Library·Bhagavata-Purana 10,29 - 33 (with comm.)·10·10.32
इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश् च चित्रधा । रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसाः ॥ इति गोप्य इति । इत्य् एवं प्रभृति । चित्रधा अनेकधा सुस्वरम् उच्चैः कृष्णदर्शने लालसातिस्पृहा यासां ताः
iti gopyaḥ pragāyantyaḥ pralapantyaś ca citradhā / ruruduḥ susvaraṃ rājan kṛṣṇadarśanalālasāḥ // iti gopya iti | ity evaṃ prabhṛti | citradhā anekadhā susvaram uccaiḥ kṛṣṇadarśane lālasātispṛhā yāsāṃ tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः । पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथमन्मथः ॥ साक्षान् मन्मथमन्मथो जगन्मोहनस्य कामस्यापि मनस्य् उद्भूतः कामः साक्षात् तस्यापि मोहक इत्य् अर्थः
tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamānamukhāmbujaḥ / pītāmbaradharaḥ sragvī sākṣān manmathamanmathaḥ // sākṣān manmathamanmatho jaganmohanasya kāmasyāpi manasy udbhūtaḥ kāmaḥ sākṣāt tasyāpi mohaka ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशो ऽबलाः । उत्तस्थुर् युगपत् सर्वास् तन्वः प्राणम् इवागतम् ॥ तन्वः करचरणादयः ॥भ्प्च् १०,३२।३॥
taṃ vilokyāgataṃ preṣṭhaṃ prītyutphulladṛśo 'balāḥ / uttasthur yugapat sarvās tanvaḥ prāṇam ivāgatam // tanvaḥ karacaraṇādayaḥ ||BhPC 10,32.3||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोर् अधात् ॥ अञ्जलिना संहतहस्तद्वयेन
kācid añjalināgṛhṇāt tanvī tāmbūlacarvitam / ekā tadaṅghrikamalaṃ santaptā stanayor adhāt // añjalinā saṃhatahastadvayena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एका भ्रुकुटिम् आबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्टदशनच्छदा ॥ भ्रुकुटिं भ्रुवम् आबध्य कुटिलीकृत्य प्रेमसंरम्भेण प्रणयकोपावेशेन विह्वला विवशा दष्टाधरोष्ठा कटाः कटाक्षास् तैर् ये आक्षेपाः परिभवास् तैस् ताडयन्तीवैक्षत्
ekā bhrukuṭim ābadhya premasaṃrambhavihvalā / ghnantīvaikṣat kaṭākṣepaiḥ sandaṣṭadaśanacchadā // bhrukuṭiṃ bhruvam ābadhya kuṭilīkṛtya premasaṃrambheṇa praṇayakopāveśena vihvalā vivaśā daṣṭādharoṣṭhā kaṭāḥ kaṭākṣās tair ye ākṣepāḥ paribhavās tais tāḍayantīvaikṣat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिमिषन्तीभ्याम् अनिमीलन्तीभ्यां दृग्भ्याम् आपीतम् अपि सम्यग् दृष्टम् अपि पुनः पुनर् जुषाणा नातृप्यत्
animiṣantībhyām animīlantībhyāṃ dṛgbhyām āpītam api samyag dṛṣṭam api punaḥ punar juṣāṇā nātṛpyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदि कृत्य हृदयं नीत्वेत्य् अर्थः
hṛdi kṛtya hṛdayaṃ nītvety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वास् ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः । जहुर् विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ प्राज्ञं ईश्वरं प्राप्य यथा मुमुक्षवो जनाः । यद्वा प्राज्ञं ब्रह्मज्ञं प्राप्य यथा संसारिणः । यद्वा प्राज्ञं सौषुप्तं[*५८] प्राप्य यथा विश्वतैजसावस्था जीवाः
sarvās tāḥ keśavālokaparamotsavanirvṛtāḥ / jahur virahajaṃ tāpaṃ prājñaṃ prāpya yathā janāḥ // prājñaṃ īśvaraṃ prāpya yathā mumukṣavo janāḥ | yadvā prājñaṃ brahmajñaṃ prāpya yathā saṃsāriṇaḥ | yadvā prājñaṃ sauṣuptaṃ[*58] prāpya yathā viśvataijasāvasthā jīvāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभिर् विधूतशोकाभिर् भगवान् अच्युतो वृतः । व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा ॥ पुरुषः परमात्मा शक्तिभिः सत्त्वादिभिर् यथा । यद्वा उपासकः पुरुषो ज्ञानबलवीर्यादिभिः । यद्वा पुरुषो ऽनुशायी प्रकृत्याद्युपाधिभिर् वृतो यथा ऽधिकं विरोचते तद्वत्
tābhir vidhūtaśokābhir bhagavān acyuto vṛtaḥ / vyarocatādhikaṃ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā // puruṣaḥ paramātmā śaktibhiḥ sattvādibhir yathā | yadvā upāsakaḥ puruṣo jñānabalavīryādibhiḥ | yadvā puruṣo 'nuśāyī prakṛtyādyupādhibhir vṛto yathā 'dhikaṃ virocate tadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकसत्कुन्दमन्दारैः सुरभिर् यो ऽनिलस् तस्मात् षट्पदा यस्मिंस् तत्
vikasatkundamandāraiḥ surabhir yo 'nilas tasmāt ṣaṭpadā yasmiṃs tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ शरच्चन्द्रांशूनां सन्दोहैः समूहैर् ध्वस्तं दोषातमो रात्रिगतं तमो यस्मिंस् तत् । अतः शिवं सुखकरम् । हस्तरूपैस् तरलैस् तरङ्गैर् आचिता आस्तृता कोमला वालुका यस्मिन् । एवंभूतं पुलिनं ताः समादाय निर्विश्य ताभिर् वृतो ऽधिकं व्यरोचतेति पूर्वेणान्वयः
śaraccandrāṃśusandohadhvastadoṣātamaḥ śivam / kṛṣṇāyā hastataralācitakomalavālukam // śaraccandrāṃśūnāṃ sandohaiḥ samūhair dhvastaṃ doṣātamo rātrigataṃ tamo yasmiṃs tat | ataḥ śivaṃ sukhakaram | hastarūpais taralais taraṅgair ācitā āstṛtā komalā vālukā yasmin | evaṃbhūtaṃ pulinaṃ tāḥ samādāya nirviśya tābhir vṛto 'dhikaṃ vyarocateti pūrveṇānvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः । स्वैर् उत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितैर् अचीक् पन्न् आसनम् आत्मबन्धवे ॥ ताश् च मनोरथानाम् अन्तं ययुः पूर्णकामा बभूवुः । श्रुतयो यथेति । अयम् अर्थः-यथा कर्मकाण्डे श्रुतयः परमेश्वरम् अपश्यन्त्यस् तत् तत्कामानुबन्धैर् अपूर्णा इव भवन्ति, ज्ञानकाण्डे तु परमेश्वरं दृष्ट्वा तदाह्लादपूर्णाः कामानुबन्धं जहति तद्वद् इति । आप्तकामा अपि प्रेम्णा तम् अभजन्न् इत्य् आह-स्वैर् इति । अचीक् पन् रचयामासुः । आत्मबन्धवे ऽन्तर्यामिणे
taddarśanāhlādavidhūtahṛdrujo manorathāntaṃ śrutayo yathā yayuḥ / svair uttarīyaiḥ kucakuṅkumāṅkitair acīk pann āsanam ātmabandhave // tāś ca manorathānām antaṃ yayuḥ pūrṇakāmā babhūvuḥ | śrutayo yatheti | ayam arthaḥ-yathā karmakāṇḍe śrutayaḥ parameśvaram apaśyantyas tat tatkāmānubandhair apūrṇā iva bhavanti, jñānakāṇḍe tu parameśvaraṃ dṛṣṭvā tadāhlādapūrṇāḥ kāmānubandhaṃ jahati tadvad iti | āptakāmā api premṇā tam abhajann ity āha-svair iti | acīk pan racayāmāsuḥ | ātmabandhave 'ntaryāmiṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपीसभागतस् ताभिः संमानितः सन् चकास शुशुभे । त्रैलोक्ये या लक्ष्मीः शोभा तस्या एकम् एव पदं स्थानं तद्वपुर् दधद् दर्शयन्
gopīsabhāgatas tābhiḥ saṃmānitaḥ san cakāsa śuśubhe | trailokye yā lakṣmīḥ śobhā tasyā ekam eva padaṃ sthānaṃ tadvapur dadhad darśayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहासलीलेक्षणेन विभ्रमो विलासो यस्यां तया भ्रुवोपलक्षिताः । संस्पर्शनेन संमर्दनेन
sahāsalīlekṣaṇena vibhramo vilāso yasyāṃ tayā bhruvopalakṣitāḥ | saṃsparśanena saṃmardanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र भगवतो ऽकृतज्ञतां तद्वचनेनैवापादयितुकामा गूढाभिप्राया लोकवृत्तान्तम् इव पृच्छन्ति-भजत इति । भजतः प्राणिनः । अनु अनन्तरं । केचित् तद्भजनानुसारेण भजन्ति । केचिद् एतद् विपर्ययं यथा भवति तथा । तद्भजनान् अपेक्षम् अभजतो ऽपि भजन्ति । अन्ये तु नोभयान्[*६४] इति
tatra bhagavato 'kṛtajñatāṃ tadvacanenaivāpādayitukāmā gūḍhābhiprāyā lokavṛttāntam iva pṛcchanti-bhajata iti | bhajataḥ prāṇinaḥ | anu anantaraṃ | kecit tadbhajanānusāreṇa bhajanti | kecid etad viparyayaṃ yathā bhavati tathā | tadbhajanān apekṣam abhajato 'pi bhajanti | anye tu nobhayān[*64] iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदिताभिप्राय उत्तरम् आह-मिथ इति । हे सख्यः, उपकारप्रत्युपकारतया ये मिथो भजन्ति ते ऽन्यं न भजन्ति किं त्व् आत्मानम् एव । कुतः । हि यस्मात् स्वार्थ[*६६] एवैकान्त उद्यमो येषां ते । तत्र च न[*६७] सौहृदम् अतो न सुखं, न च धर्मो दृष्टोद्देशाद् गोमहिष्यादिभजनवद् इत्य् अर्थः
viditābhiprāya uttaram āha-mitha iti | he sakhyaḥ, upakārapratyupakāratayā ye mitho bhajanti te 'nyaṃ na bhajanti kiṃ tv ātmānam eva | kutaḥ | hi yasmāt svārtha[*66] evaikānta udyamo yeṣāṃ te | tatra ca na[*67] sauhṛdam ato na sukhaṃ, na ca dharmo dṛṣṭoddeśād gomahiṣyādibhajanavad ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये त्व् अभजतो भजन्ति ते द्विविधाः । करुणाः स्निग्धाश् च । तत्र तु यथाक्रमं धर्मकामौ भवत इत्य् आह-भजन्त्य् अभजत इति
ye tv abhajato bhajanti te dvividhāḥ | karuṇāḥ snigdhāś ca | tatra tu yathākramaṃ dharmakāmau bhavata ity āha-bhajanty abhajata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भजतो ऽपि न वै केचिद् भजन्त्य् अभजतः कुतः । आत्मारामा ह्य् आप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ॥ तृतीयप्रश्नोत्तरं भजतो ऽपीति । अयम् अर्थः-ते तु चतुर्विधाः । एके आत्मारामा अपराग्दृशः, केचिद् आप्तकामा विषयदर्शिनो ऽपि पूर्णकामत्वेन भोगेच्छारहिताः, अन्ये ऽकृतज्ञा मूढाः, अन्ये तु गुरुद्रुहो ऽतिकठिनाः "स पिता यस् तु पोषकः" इति न्यायाद् उपकर्ता गुरुतुल्यस् तस्मै द्रुह्यन्तीति तथा ते
bhajato 'pi na vai kecid bhajanty abhajataḥ kutaḥ / ātmārāmā hy āptakāmā akṛtajñā gurudruhaḥ // tṛtīyapraśnottaraṃ bhajato 'pīti | ayam arthaḥ-te tu caturvidhāḥ | eke ātmārāmā aparāgdṛśaḥ, kecid āptakāmā viṣayadarśino 'pi pūrṇakāmatvena bhogecchārahitāḥ, anye 'kṛtajñā mūḍhāḥ, anye tu gurudruho 'tikaṭhināḥ "sa pitā yas tu poṣakaḥ" iti nyāyād upakartā gurutulyas tasmai druhyantīti tathā te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं तु सख्यो भजतो ऽपि जन्तून् भजाम्य् अमीषाम् अनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन् निभृतो न वेद ॥ अत्र चरमकोटिगतम् आत्मानं मत्वा, अक्षिसंकोचैः परस्परं गूढस्मितमुखीस् ता दृष्ट्वा आह-नाहं त्व् इति । हे सख्यः, अहं तेषां मध्ये न को ऽपि, किं तु परमकारुणिकः परमसुहृच् च । कथम् । अमीषां भजताम् अनुवृत्तिवृतये निरन्तरध्यानप्रवृत्त्यर्थं तान् न भजामि । एतत् सदृष्टान्तम् आह-यथेति । तस्य धनस्यैव चिन्तया निभृतः पूर्णः । व्याप्त इति यावत् । अन्यत् क्षुत्पिपासाद्य् अपि न वेद
nāhaṃ tu sakhyo bhajato 'pi jantūn bhajāmy amīṣām anuvṛttivṛttaye / yathādhano labdhadhane vinaṣṭe taccintayānyan nibhṛto na veda // atra caramakoṭigatam ātmānaṃ matvā, akṣisaṃkocaiḥ parasparaṃ gūḍhasmitamukhīs tā dṛṣṭvā āha-nāhaṃ tv iti | he sakhyaḥ, ahaṃ teṣāṃ madhye na ko 'pi, kiṃ tu paramakāruṇikaḥ paramasuhṛc ca | katham | amīṣāṃ bhajatām anuvṛttivṛtaye nirantaradhyānapravṛttyarthaṃ tān na bhajāmi | etat sadṛṣṭāntam āha-yatheti | tasya dhanasyaiva cintayā nibhṛtaḥ pūrṇaḥ | vyāpta iti yāvat | anyat kṣutpipāsādy api na veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं मदर्थोज्झितलोकवेदस्वानां हि वो मय्य् अनुवृत्तये ऽबलाः । मया परोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः ॥ एवं मदर्थोज्झितलोकवेदस्वानां मदर्थे उज्झितो लोको युक्तायुक्ताप्रतीक्षणात्, वेदश् च धर्माधर्माप्रतीक्षणात्, स्वा ज्ञातयश् च स्नेहत्यागात् याभिस् तासां वो युष्माकं परोक्षम् अदर्शनं यथा भवति तथा भजता युष्मत् प्रेमालापान् शृण्वतैव तिरोहितम् अन्तर्धानेन स्थितम् । तत् तस्मात् हे अबला हे प्रियाः, मा माम्[*६९] असूयितुं दोषारोपेण द्रष्टुं यूयं मार्हथ न योग्याः स्थ
evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ hi vo mayy anuvṛttaye 'balāḥ / mayā parokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ māsūyituṃ mārhatha tat priyaṃ priyāḥ // evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ madarthe ujjhito loko yuktāyuktāpratīkṣaṇāt, vedaś ca dharmādharmāpratīkṣaṇāt, svā jñātayaś ca snehatyāgāt yābhis tāsāṃ vo yuṣmākaṃ parokṣam adarśanaṃ yathā bhavati tathā bhajatā yuṣmat premālāpān śṛṇvataiva tirohitam antardhānena sthitam | tat tasmāt he abalā he priyāḥ, mā mām[*69] asūyituṃ doṣāropeṇa draṣṭuṃ yūyaṃ mārhatha na yogyāḥ stha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्ताम् इदं, परमर्थं तु शृणुतेत्य् आह-नेति । निरवद्या संयुक् संयोगो यासां तासां वो विबुधानाम्[*७१] आयुषापि चिरकाले ऽपि स्वीयं साधु कृत्यं प्रत्युपकारं कर्तुं न पारये न शक्नोमि । कथं भूतानाम् । या भवत्यो दुर्जरा अजरा या गेहशृङ्खलास् ताः संवृश्च्य निःशेषं छित्त्वा मा माम् अभजंस् तासाम् । मच्चित्तं तु बहुषु प्रेमयुक्ततया नैकनिष्ठम् । तस्माद् वो युष्माकम् एव साधुना साधुकृत्येन तत् युष्मत् साधु कृत्यं प्रतियातु प्रतिकृतं भवतु । युष्मत् सौशील्येनैव ममानृण्यं, न तु मत्कृतप्रत्युपकारेणेत्य् अर्थः
āstām idaṃ, paramarthaṃ tu śṛṇutety āha-neti | niravadyā saṃyuk saṃyogo yāsāṃ tāsāṃ vo vibudhānām[*71] āyuṣāpi cirakāle 'pi svīyaṃ sādhu kṛtyaṃ pratyupakāraṃ kartuṃ na pāraye na śaknomi | kathaṃ bhūtānām | yā bhavatyo durjarā ajarā yā gehaśṛṅkhalās tāḥ saṃvṛścya niḥśeṣaṃ chittvā mā mām abhajaṃs tāsām | maccittaṃ tu bahuṣu premayuktatayā naikaniṣṭham | tasmād vo yuṣmākam eva sādhunā sādhukṛtyena tat yuṣmat sādhu kṛtyaṃ pratiyātu pratikṛtaṃ bhavatu | yuṣmat sauśīlyenaiva mamānṛṇyaṃ, na tu matkṛtapratyupakāreṇety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.