 'pi grahās tatra tatraiva tasthus tataś cātidīrghāsu rātriṣu yathāsukhaṃ vijahrur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा तावन्तम् आत्मानं यावतीर् गोपयोषितः । रेमे स भगवांस् ताभिर् आत्मारामो ऽपि लीलया ॥ किं च कृत्वेति । अयं भावः-"कात्यायनि महामाये महायोगिन्य् अधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ॥ "[*७९] इति प्रत्येकं ताभिः प्रार्थनाद् भगवतापि-"याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपाः । "[*८०] इति तथैव प्रतिश्रुतत्वात् तावन्तम् आत्मानं कृत्वा रेमे इति । यावतीर् यावत्यः

kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ / reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo 'pi līlayā // kiṃ ca kṛtveti | ayaṃ bhāvaḥ-"kātyāyani mahāmāye mahāyoginy adhīśvari / nandagopasutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ // "[*79] iti pratyekaṃ tābhiḥ prārthanād bhagavatāpi-"yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyatha kṣapāḥ / "[*80] iti tathaiva pratiśrutatvāt tāvantam ātmānaṃ kṛtvā reme iti | yāvatīr yāvatyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.