प्रहर्षयोनयो योगा व्याख्याता दश पञ्च च । माषपर्णभृतीयेऽस्मिन् पादे शुक्रबलप्रदाः
praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca / māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Agnivesa: Carakasamhita·6·6.2
Agnivesa: Carakasamhita 6.2
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये माषपर्णभृतीयो नाम वाजीकरणपादस्तृतीयः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्राहरत्वं रसायनस्य वैकारिकनिद्राहरत्वेन किंवा देववत्सर्वदा प्रबुद्धो निद्रारहितो भवति ॥ १ तन्द्रालक्षणं तन्त्रान्तरे । इन्द्रियार्थेष्वसंवित्तिर् गौरवं जृम्भणं क्लमः । निद्रार्तस्येव यस्यैते तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् इति ॥ २ अबद्धमांसम् अनिबिडमांसम् ॥ ३ उत्तमानि प्रभादीनि करोतीति प्रभावर्णस्वरोत्तमकरम् ॥ ४ एवंजातीयश् च पूर्वनिपातानियमो ऽप्रतिबन्धेन चरकेऽस्ति स मयूरव्यंसकादिपाठाद् द्रष्टव्यः ॥ ५ अनेन हीत्यादिना पुरावृत्तकथनेन रसायनानि वक्ष्यमाणानि प्रवृत्त्यर्थं स्तौति ॥ ६ रसायनप्रयोगे वर्जनीयं ग्राम्याहारादि दूषणत्वेन निर्दिशन्नाह सर्वे इत्यादि ॥ ७ तिलस्तु अचूर्णितस् तिलः पललं तिलचूर्णम् ॥ ८ अतोनिमित्तमिति ग्राम्याहारादिकारणकम् ॥ ९ शुक्रं न प्रवर्तत इति नोत्पद्यते शुक्रमित्यर्थः ॥ १०] आमलकानां सुभूमिजानां कालजानाम् अनुपहतगन्धवर्णरसानाम् आपूर्णसप्रमाणवीर्याणां स्वरसेन पुनर्नवाकल्कपादसम्प्रयुक्तेन सर्पिषः साधयेदाढकम् अतः परं विदारीस्वरसेन जीवन्तीकल्कसम्प्रयुक्तेन अतः परं चतुर्गुणेन पयसा बलातिबलाकषायेण शतावरीकल्कसंयुक्तेन अनेन क्रमेणैकैकं शतपाकं सहस्रपाकं वा शर्कराक्षौद्रचतुर्भागसम्प्रयुक्तं सौवर्णे राजते मार्त्तिके वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेत् तद्यथोक्तेन विधिना यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेत् जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् अश्नीयात् । अस्य प्रयोगाद्वर्षशतं वयोऽजरं तिष्ठति श्रुतमवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति अप्रतिहतगतिः स्त्रीषु अपत्यवान् भवतीति
nidrāharatvaṃ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvena kiṃvā devavatsarvadā prabuddho nidrārahito bhavati // 1 tandrālakṣaṇaṃ tantrāntare / indriyārtheṣvasaṃvittir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ / nidrārtasyeva yasyaite tasya tandrāṃ vinirdiśet iti // 2 abaddhamāṃsam anibiḍamāṃsam // 3 uttamāni prabhādīni karotīti prabhāvarṇasvarottamakaram // 4 evaṃjātīyaś ca pūrvanipātāniyamo 'pratibandhena carake'sti sa mayūravyaṃsakādipāṭhād draṣṭavyaḥ // 5 anena hītyādinā purāvṛttakathanena rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravṛttyarthaṃ stauti // 6 rasāyanaprayoge varjanīyaṃ grāmyāhārādi dūṣaṇatvena nirdiśannāha sarve ityādi // 7 tilastu acūrṇitas tilaḥ palalaṃ tilacūrṇam // 8 atonimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam // 9 śukraṃ na pravartata iti notpadyate śukramityarthaḥ // 10] āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānām anupahatagandhavarṇarasānām āpūrṇasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārttike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt / asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati śrutamavatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti apratihatagatiḥ strīṣu apatyavān bhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथातः पुमाञ्जातबलादिकं वाजीकरणपादं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारिशेष्यात् पुमाञ्जातबलादिक उच्यते ॥ १ पुमाञ्जातबलादयः शब्दा अस्मिन् विद्यन्त इति पुमाञ्जातबलादिकः आसिक्तक्षीरिकवच्छब्दसिद्धिः ॥ २] पुमान् यथा जातबलो यावदिच्छं स्त्रियो व्रजेत् । यथा चापत्यवान् सद्यो भवेत् तद् उपदेक्ष्यते
pāriśeṣyāt pumāñjātabalādika ucyate // 1 pumāñjātabalādayaḥ śabdā asmin vidyanta iti pumāñjātabalādikaḥ āsiktakṣīrikavacchabdasiddhiḥ // 2] pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet / yathā cāpatyavān sadyo bhavet tad upadekṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि जातबलाः सर्वे नराश् चापत्यभागिनः । बृहच्छरीरा बलिनः सन्ति नारीषु दुर्बलाः
na hi jātabalāḥ sarve narāś cāpatyabhāginaḥ / bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ति चाल्पाश्रयाः स्त्रीषु बलवन्तो बहुप्रजाः । प्रकृत्या चाबलाः सन्ति सन्ति चामयदुर्बलाः
santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ / prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नराश्चटकवत् केचिद् व्रजन्ति बहुशः स्त्रियम् । गजवच्च प्रसिञ्चन्ति केचिन् न बहुगामिनः
narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam / gajavacca prasiñcanti kecin na bahugāminaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालयोगबलाः केचित् केचिदभ्यसनध्रुवाः । केचित्प्रयत्नैर्व्यज्यन्ते वृषाः केचित् स्वभावतः
kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ / kecitprayatnairvyajyante vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्रयोगान्वक्ष्यामो दुर्बलानां बलप्रदान् । सुखोपभोगान् बलिनां भूयश्च बलवर्धनान्
tasmāt prayogānvakṣyāmo durbalānāṃ balapradān / sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavardhanān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं शुद्धशरीराणां निरूहैः सानुवासनैः । बलापेक्षी प्रयुञ्जीत शुक्रापत्यविवर्धनान्
pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ / balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृततैलरसक्षीरशर्करामधुसंयुताः । वस्तयः संविधातव्याः क्षीरमांसरसाशिनाम्
ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ / vastayaḥ saṃvidhātavyāḥ kṣīramāṃsarasāśinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातबलत्वे सत्य् अपि नावश्यम् अपत्यभागित्वं भवतीति वा यथा जातबलः इत्युक्तेऽपि यथा चापत्यवान् भवेत् युक्तम् ॥ १ तदेव शुक्रवैचित्र्यं स्फोटयति न हीत्यादि ॥ २ न हि जातबलाः सर्वे इत्येकः पक्षः तथा नरा नापत्यभागिनः सर्व इति द्वितीयः पक्षो ज्ञेयः ॥ ३ एतच्छुक्रबलभेदप्रसङ्गाद् अपरानपि शुक्रबलविशेषान् आह बृहच्छरीरा इत्यादि ॥ ४ अल्पाश्रया अल्पशरीराः एते च शुक्रसारत्वेन नरीषु बलवन्तो बहुप्रजाश्च भवन्ति ॥ ५ गजवत् प्रसिञ्चन्तीति शुक्रं बहु विसृजन्ति ॥ ६ कालयोगेन हेमन्तादिकालसम्बन्धेन व्यवाये बलवन्तो भवन्तीति कालयोगबलाः ॥ ७ अभ्यसनध्रुवा इति व्यवायाभ्यासेनैव व्यवायसमर्था भवन्ति ॥ ८ एवं प्रयत्नैर् व्यज्यन्त इति वृष्यप्रयोगैः स्त्रीषु प्रवर्तन्ते ॥ ९ सुखोपभोगान् इति सुखानुष्ठानान् ॥ १० निरूहानुवासनशुद्धानां वृष्यप्रयोगाः फलदा भवन्तीति निरूहानुवासनाभिधानम् ॥ ११] पिष्ट्वा वराहमांसानि दत्त्वा मरिचसैन्धवे । कोलवद्गुलिकाः कृत्वा तप्ते सर्पिषि वर्तयेत्
jātabalatve saty api nāvaśyam apatyabhāgitvaṃ bhavatīti vā yathā jātabalaḥ ityukte'pi yathā cāpatyavān bhavet yuktam // 1 tadeva śukravaicitryaṃ sphoṭayati na hītyādi // 2 na hi jātabalāḥ sarve ityekaḥ pakṣaḥ tathā narā nāpatyabhāginaḥ sarva iti dvitīyaḥ pakṣo jñeyaḥ // 3 etacchukrabalabhedaprasaṅgād aparānapi śukrabalaviśeṣān āha bṛhaccharīrā ityādi // 4 alpāśrayā alpaśarīrāḥ ete ca śukrasāratvena narīṣu balavanto bahuprajāśca bhavanti // 5 gajavat prasiñcantīti śukraṃ bahu visṛjanti // 6 kālayogena hemantādikālasambandhena vyavāye balavanto bhavantīti kālayogabalāḥ // 7 abhyasanadhruvā iti vyavāyābhyāsenaiva vyavāyasamarthā bhavanti // 8 evaṃ prayatnair vyajyanta iti vṛṣyaprayogaiḥ strīṣu pravartante // 9 sukhopabhogān iti sukhānuṣṭhānān // 10 nirūhānuvāsanaśuddhānāṃ vṛṣyaprayogāḥ phaladā bhavantīti nirūhānuvāsanābhidhānam // 11] piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave / kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तनस्तम्भितास्ताश्च प्रक्षेप्याः कौक्कुटे रसे । घृताढ्ये गन्धपिशुने दधिदाडिमसारिके
vartanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase / ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा न भिन्द्याद् गुलिकास् तथा तं साधयेद् रसम् । तं पिबन् भक्षयंस् ताश्च लभते शुक्रमक्षयम्
yathā na bhindyād gulikās tathā taṃ sādhayed rasam / taṃ piban bhakṣayaṃs tāśca labhate śukramakṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसानाम् एवम् अन्येषां मेद्यानां कारयेद्भिषक् । गुटिकाः सरसास् तासां प्रयोगः शुक्रवर्धनः
māṃsānām evam anyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak / guṭikāḥ sarasās tāsāṃ prayogaḥ śukravardhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तनस्तम्भिता इति वर्तनेन कठिनीकृताः ॥ १ दधिदाडिमसाराभ्यां संस्कृतं दधिदाडिमसारिकम् ॥ २ दाडिमसारश्च दाडिमरसः ॥ ३ मांसानामित्यादि अतिदेशयोगो द्वितीयः ॥ ४ मेद्यानामिति मेदुराणाम् ॥ ५] माषानङ्कुरिताञ्छुद्धान् वितुषान् साजडाफलान् । घृताढ्ये माहिषरसे दधिदाडिमसारिके
vartanastambhitā iti vartanena kaṭhinīkṛtāḥ // 1 dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam // 2 dāḍimasāraśca dāḍimarasaḥ // 3 māṃsānāmityādi atideśayogo dvitīyaḥ // 4 medyānāmiti medurāṇām // 5] māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān / ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्षिपेन्मात्रया युक्तो धान्यजीरकनागरैः । भुक्तः पीतश्च स रसः कुरुते शुक्रमक्षयम्
prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ / bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजडा शूकशिम्बी ॥ १ भुक्तः पीतश्चेति पूर्वयोगवद् धनभागस्य भोजनं द्रवस्य च पानं ज्ञेयम् ॥ २] आर्द्राणि मत्स्यमांसानि शफरीर्वा सुभर्जिताः । तप्ते सर्पिषि यः खादेत्स गच्छेत् स्त्रीषु न क्षयम्
ajaḍā śūkaśimbī // 1 bhuktaḥ pītaśceti pūrvayogavad dhanabhāgasya bhojanaṃ dravasya ca pānaṃ jñeyam // 2] ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subharjitāḥ / tapte sarpiṣi yaḥ khādetsa gacchet strīṣu na kṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतभृष्टान् रसे छागे रोहितान् फलसारिके । अनुपीतरसान् स्निग्धानपत्यार्थी प्रयोजयेत्
ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike / anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यशब्देन प्रधानकल्पनया रोहितं वदन्ति ॥ १ फलसारिक इति दाडिमामलकादिफलसारसंस्कृतम् ॥ २] कुट्टकं मत्स्यमांसानां हिङ्गुसैन्धवधान्यकैः । युक्तं गोधूमचूर्णेन घृते पूपलिकाः पचेत्
matsyaśabdena pradhānakalpanayā rohitaṃ vadanti // 1 phalasārika iti dāḍimāmalakādiphalasārasaṃskṛtam // 2] kuṭṭakaṃ matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ / yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माहिषे च रसे मत्स्यान् स्निग्धाम्ललवणान् पचेत् । रसे चानुगते मांसं पोथयेत्तत्र चावपेत्
māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet / rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरिचं जीरकं धान्यमल्पं हिङ्गु नवं घृतम् । माषपूपलिकानां तद्गर्भार्थम् उपकल्पयेत्
maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam / māṣapūpalikānāṃ tadgarbhārtham upakalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतौ पूपलिकायोगौ बृंहणौ बलवर्धनौ । हर्षसौभाग्यदौ पुत्र्यौ परं शुक्राभिवर्धनौ
etau pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau / harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ śukrābhivardhanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुट्टकमिति कुट्टनेनाणुशः कृतम् ॥ १] माषात्मगुप्तागोधूमशालिषष्टिकपैष्टिकम् । शर्कराया विदार्याश्च चूर्णमिक्षुरकस्य च
kuṭṭakamiti kuṭṭanenāṇuśaḥ kṛtam // 1] māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam / śarkarāyā vidāryāśca cūrṇamikṣurakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोज्य मसृणे क्षीरे घृते पूपलिकाः पचेत् । पयोऽनुपानास्ताः शीघ्रं कुर्वन्ति वृषतां पराम्
saṃyojya masṛṇe kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet / payo'nupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ parām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्करायास्तुलैका स्यादेका गव्यस्य सर्पिषः । प्रस्थो विदार्याश्चूर्णस्य पिप्पल्याः प्रस्थ एव च
śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ / prastho vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धाढकं तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्याभिनवस्य च । तत्सर्वं मूर्छितं तिष्ठेन् मार्त्तिके घृतभाजने
ardhāḍhakaṃ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca / tatsarvaṃ mūrchitaṃ tiṣṭhen mārttike ghṛtabhājane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रामग्निसमां तस्य प्रातः प्रातः प्रयोजयेत् । एष वृष्यः परं योगो बल्यो बृंहण एव च
mātrāmagnisamāṃ tasya prātaḥ prātaḥ prayojayet / eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo balyo bṛṃhaṇa eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इक्षुरकः कोकिलाक्षः ॥ १] शतावर्या विदार्याश्च तथा माषात्मगुप्तयोः । श्वदंष्ट्रायाश्च निष्क्वाथाञ्जलेषु च पृथक् पृथक्
ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ // 1] śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ / śvadaṃṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu ca pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधयित्वा घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पुनः । शर्करामधुयुक्तं तदपत्यार्थी प्रयोजयेत्
sādhayitvā ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe punaḥ / śarkarāmadhuyuktaṃ tadapatyārthī prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्करामधुसंयुक्तमित्यत्र प्रक्षेपन्यायात् पादिकत्वं शर्करामधुनोः ॥ १] घृतपात्रं शतगुणे विदारीस्वरसे पचेत् । सिद्धं पुनः शतगुणे गव्ये पयसि साधयेत्
śarkarāmadhusaṃyuktamityatra prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ śarkarāmadhunoḥ // 1] ghṛtapātraṃ śataguṇe vidārīsvarase pacet / siddhaṃ punaḥ śataguṇe gavye payasi sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्करायास्तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्येक्षुरकस्य च । पिप्पल्याः साजडायाश्च भागैः पादांशिकैर्युतम्
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasyekṣurakasya ca / pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṃśikairyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुटिकाः कारयेद्वैद्यो यथा स्थूलमुदुम्बरम् । तासां प्रयोगात्पुरुषः कुलिङ्ग इव हृष्यति
guṭikāḥ kārayedvaidyo yathā sthūlamudumbaram / tāsāṃ prayogātpuruṣaḥ kuliṅga iva hṛṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादांशिकैरिति घृतापेक्षया पादप्रमाणैः ॥ १] सितोपलापलशतं तदर्धं नवसर्पिषः । क्षौद्रपादेन संयुक्तं साधयेज्जलपादिकम्
pādāṃśikairiti ghṛtāpekṣayā pādapramāṇaiḥ // 1] sitopalāpalaśataṃ tadardhaṃ navasarpiṣaḥ / kṣaudrapādena saṃyuktaṃ sādhayejjalapādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सान्द्रं गोधूमचूर्णानां पादं स्तीर्णे शिलातले । शुचौ श्लक्ष्णे समुत्कीर्य मर्दनेनोपपादयेत्
sāndraṃ godhūmacūrṇānāṃ pādaṃ stīrṇe śilātale / śucau ślakṣṇe samutkīrya mardanenopapādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धा उत्कारिकाः कार्याश् चन्द्रमण्डलसंनिभाः । तासां प्रयोगाद्गजवन्नारीः संतर्पयेन्नरः
śuddhā utkārikāḥ kāryāś candramaṇḍalasaṃnibhāḥ / tāsāṃ prayogādgajavannārīḥ saṃtarpayennaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुत्कीर्येति विस्तीर्य ॥ १ उत्कारिकाः कार्या इत्यत्र पुनः पाके नैवोत्कारिकाकरणम् ॥ २] यत् किंचिन् मधुरं स्निग्धं जीवनं बृंहणं गुरु । हर्षणं मनसश्चैव सर्वं तद्वृष्यमुच्यते
samutkīryeti vistīrya // 1 utkārikāḥ kāryā ityatra punaḥ pāke naivotkārikākaraṇam // 2] yat kiṃcin madhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru / harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यैरेवंविधैस्तस्माद्भावितः प्रमदां व्रजेत् । आत्मवेगेन चोदीर्णः स्त्रीगुणैश्च प्रहर्षितः
dravyairevaṃvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṃ vrajet / ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा स्नात्वा पयः पीत्वा रसं वानु शयीत ना । तथास्याप्यायते भूयः शुक्रं च बलमेव च
gatvā snātvā payaḥ pītvā rasaṃ vānu śayīta nā / tathāsyāpyāyate bhūyaḥ śukraṃ ca balameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मुकुलपुष्पस्य सुगन्धो नोपलभ्यते । लभ्यते तद्विकाशात्तु तथा शुक्रं हि देहिनाम्
yathā mukulapuṣpasya sugandho nopalabhyate / labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṃ hi dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्ते वै षोडशाद् वर्षात् सप्तत्याः परतो न च । आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्तुमर्हति
narte vai ṣoḍaśād varṣāt saptatyāḥ parato na ca / āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिबालो ह्य् असंपूर्णसर्वधातुः स्त्रियं व्रजन् । उपशुष्येत सहसा तडागमिव काजलम्
atibālo hy asaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan / upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva kājalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुदग्धं विजर्जरम् । स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियो व्रजन्
śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantudagdhaṃ vijarjaram / spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरया चिन्तया शुक्रं व्याधिभिः कर्मकर्षणात् । क्षयं गच्छत्यनशनात् स्त्रीणां चातिनिषेवणात्
jarayā cintayā śukraṃ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt / kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयाद्भयादविश्रम्भाच्छोकात्स्त्रीदोषदर्शनात् । नारीणामरसज्ञत्वाद् अविचाराद् असेवनात्
kṣayādbhayādaviśrambhācchokātstrīdoṣadarśanāt / nārīṇāmarasajñatvād avicārād asevanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृप्तस्यापि स्त्रियो गन्तुं न शक्तिरुपजायते । देहसत्त्वबलापेक्षी हर्षः शक्तिश्च हर्षजा
tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate / dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ śaktiśca harṣajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुक्तवाजीकरणं संगृह्णन्नाह यत्किंचिद् इत्यादि ॥ १ भावित इति वचनात् प्रयोगेण शरीरभावनायां सत्यां स्त्रीसेवा सम्भवतीति दर्शयति ॥ २ आत्मवेगेनेति संकल्पजातेनात्मवेगेन ॥ ३ बालस्य तडागदृष्टान्तेन पुनरपि शुक्रसद्भावं कफप्राधान्यं च दर्शयति वृद्धस्य तु जन्तुजग्धत्वादिदृष्टान्तेन विनष्टस्यापुनर्भावं शुक्रस्य तथाभूयिष्ठतां च दर्शयति ॥ ४ ननु तृप्तस्य शरीरबलं भवत्येव तत् किं तृप्तस्य स्त्रियो गन्तुमसामर्थ्यम् इत्याह देहेत्यादि ॥ ५ एतेन सत्यपि तृप्तिजनिते बले क्षयादिना देहमनसोर् उपहतत्वाद्धर्षो न भवति हर्षाभावाद् व्यवायशक्तिर् न भवतीत्युक्तं भवति ॥ ६] रस इक्षौ यथा दध्नि सर्पिस्तैलं तिले यथा । सर्वत्रानुगतं देहे शुक्रं संस्पर्शने तथा
anuktavājīkaraṇaṃ saṃgṛhṇannāha yatkiṃcid ityādi // 1 bhāvita iti vacanāt prayogeṇa śarīrabhāvanāyāṃ satyāṃ strīsevā sambhavatīti darśayati // 2 ātmavegeneti saṃkalpajātenātmavegena // 3 bālasya taḍāgadṛṣṭāntena punarapi śukrasadbhāvaṃ kaphaprādhānyaṃ ca darśayati vṛddhasya tu jantujagdhatvādidṛṣṭāntena vinaṣṭasyāpunarbhāvaṃ śukrasya tathābhūyiṣṭhatāṃ ca darśayati // 4 nanu tṛptasya śarīrabalaṃ bhavatyeva tat kiṃ tṛptasya striyo gantumasāmarthyam ityāha dehetyādi // 5 etena satyapi tṛptijanite bale kṣayādinā dehamanasor upahatatvāddharṣo na bhavati harṣābhāvād vyavāyaśaktir na bhavatītyuktaṃ bhavati // 6] rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṃ tile yathā / sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ saṃsparśane tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् स्त्रीपुरुषसंयोगे चेष्टासंकल्पपीडनात् । शुक्रं प्रच्यवते स्थानाज्जलमार्द्रात्पटादिव
tat strīpuruṣasaṃyoge ceṣṭāsaṃkalpapīḍanāt / śukraṃ pracyavate sthānājjalamārdrātpaṭādiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षात्तर्षात् सरत्वाच्च पैच्छिल्याद् गौरवादपि । अणुप्रवणभावाच्च द्रुतत्वान् मारुतस्य च
harṣāttarṣāt saratvācca paicchilyād gauravādapi / aṇupravaṇabhāvācca drutatvān mārutasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाभ्य एभ्यो हेतुभ्यः शुक्रं देहात् प्रसिच्यते । चरतो विश्वरूपस्य रूपद्रव्यं यदुच्यते
aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṃ dehāt prasicyate / carato viśvarūpasya rūpadravyaṃ yaducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रति सम्भवति शुक्रं यथा देहे स्थितं यथा च प्रवर्तते तदाह रस इत्यादि ॥ १ इक्ष्वादिदृष्टान्तत्रयेणानतिप्रयत्नाल्पप्रयत्नमहाप्रयत्नवाह्यशुक्रान् पुरुषान् यथाक्रमं दर्शयति ॥ २ संस्पर्शन इति संस्पर्शनवति तेन केशादौ संस्पर्शनाव्याप्तेः शुक्रमपि नास्तीति दर्शयति ॥ ३ स्त्रीपुरुषसंयोगो मिश्रीभावः ॥ ४ चेष्टा व्यवायचेष्टा संकल्पो योषिदनुरागः पीडनं नारीपुरुषयोः परस्परसम्मूर्छनम् अत्र च नारीपुरुषसंयोगः प्रधानं कारणं तत्सहकारीणि चेष्टादीनि ॥ ५ आर्द्रपटदृष्टान्तेनाश्रयानुपघातेन शुक्रस्रवणं दर्शयति ॥ ६ अपरमपि शुक्रप्रवृत्तिहेतुमाह हर्षाद् इत्यादि ॥ ७ हर्षः संकल्पपूर्वकशुक्रोद्रेकध्वजोच्छ्रायादिकरीच्छा ॥ ८ तर्षः वनिताभिलाषः ॥ ९ सरत्वम् अस्थैर्यम् ॥ १० अणुप्रवणभावः अणुत्वे सति बहिर्निर्गमनस्वभावः ॥ ११ द्रुतत्वान् मारुतस्य चेति शुक्रप्रेरकस्य वायोर् अभिद्रवणशीलत्वाद् इत्यर्थः ॥ १२ एते च यद्यपि हेतवस्तथापि प्राधान्यात् प्रथमप्रतिपादितस्त्रीपुरुषसंयोगादिरूपहेतूनां समष्टौ नैवामी गणिताः ॥ १३ चरत इति नानामानुषपश्वादिजातिषु भ्रमतः ॥ १४ विश्वरूपस्येति आत्मनः ॥ १५ तथा ह्य् आत्मपर्यायेषूक्तं विश्वकर्मा स च विश्वरूपः इति ॥ १६ रूपद्रव्यमिति रूपप्राक्तनकारणम् ॥ १७ एतेन अव्यक्तस्यात्मनो व्यक्तशरीरनिर्वृत्तौ शुक्रं हेतुर् इत्युक्तं भवति ॥ १८ शुक्रं चेह प्रकरणागतत्वेनोक्तं तेन आर्तवमप्यात्मनो रूपद्रव्यं ज्ञेयम् ॥ १९] बहलं मधुरं स्निग्धम् अविस्रं गुरु पिच्छिलम् । शुक्लं च यच्छुक्रं फलवत्तदसंशयम्
samprati sambhavati śukraṃ yathā dehe sthitaṃ yathā ca pravartate tadāha rasa ityādi // 1 ikṣvādidṛṣṭāntatrayeṇānatiprayatnālpaprayatnamahāprayatnavāhyaśukrān puruṣān yathākramaṃ darśayati // 2 saṃsparśana iti saṃsparśanavati tena keśādau saṃsparśanāvyāpteḥ śukramapi nāstīti darśayati // 3 strīpuruṣasaṃyogo miśrībhāvaḥ // 4 ceṣṭā vyavāyaceṣṭā saṃkalpo yoṣidanurāgaḥ pīḍanaṃ nārīpuruṣayoḥ parasparasammūrchanam atra ca nārīpuruṣasaṃyogaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ tatsahakārīṇi ceṣṭādīni // 5 ārdrapaṭadṛṣṭāntenāśrayānupaghātena śukrasravaṇaṃ darśayati // 6 aparamapi śukrapravṛttihetumāha harṣād ityādi // 7 harṣaḥ saṃkalpapūrvakaśukrodrekadhvajocchrāyādikarīcchā // 8 tarṣaḥ vanitābhilāṣaḥ // 9 saratvam asthairyam // 10 aṇupravaṇabhāvaḥ aṇutve sati bahirnirgamanasvabhāvaḥ // 11 drutatvān mārutasya ceti śukraprerakasya vāyor abhidravaṇaśīlatvād ityarthaḥ // 12 ete ca yadyapi hetavastathāpi prādhānyāt prathamapratipāditastrīpuruṣasaṃyogādirūpahetūnāṃ samaṣṭau naivāmī gaṇitāḥ // 13 carata iti nānāmānuṣapaśvādijātiṣu bhramataḥ // 14 viśvarūpasyeti ātmanaḥ // 15 tathā hy ātmaparyāyeṣūktaṃ viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ iti // 16 rūpadravyamiti rūpaprāktanakāraṇam // 17 etena avyaktasyātmano vyaktaśarīranirvṛttau śukraṃ hetur ityuktaṃ bhavati // 18 śukraṃ ceha prakaraṇāgatatvenoktaṃ tena ārtavamapyātmano rūpadravyaṃ jñeyam // 19] bahalaṃ madhuraṃ snigdham avisraṃ guru picchilam / śuklaṃ ca yacchukraṃ phalavattadasaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशस्तशुक्रगुणान् आह बहलमित्यादि ॥ १] येन नारीषु सामर्थ्यं वाजीवल्लभते नरः । व्रजेच्चाभ्यधिकं येन वाजीकरणमेव तत्
praśastaśukraguṇān āha bahalamityādi // 1] yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate naraḥ / vrajeccābhyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजीकरणशब्दनिरुक्तम् आह येनेत्यादि ॥ १ व्रजेच्चाभ्यधिकम् इति पुनः पुनर्गच्छेत् व्यज्यते इति वा पाठः तत्रापि भूयो गमनेन नारीषु पुंस्त्वेन व्यज्यते ॥ २ व्यज्यात् इति पाठेऽपि स एवार्थो विद्वद्भिः सुचिन्तनीयः ॥ ३ अनेन निरुक्तेन त्रिविधमपि वृष्यमवरुध्यते यथा शुक्रवृद्धिकरं च माषादि तथा स्रुतिकरं संकल्पादि शुक्रस्रुतिवृद्धिकरं क्षीरादि ॥ ४ यदुक्तमन्यत्र शुक्रस्रुतिकरं किंचित् किंचिच्छुक्रविवर्धनम् ॥ ५ स्रुतिवृद्धिकरं किंचित् त्रिविधं वृष्यमुच्यते इति ॥ ६ त्रिविधमपि हीदं व्यवाये बलवत्त्वं पुनः पुनर्व्यवायशक्तिं च करोति ॥ ७] हेतुर्योगोपदेशस्य योगा द्वादश चोत्तमाः । यत् पूर्वं मैथुनात् सेव्यं सेव्यं यन्मैथुनाद् अनु
vājīkaraṇaśabdaniruktam āha yenetyādi // 1 vrajeccābhyadhikam iti punaḥ punargacchet vyajyate iti vā pāṭhaḥ tatrāpi bhūyo gamanena nārīṣu puṃstvena vyajyate // 2 vyajyāt iti pāṭhe'pi sa evārtho vidvadbhiḥ sucintanīyaḥ // 3 anena niruktena trividhamapi vṛṣyamavarudhyate yathā śukravṛddhikaraṃ ca māṣādi tathā srutikaraṃ saṃkalpādi śukrasrutivṛddhikaraṃ kṣīrādi // 4 yaduktamanyatra śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcicchukravivardhanam // 5 srutivṛddhikaraṃ kiṃcit trividhaṃ vṛṣyamucyate iti // 6 trividhamapi hīdaṃ vyavāye balavattvaṃ punaḥ punarvyavāyaśaktiṃ ca karoti // 7] heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ / yat pūrvaṃ maithunāt sevyaṃ sevyaṃ yanmaithunād anu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा न सेव्याः प्रमदाः कृत्स्नः शुक्रविनिश्चयः । निरुक्तं चेह निर्दिष्टं पुमाञ्जातबलादिके
yadā na sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ / niruktaṃ ceha nirdiṣṭaṃ pumāñjātabalādike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने वाजीकरणाध्याये पुमाञ्जातबलादिको नाम वाजीकरणपादश्चतुर्थः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाप्तश्चायं द्वितीयो वाजीकरणाध्यायः
samāptaścāyaṃ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्थिरेन्द्रियं चातिबलेन्द्रियं च । अधृष्यमन्यैर् अतिकान्तरूपं प्रशस्तिपूजासुखचित्तभाक् च
bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca / adhṛṣyamanyair atikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलं महद्वर्णविशुद्धिर् अग्र्या स्वरो घनौघस्तनितानुकारी । भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं नरस्य
balaṃ mahadvarṇaviśuddhir agryā svaro ghanaughastanitānukārī / bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकशः शतपाकम् इत्यर्थः ॥ १ एकैकपाकसाधनं पृथक् कर्तव्यं तेन त्रिशतधा पाको भवति ॥ २ अत्र च कल्कोपलेपादि नोपक्षीणमपि यदवशिष्टं भवति तदेव ग्राह्यं वचनबलात् ॥ ३ सौवर्णादिपात्रेषु यथापूर्वं वरगुणत्वम् अन्यथा समानगुणत्वे सर्वेषां मृत्पात्रस्य सुलभत्वेनातिदुर्लभतरं सौवर्णपात्रं नोपदेशम् अर्हति ॥ ४ यथोक्तेन विधिनेति कुटीप्रावेशिकेन ॥ ५ गिरिसारः लोहम् ॥ ६] आमलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रसम्प्रयुक्तं पलाशतरुणक्षारोदकोत्तरं तिष्ठेत् तदनुगतक्षारोदकम् अनातपशुष्कम् अनस्थि चूर्णीकृतं चतुर्गुणाभ्यां मधुसर्पिर्भ्यां संनीय शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं षण्मासान् स्थापयेदन्तर्भूमेः । तस्योत्तरकालमग्निबलसमां मात्रां खादेत् पौर्वाह्णिकः प्रयोगो नापराह्णिकः सात्म्यापेक्षश्चाहारविधिः । अस्य प्रयोगाद् वर्षशतमजरं वयस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
ekaikaśaḥ śatapākam ityarthaḥ // 1 ekaikapākasādhanaṃ pṛthak kartavyaṃ tena triśatadhā pāko bhavati // 2 atra ca kalkopalepādi nopakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṃ bhavati tadeva grāhyaṃ vacanabalāt // 3 sauvarṇādipātreṣu yathāpūrvaṃ varaguṇatvam anyathā samānaguṇatve sarveṣāṃ mṛtpātrasya sulabhatvenātidurlabhataraṃ sauvarṇapātraṃ nopadeśam arhati // 4 yathoktena vidhineti kuṭīprāveśikena // 5 girisāraḥ loham // 6] āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet tadanugatakṣārodakam anātapaśuṣkam anasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃnīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ / tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ / asya prayogād varṣaśatamajaraṃ vayas tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पलाशतरुणः तरुणपलाशः अनेन बालवृद्धपलाशवर्जनम् उच्यते ॥ १ क्षारोदकोत्तरमिति यथा क्षारोदकं भाव्यादुपरि भवति तथा कर्तव्यमिति दर्शयति ॥ २ चतुर्भागः पादः ॥ ३ समानं पूर्वेणेति पूर्वयोगफलश्रुत्यैतदपि युक्तम् इत्यर्थः ॥ ४] आमलकचूर्णाढकम् एकविंशतिरात्रम् आमलकस्वरसपरिपीतं मधुघृताढकाभ्यां द्वाभ्यामेकीकृतम् अष्टभागपिप्पलीकं शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात् तद्वर्षान्ते सात्म्यपथ्याशी प्रयोजयेत् अस्य प्रयोगाद् वर्षशतम् अजरम् आयुस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ anena bālavṛddhapalāśavarjanam ucyate // 1 kṣārodakottaramiti yathā kṣārodakaṃ bhāvyādupari bhavati tathā kartavyamiti darśayati // 2 caturbhāgaḥ pādaḥ // 3 samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutyaitadapi yuktam ityarthaḥ // 4] āmalakacūrṇāḍhakam ekaviṃśatirātram āmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtam aṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet asya prayogād varṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विडङ्गतण्डुलचूर्णानाम् आढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानाम् अध्यर्धाढकं सितोपलायाः सर्पिस्तैलमध्वाढकैः षड्भिर् एकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशाव् इति सर्वं समानं पूर्वेण यावद् आशीः
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām āḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānām adhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhir ekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāv iti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvad āśīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद् आशीर् इति आशीः फलश्रुतिः तेन तद्वर्षान्ते इत्यादि ग्रन्थोक्तविधिविधानं दर्शयति ॥ १] यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां बाष्पम् अनुद्वमन्त्याम् आरण्यगोमयाग्निभिर् उपस्वेदयेत् तानि सुस्विन्नशीतान्य् उद्धृतकुलकान्य् आपोथ्याढकेन पिप्पलीचूर्णानामाढकेन च विडङ्गतण्डुलचूर्णानाम् अध्यर्धेन चाढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्याम् आढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषश्च संयोज्य शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेद् एकविंशतिरात्रम् अत ऊर्ध्वं प्रयोगः अस्य प्रयोगाद्वर्षशतम् अजरम् आयुस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
yāvad āśīr iti āśīḥ phalaśrutiḥ tena tadvarṣānte ityādi granthoktavidhividhānaṃ darśayati // 1] yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpam anudvamantyām āraṇyagomayāgnibhir upasvedayet tāni susvinnaśītāny uddhṛtakulakāny āpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām adhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyām āḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayed ekaviṃśatirātram ata ūrdhvaṃ prayogaḥ asya prayogādvarṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वेणेति पूर्वयोगफलश्रुतिपर्यन्तं पूर्वयोगेनास्य समानमित्यर्थः ॥ १] धन्वनि कुशास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णवर्णमृत्तिके वा व्यपगतविषश्वापदपवनसलिलाग्निदोषे कर्षणवल्मीकश्मशानचैत्योषरावसथवर्जिते देशे यथर्तुसुखपवनसलिलादित्यसेविते जातान्य् अनुपहतान्य् अनध्यारूढान्य् अबालान्य् अजीर्णान्य् अधिगतवीर्याणि शीर्णपुराणपर्णान्य् असंजातान्य् अपर्णानि तपसि तपस्ये वा मासे शुचिः प्रयतः कृतदेवार्चनः स्वस्ति वाचयित्वा द्विजातीन् चले सुमुहूर्ते नागबलामूलान्य् उद्धरेत् तेषां सुप्रक्षालितानां त्वक्पिण्डम् आम्रमात्रम् अक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमालोड्य पयसा प्रातः प्रयोजयेत् चूर्णीकृतानि वा पिबेत् पयसा मधुसर्पिर्भ्यां वा संयोज्य भक्षयेत् जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् अश्नीयात् । संवत्सरप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutiparyantaṃ pūrvayogenāsya samānamityarthaḥ // 1] dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātāny anupahatāny anadhyārūḍhāny abālāny ajīrṇāny adhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇāny asaṃjātāny aparṇāni tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale sumuhūrte nāgabalāmūlāny uddharet teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍam āmramātram akṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt / saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्वनीति जाङ्गलदेशे । कर्षणं हलादिना । अनध्यारूढानीति न महता पार्श्वस्थेन वृक्षेणाक्रान्तानि । तपसि माघे ॥ १ तपस्ये इति फाल्गुने । चले सुमुहूर्त इति इन्द्रे मुहूर्ते । आम्रमात्रमिति पलपरिमाणम् ॥ २] बलातिबलाचन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनस्वरसाः पुनर्नवान्ताश्चौषधयो दश नागबलया व्याख्याताः । स्वरसानामलाभे त्व् अयं स्वरसविधिश् चूर्णानाम् आढकम् आढकम् उदकस्याहोरात्रास्थितं मृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्
dhanvanīti jāṅgaladeśe / karṣaṇaṃ halādinā / anadhyārūḍhānīti na mahatā pārśvasthena vṛkṣeṇākrāntāni / tapasi māghe // 1 tapasye iti phālgune / cale sumuhūrta iti indre muhūrte / āmramātramiti palaparimāṇam // 2] balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa nāgabalayā vyākhyātāḥ / svarasānāmalābhe tv ayaṃ svarasavidhiś cūrṇānām āḍhakam āḍhakam udakasyāhorātrāsthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्नवान्ता दश षड्विरेचनशताश्रितीये अमृताभया धात्री युक्ता श्रेयसी श्वेतातिरसा मण्डूकपर्णी स्थिरा पुनर्नवा इति सर्वा वयःस्थापनोक्ताः ॥ १ नागबलया व्याख्याता इति नागबलावत्तेषामपि प्रयोगः ॥ २ बलादीनां स्वरसेनैव विधानम् ॥ ३ नागबलावद् भोजनादिकं ज्ञेयम् ॥ ४ स्वरसालाभे ऽनुकल्पम् आह स्वरसानाम् इत्यादि ॥ ५] भल्लातकान्य् अनुपहतान्य् अनामयान्य् आपूर्णरसप्रमाणवीर्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत् तानि चतुर्मासस्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुम् आरभेत शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः । पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत् तेषां रसमष्टभागावशेषं पूतं सपयस्कं पिबेत् सर्पिषान्तर् मुखम् अभ्यज्य । तान्य् एकैकभल्लातकोत्कर्षापकर्षेण दशभल्लातकान्य् आ त्रिंशतः प्रयोज्यानि नातः परमुत्कर्षः । प्रयोगविधानेन सहस्रपर एव भल्लातकप्रयोगः । जीर्णे च ससर्पिषा पयसा शालिषष्टिकाशनम् उपचारः प्रयोगान्ते च द्विस् तावत् पयसैवोपचारः । तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस् तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
punarnavāntā daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīye amṛtābhayā dhātrī yuktā śreyasī śvetātirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā iti sarvā vayaḥsthāpanoktāḥ // 1 nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvatteṣāmapi prayogaḥ // 2 balādīnāṃ svarasenaiva vidhānam // 3 nāgabalāvad bhojanādikaṃ jñeyam // 4 svarasālābhe 'nukalpam āha svarasānām ityādi // 5] bhallātakāny anupahatāny anāmayāny āpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṃgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktum ārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ / pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣāntar mukham abhyajya / tāny ekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakāny ā triṃśataḥ prayojyāni nātaḥ paramutkarṣaḥ / prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ / jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanam upacāraḥ prayogānte ca dvis tāvat payasaivopacāraḥ / tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayas tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुचिः ज्येष्ठः शुक्रस्तु आषाढः सह आग्रहायणः सहस्यः पौषः ॥ १ एतच्च भल्लातकं मासचतुष्टयस्थितं यवपल्लादौ उद्धृतमात्रं न प्रयोज्यं किंतु यथोक्त एव काले शीतगुणयुक्ते ॥ २ मुखदाहपरिहारार्थं सर्पिषान्तर् मुखम् अभ्यज्येति ॥ ३ नातः परमिति त्रिंशतः परेण प्रयोगो न भल्लातकस्य ॥ ४ सहस्रपरो भल्लातकप्रयोग इति उपयुक्तभल्लातकसंपिण्डनया यदा सहस्रं पूर्यते तदैवोपरमः कर्तव्यः सहस्रादर्वागपि च प्रयोगपरित्यागः प्रकृत्याद्यपेक्षया भवत्येव ॥ ५ सहस्रसंख्यापूरणं चेहैकेन वर्धनह्रासक्रमेण न भवति तेन पुनर् आवृत्त्या च त्रिंशत्पर्यन्तं प्रयोगः कर्तव्यः यथा हि भल्लातकप्रयोगाभ्यासेन सहस्रसंख्यापूरणं भवति तथा कृत्वा परित्यागः कर्तव्यः ॥ ६ अन्ये त्व् अत्र सुश्रुते अर्शश्चिकित्सितोक्तशतपर्यन्तं भल्लातकप्रयोगेण समं विरोधं पश्यन्तः सुश्रुतप्रयोगस्याप्यन्यथा व्याख्यानेन त्रिंशत्कमात्रं प्रयोगमिच्छन्ति तच्च व्याख्यानं नातिसंगतम् ॥ ७ किंच सहस्रद्वयस्य तत्रोपयोगो विहितः अत्र सहस्रपर्यन्तः प्रयोगः तेन व्याधिविषयोऽन्य एव स प्रयोगः अयं तु रसायनविषयः ॥ ८] भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमाव् आकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरि कुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृत्तिकावलिप्तं गोमयाग्निभिर् उपस्वेदयेत् तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्येत तम् अष्टभागमधुसम्प्रयुक्तं द्विगुणघृतम् अद्यात् तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण
śuciḥ jyeṣṭhaḥ śukrastu āṣāḍhaḥ saha āgrahāyaṇaḥ sahasyaḥ pauṣaḥ // 1 etacca bhallātakaṃ māsacatuṣṭayasthitaṃ yavapallādau uddhṛtamātraṃ na prayojyaṃ kiṃtu yathokta eva kāle śītaguṇayukte // 2 mukhadāhaparihārārthaṃ sarpiṣāntar mukham abhyajyeti // 3 nātaḥ paramiti triṃśataḥ pareṇa prayogo na bhallātakasya // 4 sahasraparo bhallātakaprayoga iti upayuktabhallātakasaṃpiṇḍanayā yadā sahasraṃ pūryate tadaivoparamaḥ kartavyaḥ sahasrādarvāgapi ca prayogaparityāgaḥ prakṛtyādyapekṣayā bhavatyeva // 5 sahasrasaṃkhyāpūraṇaṃ cehaikena vardhanahrāsakrameṇa na bhavati tena punar āvṛttyā ca triṃśatparyantaṃ prayogaḥ kartavyaḥ yathā hi bhallātakaprayogābhyāsena sahasrasaṃkhyāpūraṇaṃ bhavati tathā kṛtvā parityāgaḥ kartavyaḥ // 6 anye tv atra suśrute arśaścikitsitoktaśataparyantaṃ bhallātakaprayogeṇa samaṃ virodhaṃ paśyantaḥ suśrutaprayogasyāpyanyathā vyākhyānena triṃśatkamātraṃ prayogamicchanti tacca vyākhyānaṃ nātisaṃgatam // 7 kiṃca sahasradvayasya tatropayogo vihitaḥ atra sahasraparyantaḥ prayogaḥ tena vyādhiviṣayo'nya eva sa prayogaḥ ayaṃ tu rasāyanaviṣayaḥ // 8] bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāv ākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhir upasvedayet teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta tam aṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtam adyāt tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टस्वेदनं तत् यत्रस्थं पिष्टकम् उपस्वेद्यते तदुपरि यत् पिधानपात्रं तच्चेह सच्छिद्रं ग्राह्यम् अन्यथोपरिस्थभल्लातकतापाच् च्युतः स्नेहो नाधो याति ॥ १] भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकेन कल्केनाक्षमात्रेण शतपाकं कुर्यादिति समानं पूर्वेण
piṣṭasvedanaṃ tat yatrasthaṃ piṣṭakam upasvedyate tadupari yat pidhānapātraṃ tacceha sacchidraṃ grāhyam anyathoparisthabhallātakatāpāc cyutaḥ sneho nādho yāti // 1] bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकतैलम् इति अनन्तरोक्तविधानेन गृहीतो भल्लातकस्नेहः ॥ १] भल्लातकसर्पिः भल्लातकक्षीरं भल्लातकक्षौद्रं गुडभल्लातकं भल्लातकयूषः भल्लातकतैलं भल्लातकपललं भल्लातकसक्तवः भल्लातकलवणं भल्लातकतर्पणम् इति भल्लातकविधानमुक्तं भवति
bhallātakatailam iti anantaroktavidhānena gṛhīto bhallātakasnehaḥ // 1] bhallātakasarpiḥ bhallātakakṣīraṃ bhallātakakṣaudraṃ guḍabhallātakaṃ bhallātakayūṣaḥ bhallātakatailaṃ bhallātakapalalaṃ bhallātakasaktavaḥ bhallātakalavaṇaṃ bhallātakatarpaṇam iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लातकसर्पिर् इत्यादयो दशप्रयोगाः ॥ १ अत्र च यथायोग्यतया भल्लातकेन सर्पिरादीनां संस्कारः संयोगश्च ज्ञेयः ॥ २ यदुक्तं जतूकर्णे भल्लातकसंयुक्तसंस्कृतानि च घृतक्षीरक्षौद्रगुडयूषतैलपललसक्तुलवणतर्पणानि इति ॥ ३ एवं च सर्पिःक्षीरयूषतैलानां संस्कारो यथान्यायं भल्लातकेन क्षौद्रपललसक्तुतर्पणानां भल्लातकेन योगः गुडलवणयोस्तु संस्कारः संयोगो वा ॥ ४ लवणे संस्कारपक्षे हि लवणसमं भल्लातकम् अन्तर्धूमदग्धं ग्राह्यम् ॥ ५ अन्ये तु सर्पिरादीनां सर्वेषामेव भल्लातकेन संस्कारं व्याख्यानयन्ति ॥ ६ इह सक्तुप्रयोगोऽद्रवोत्तरत्वाद् अविशेषकर्मणा भेदनीयः ॥ ७] भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च । भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि
bhallātakasarpir ityādayo daśaprayogāḥ // 1 atra ca yathāyogyatayā bhallātakena sarpirādīnāṃ saṃskāraḥ saṃyogaśca jñeyaḥ // 2 yaduktaṃ jatūkarṇe bhallātakasaṃyuktasaṃskṛtāni ca ghṛtakṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni iti // 3 evaṃ ca sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṃ saṃskāro yathānyāyaṃ bhallātakena kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṃ bhallātakena yogaḥ guḍalavaṇayostu saṃskāraḥ saṃyogo vā // 4 lavaṇe saṃskārapakṣe hi lavaṇasamaṃ bhallātakam antardhūmadagdhaṃ grāhyam // 5 anye tu sarpirādīnāṃ sarveṣāmeva bhallātakena saṃskāraṃ vyākhyānayanti // 6 iha saktuprayogo'dravottaratvād aviśeṣakarmaṇā bhedanīyaḥ // 7] bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca / bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाः परिकीर्तिताः । रोगप्रकृतिसात्म्यज्ञस् तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत्
ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ / rogaprakṛtisātmyajñas tān prayogān prakalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन । यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निवर्धनम्
kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana / yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः । रसायनैः शिवैर् एतैर् बभूवुर् अमितायुषः
prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ / rasāyanaiḥ śivair etair babhūvur amitāyuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च । दीर्घायुषो यथाकामं संभृत्य त्रिदिवं गताः
brāhmaṃ tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca / dīrghāyuṣo yathākāmaṃ saṃbhṛtya tridivaṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादायुःप्रकर्षार्थं प्राणकामैः सुखार्थिभिः । रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः
tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ / rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निसमानीति दाहस्फोटकर्तृतया ॥ १ संभृत्येति निष्पाद्य ॥ २] रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा । निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा
agnisamānīti dāhasphoṭakartṛtayā // 1 saṃbhṛtyeti niṣpādya // 2] rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā / nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये प्राणकामीयो नाम रसायनपादो द्वितीयः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.