Gopatha-Brahmana 1,1.1 - 1,3.6 1.1

ॐ ब्रह्म ह वा इदम् अग्र आसीत् स्वयं त्व् एकम् एव तद् ऐक्षत महद् वै यक्षं तद् एकम् एवास्मि हन्ताहं मद् एव मन्मात्रं द्वितीयं देवं निर्मम इति तद् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य ललाटे स्नेहो यद् आर्द्र्यम् आजायत तेनानन्दत् तम् अब्रवीत् महद् वै यक्षं सुवेदम् अविदामह इति । तद् यद् अब्रवीत् महद् वै यक्षं सुवेदम् अविदामह इति तस्मात् सुवेदो ऽभवत्तं वा एतं सुवेदं सन्तं स्वेद इत्य् आचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः

oṃ brahma ha vā idam agra āsīt svayaṃ tv ekam eva tad aikṣata mahad vai yakṣaṃ tad ekam evāsmi hantāhaṃ mad eva manmātraṃ dvitīyaṃ devaṃ nirmama iti tad abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya lalāṭe sneho yad ārdryam ājāyata tenānandat tam abravīt mahad vai yakṣaṃ suvedam avidāmaha iti / tad yad abravīt mahad vai yakṣaṃ suvedam avidāmaha iti tasmāt suvedo 'bhavattaṃ vā etaṃ suvedaṃ santaṃ sveda ity ācakṣate / parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भूयो ऽश्राम्यद् भूयो ऽतप्यत् भूय आत्मानं समतपत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य सर्वेभ्यो रोमगर्तेभ्यः पृथक् स्वेदधाराः प्रास्यन्दन्त । ताभिर् अनन्दत् तद् अब्रवीद् आभिर् वा अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यद् इदं किंचाभिर् वा अहम् इदं सर्वं जनयिष्यामि यद् इदं किंचाभिर् वा अहम् इदं सर्वम् आप्स्यामि यद् इदं किंचेति । तद् यद् अब्रवीद् आभिर् वा अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यद् इदं किंचेति तस्मात् धारा अभवंस् तद्धाराणां धारात्वं यच् चासु ध्रियते । तद् यद् अब्रवीद् आभिर् वा अहम् इदं सर्वं जनयिष्यामि यद् इदं किंचेति तस्माज् जाया अभवंस् तज्जायानां जायात्वं यच् चासु पुरुषो जायते यच् च पुत्रः पुन्नामनरकम् अनेकशततारं तस्मात् त्राति पुत्रस् तत् पुत्रस्य पुत्रत्वम् । तद् यद् अब्रवीद् आभिर् वा अहम् इदं सर्वम् आप्स्यामि यद् इदं किंचेति तस्माद् आपो ऽभवंस् तद् अपाम् अप्त्वम् आप्नोति वै स सर्वान् कामान् यान् कामयते

sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyat bhūya ātmānaṃ samatapat tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya sarvebhyo romagartebhyaḥ pṛthak svedadhārāḥ prāsyandanta / tābhir anandat tad abravīd ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yad idaṃ kiṃcābhir vā aham idaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yad idaṃ kiṃcābhir vā aham idaṃ sarvam āpsyāmi yad idaṃ kiṃceti / tad yad abravīd ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yad idaṃ kiṃceti tasmāt dhārā abhavaṃs taddhārāṇāṃ dhārātvaṃ yac cāsu dhriyate / tad yad abravīd ābhir vā aham idaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yad idaṃ kiṃceti tasmāj jāyā abhavaṃs tajjāyānāṃ jāyātvaṃ yac cāsu puruṣo jāyate yac ca putraḥ punnāmanarakam anekaśatatāraṃ tasmāt trāti putras tat putrasya putratvam / tad yad abravīd ābhir vā aham idaṃ sarvam āpsyāmi yad idaṃ kiṃceti tasmād āpo 'bhavaṃs tad apām aptvam āpnoti vai sa sarvān kāmān yān kāmayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता अपः सृष्ट्वान्वैक्षत तासु स्वां छायाम् अपश्यत् ताम् अस्येक्षमाणस्य स्वयं रेतो ऽस्कन्दत् तद् अप्सु प्रत्यतिष्ठत् तास् तत्रैवाभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् ताः श्रान्तास् तप्ताः संतप्ताः सार्धम् एव रेतसा द्वैधम् अभवंस् तासाम् अन्या अन्यतरा अतिलवणा अपेया अस्वाद्व्यस् ता अशान्ता रेतः समुद्रं वृत्वातिष्ठन्न् अथेतराः पेयाः स्वाद्व्यः शान्तास् तास् तत्रैवाभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् ताभ्यः श्रान्ताभ्यस् तप्ताभ्यः संतप्ताभ्यो यद् रेत आसीत् तद् अभृज्ज्यत यद् अभृज्ज्यत तस्माद् भृगुः समभवत् तद् भृगोर् भृगुत्वं भृगुर् इव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

tā apaḥ sṛṣṭvānvaikṣata tāsu svāṃ chāyām apaśyat tām asyekṣamāṇasya svayaṃ reto 'skandat tad apsu pratyatiṣṭhat tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tāḥ śrāntās taptāḥ saṃtaptāḥ sārdham eva retasā dvaidham abhavaṃs tāsām anyā anyatarā atilavaṇā apeyā asvādvyas tā aśāntā retaḥ samudraṃ vṛtvātiṣṭhann athetarāḥ peyāḥ svādvyaḥ śāntās tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyo yad reta āsīt tad abhṛjjyata yad abhṛjjyata tasmād bhṛguḥ samabhavat tad bhṛgor bhṛgutvaṃ bhṛgur iva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भृगुं सृष्ट्वान्तरधीयत स भृगुः सृष्टः प्राङ् एजततं वाग् अन्ववदद् वायो वायो इति संन्यवर्तत स दक्षिणां दिशम् एजततं वाग् अन्ववदत् मातरिश्वन् मातरिश्वन्न् इति स न्यवर्तत स प्रतीचीं दिशम् एजततं वाग् अन्ववदत् पवमानः पवमान इति स न्यवर्तत स उदीचीं दिशम् एजततं वाग् अन्ववदद् वात वातेति तम् अब्रवीन् नन्व् अविदामह इति न हीत्य् अथार्वाङ् एनम् एतास्व् एवाप्स्व् अन्विच्छेति तद् यद् अब्रवीद् अथार्वाङ् एनम् एतास्व् एवाप्स्व् अन्विच्छेति तद् अथर्वाभवत् तद् अथर्वणो ऽथर्वत्वम् । तस्य ह वा एतस्य भगवतो ऽथर्वण ऋषेर् यथेव ब्रह्मणी लोमानि यथाङ्गानि यथा प्राण एवम् एवास्य सर्व आत्मा समभवत् तम् अथर्वाणं ब्रह्माब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्वेति । तद् यद् अब्रवीत् प्रजापतेः प्रजा सृष्ट्वा पालयस्वेति तस्मात् प्रजापतिर् अभवत् तत् प्रजापतेः प्रजापतित्वम् अथर्वा वै प्रजापतिः प्रजापतिर् इव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद

sa bhṛguṃ sṛṣṭvāntaradhīyata sa bhṛguḥ sṛṣṭaḥ prāṅ ejatataṃ vāg anvavadad vāyo vāyo iti saṃnyavartata sa dakṣiṇāṃ diśam ejatataṃ vāg anvavadat mātariśvan mātariśvann iti sa nyavartata sa pratīcīṃ diśam ejatataṃ vāg anvavadat pavamānaḥ pavamāna iti sa nyavartata sa udīcīṃ diśam ejatataṃ vāg anvavadad vāta vāteti tam abravīn nanv avidāmaha iti na hīty athārvāṅ enam etāsv evāpsv anviccheti tad yad abravīd athārvāṅ enam etāsv evāpsv anviccheti tad atharvābhavat tad atharvaṇo 'tharvatvam / tasya ha vā etasya bhagavato 'tharvaṇa ṛṣer yatheva brahmaṇī lomāni yathāṅgāni yathā prāṇa evam evāsya sarva ātmā samabhavat tam atharvāṇaṃ brahmābravīt prajāpateḥ prajāḥ sṛṣṭvā pālayasveti / tad yad abravīt prajāpateḥ prajā sṛṣṭvā pālayasveti tasmāt prajāpatir abhavat tat prajāpateḥ prajāpatitvam atharvā vai prajāpatiḥ prajāpatir iva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अथर्वाणम् ऋषिम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्माच् छ्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् दशतयान् अथर्वण ऋषीन् निरमिमतैकर्चान् द्व्यृचांस् तृचांश् चतुरृचान् पञ्चर्चान् षडर्चान् सप्तर्चान् अष्टर्चान् नवर्चान् दशर्चान् इति । तान् अथर्वण ऋषीन् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः दशतयान् आथर्वणान् आर्षेयान् निरमिमतैकादशान् द्वादशांस् त्रयोदशांश् चतुर्दशान् पञ्चदशान् षोडशान् सप्तदशान् अष्टादशान् नवदशान् विंशान् इति । तान् अथर्वण ऋषीन् आथर्वणांश् चार्षेयान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यो यान् मन्त्रान् अपश्यत् स आथर्वणो वेदो ऽभवत् तम् आथर्वणं वेदम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्माच् छ्रान्तात् तप्तात् संतप्ताद् ओम् इति मन एवोर्ध्वम् अक्षरम् उदक्रामत् स य इच्छेत् सर्वैर् एतैर् अथर्वभिश् चाथर्वणी कुर्वीयेत्य् एतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत । सर्वैर् ह वा अस्यैतैर् अथर्वभिश् चाथर्वणैश् च कृतं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतया महाव्याहृत्या कुरुते

tam atharvāṇam ṛṣim abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptāt daśatayān atharvaṇa ṛṣīn niramimataikarcān dvyṛcāṃs tṛcāṃś caturṛcān pañcarcān ṣaḍarcān saptarcān aṣṭarcān navarcān daśarcān iti / tān atharvaṇa ṛṣīn abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyaḥ daśatayān ātharvaṇān ārṣeyān niramimataikādaśān dvādaśāṃs trayodaśāṃś caturdaśān pañcadaśān ṣoḍaśān saptadaśān aṣṭādaśān navadaśān viṃśān iti / tān atharvaṇa ṛṣīn ātharvaṇāṃś cārṣeyān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo yān mantrān apaśyat sa ātharvaṇo vedo 'bhavat tam ātharvaṇaṃ vedam abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptād om iti mana evordhvam akṣaram udakrāmat sa ya icchet sarvair etair atharvabhiś cātharvaṇī kurvīyety etayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta / sarvair ha vā asyaitair atharvabhiś cātharvaṇaiś ca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भूयो ऽश्राम्यद् भूयो ऽतप्यद् भूय आत्मानं समतपत् स आत्मत एव त्रींल् लोकान् निरमिमत पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिवम् इति । स खलु पादाभ्याम् एव पृथिवीं निरमिमतोदराद् अन्तरिक्षम् मूर्ध्नो दिवम् । स तांस् त्रीन् लोकान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीन् देवान् निरमिमताग्निं वायुम् आदित्यम् इति । स खलु पृथिव्या एवाग्निं निरमिमतान्तरिक्षाद् वायुं दिव आदित्यम् । स तांस् त्रीन् देवान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् त्रीन् वेदान् निरमिमत ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् इति अग्ने ऋग्वेदं वायोर् यजुर्वेदम् आदित्यात् सामवेदम् । स तांस् त्रीन् वेदान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यस् तिस्रो महाव्याहृतीर् निरमिमत भूर् भुवः स्वर् इति । भूर् इत्य् ऋग्वेदात् भुव इति यजुर्वेदात् स्वर् इति सामवेदात् । स य इच्छेत् सर्वैर् एतैस् त्रिभिर् वेदैः कुर्वीयेत्य् एताभिर् एव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्वैर् ह वा अस्यैतैस् त्रिभिर् वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एताभिर् महाव्याहृतिभिः कुरुते

sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat sa ātmata eva trīṃl lokān niramimata pṛthivīm antarikṣaṃ divam iti / sa khalu pādābhyām eva pṛthivīṃ niramimatodarād antarikṣam mūrdhno divam / sa tāṃs trīn lokān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas trīn devān niramimatāgniṃ vāyum ādityam iti / sa khalu pṛthivyā evāgniṃ niramimatāntarikṣād vāyuṃ diva ādityam / sa tāṃs trīn devān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas trīn vedān niramimata ṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedam iti agne ṛgvedaṃ vāyor yajurvedam ādityāt sāmavedam / sa tāṃs trīn vedān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyas tisro mahāvyāhṛtīr niramimata bhūr bhuvaḥ svar iti / bhūr ity ṛgvedāt bhuva iti yajurvedāt svar iti sāmavedāt / sa ya icchet sarvair etais tribhir vedaiḥ kurvīyety etābhir eva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvair ha vā asyaitais tribhir vedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etābhir mahāvyāhṛtibhiḥ kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता या अमू रेतः समुद्रं वृत्वातिष्ठंस् ताः प्राच्यो दक्षिणाच्यः प्रतीच्य उदीच्यः समवद्रवन्त । तद् यत् समवद्रवन्त तस्मात् समुद्र उच्यते । ता भीता अब्रुवन् भगवन्तम् एव वयं राजानं वृणीमह इति । यच् च वृत्वातिष्ठंस् तद्वरणो ऽभवत् तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्य् आचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स समुद्राद् अमुच्यत स मुच्युर् अभवत् तं वा एतं मुच्युं सन्तं मृत्युर् इत्य् आचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । तं वरुणं मृत्युम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य सर्वेभ्यो ऽङ्गेभ्यो रसो ऽक्षरत् सो ऽङ्गरसो ऽभवत् तं वा एतम् अङ्गरसं सन्तम् अङ्गिरा इत्य् आचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः

tā yā amū retaḥ samudraṃ vṛtvātiṣṭhaṃs tāḥ prācyo dakṣiṇācyaḥ pratīcya udīcyaḥ samavadravanta / tad yat samavadravanta tasmāt samudra ucyate / tā bhītā abruvan bhagavantam eva vayaṃ rājānaṃ vṛṇīmaha iti / yac ca vṛtvātiṣṭhaṃs tadvaraṇo 'bhavat taṃ vā etaṃ varaṇaṃ santaṃ varuṇa ity ācakṣate / parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ / sa samudrād amucyata sa mucyur abhavat taṃ vā etaṃ mucyuṃ santaṃ mṛtyur ity ācakṣate / parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ / taṃ varuṇaṃ mṛtyum abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasya śrāntasya taptasya saṃtaptasya sarvebhyo 'ṅgebhyo raso 'kṣarat so 'ṅgaraso 'bhavat taṃ vā etam aṅgarasaṃ santam aṅgirā ity ācakṣate / parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अङ्गिरसम् ऋषिम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्माच् छ्रान्तात् तप्तात् संतप्ताद् विंशिनो ऽङ्गिरस ऋषीन् निरमिमत तान् विंशिनो ऽङ्गिरस ऋषीन् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यो दशतयान् आङ्गिरसान् आर्षेयान् निरमिमत षोडशिनो ऽष्टादशिनो द्वादशिन एकर्चांस् तृचांश् चतुरृचान् पञ्चर्चान् षडर्चान् द्व्यृचान् सप्तर्चान् इति । तान् अङ्गिरस ऋषीन् आङ्गिरसांश् चार्षेयान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यो यान् मन्त्रान् अपश्यत्स आङ्गिरसो वेदो ऽभवत् तम् आङ्गिरसं वेदम् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तस्माच् छ्रान्तात् तप्तात् संतप्ताज् जनद् इति द्वैतम् अक्षरं व्यभवत् । स य इच्छेत् सर्वैर् एतैर् अङ्गिरोभिश् चाङ्गिरसैश् च कुर्वीयेत्य् एतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वैर् ह वा अस्यैतैर् अङ्गिरोभिश् चाङ्गिरसैश् च कृतं भवति य एव वेद यश् चैव विद्वान् एवम् एतया महाव्याहृत्या कुरुते

tam aṅgirasam ṛṣim abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptād viṃśino 'ṅgirasa ṛṣīn niramimata tān viṃśino 'ṅgirasa ṛṣīn abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo daśatayān āṅgirasān ārṣeyān niramimata ṣoḍaśino 'ṣṭādaśino dvādaśina ekarcāṃs tṛcāṃś caturṛcān pañcarcān ṣaḍarcān dvyṛcān saptarcān iti / tān aṅgirasa ṛṣīn āṅgirasāṃś cārṣeyān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyo yān mantrān apaśyatsa āṅgiraso vedo 'bhavat tam āṅgirasaṃ vedam abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tasmāc chrāntāt taptāt saṃtaptāj janad iti dvaitam akṣaraṃ vyabhavat / sa ya icchet sarvair etair aṅgirobhiś cāṅgirasaiś ca kurvīyety etayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvair ha vā asyaitair aṅgirobhiś cāṅgirasaiś ca kṛtaṃ bhavati ya eva veda yaś caiva vidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ऊर्ध्वो ऽतिष्ठत् स इमांल् लोकान् व्यष्टभ्नात् तस्माद् अङ्गिरसो ऽधीयान ऊर्ध्वस् तिष्ठति तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद् यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस् तपसो ऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये संबभूव ऋज्यद् भूतं यद् असृज्यतेदं निवेशनम् अनृणं दूरम् अस्येति । ता वा एता अङ्गिरसां यामयो यन् मेनयः करोति मेनिभिर् वीर्यं य एव वेद

sa ūrdhvo 'tiṣṭhat sa imāṃl lokān vyaṣṭabhnāt tasmād aṅgiraso 'dhīyāna ūrdhvas tiṣṭhati tad vrataṃ sa manasā dhyāyed yad vā ahaṃ kiṃcana manasā dhyāsyāmi tathaiva tad bhaviṣyati taddha sma tathaiva bhavati / tad apy etad ṛcoktam / śreṣṭho ha vedas tapaso 'dhijāto brahmajyānāṃ kṣitaye saṃbabhūva ṛjyad bhūtaṃ yad asṛjyatedaṃ niveśanam anṛṇaṃ dūram asyeti / tā vā etā aṅgirasāṃ yāmayo yan menayaḥ karoti menibhir vīryaṃ ya eva veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दिशौ ऽन्वैक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीम् उदीचीं ध्रुवाम् ऊर्ध्वाम् इति । तास् तत्रैवाभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् ताभ्यः श्रान्ताभ्यस् तप्ताभ्यः संतप्ताभ्यः पञ्च वेदान् निरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदम् असुरवेदम् इतिहासवेदं पुराणवेदम् इति । स खलु प्राच्या एव दिशः सर्पवेदं निरमिमत दक्षिणस्याः पिशाचवेदं प्रतीच्या असुरवेदम् उदीच्या इतिहासवेदं ध्रुवायाश् चोर्ध्वायाश् च पुराणवेदम् । स तान् पञ्च वेदान् अभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस् तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः पञ्च महाव्याहृतीर् निरमिमत वृधत् करद् गुहन् महत् तद् इति । वृधद् इति सर्पवेदात् करद् इति पिशाचवेदात् गुहद् इत्य् असुरवेदात् महद् इतीतिहासवेदात् तद् इति पुराणवेदात् स य इच्छेत् सर्वैर् एतैः पञ्चभिर् वेदैः कुर्वीयेत्य् एताभिर् एव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्वैर् ह वा अस्यैतैः पञ्चभिर् वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एताभिर् महाव्याहृतिभिः कुरुते

sa diśau 'nvaikṣata prācīṃ dakṣiṇāṃ pratīcīm udīcīṃ dhruvām ūrdhvām iti / tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyaḥ pañca vedān niramimata sarpavedaṃ piśācavedam asuravedam itihāsavedaṃ purāṇavedam iti / sa khalu prācyā eva diśaḥ sarpavedaṃ niramimata dakṣiṇasyāḥ piśācavedaṃ pratīcyā asuravedam udīcyā itihāsavedaṃ dhruvāyāś cordhvāyāś ca purāṇavedam / sa tān pañca vedān abhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyas taptebhyaḥ saṃtaptebhyaḥ pañca mahāvyāhṛtīr niramimata vṛdhat karad guhan mahat tad iti / vṛdhad iti sarpavedāt karad iti piśācavedāt guhad ity asuravedāt mahad itītihāsavedāt tad iti purāṇavedāt sa ya icchet sarvair etaiḥ pañcabhir vedaiḥ kurvīyety etābhir eva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvair ha vā asyaitaiḥ pañcabhir vedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etābhir mahāvyāhṛtibhiḥ kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आवतश् च परावतश् चान्वैक्षत तास् तत्रैवाभ्यश्राम्यद् अभ्यतपत् समतपत् ताभ्यः श्रान्ताभ्यस् तप्ताभ्यः संतप्ताभ्यः शम् इत्य् ऊर्ध्वम् अक्षरम् उदक्रामत् । स य इच्छेत् सर्वाभिर् एताभिर् आवद्भिश् च परावद्भिश् च कुर्वीयेत्य् एतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वाभिर् ह वा अस्यैताभिर् आवद्भिश् च परावद्भिश् च कृतं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतया महाव्याहृत्या कुरुते

sa āvataś ca parāvataś cānvaikṣata tās tatraivābhyaśrāmyad abhyatapat samatapat tābhyaḥ śrāntābhyas taptābhyaḥ saṃtaptābhyaḥ śam ity ūrdhvam akṣaram udakrāmat / sa ya icchet sarvābhir etābhir āvadbhiś ca parāvadbhiś ca kurvīyety etayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvābhir ha vā asyaitābhir āvadbhiś ca parāvadbhiś ca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etayā mahāvyāhṛtyā kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भूयो ऽश्राम्यत् भूयो ऽतप्यत् भूय आत्मानं समतपत् स मनस एव चन्द्रमसं निरमिमत नखेभ्यो नक्षत्राणि लोमभ्य ओषधिवनस्पतीन् क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यो ऽन्यान् बहून् देवान् । स भूयो ऽश्राम्यद् भूयो ऽतप्यत् भूय आत्मानं समतपत् स एतं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् एकविंशतिसंस्थं यज्ञम् अपश्यत् । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । अग्निर् यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् इति । अथाप्य् एष प्राक्रीडितः श्लोकः प्रत्यभिवदति सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञा इति

sa bhūyo 'śrāmyat bhūyo 'tapyat bhūya ātmānaṃ samatapat sa manasa eva candramasaṃ niramimata nakhebhyo nakṣatrāṇi lomabhya oṣadhivanaspatīn kṣudrebhyaḥ prāṇebhyo 'nyān bahūn devān / sa bhūyo 'śrāmyad bhūyo 'tapyat bhūya ātmānaṃ samatapat sa etaṃ trivṛtaṃ saptatantum ekaviṃśatisaṃsthaṃ yajñam apaśyat / tad apy etad ṛcoktam / agnir yajñaṃ trivṛtaṃ saptatantum iti / athāpy eṣa prākrīḍitaḥ ślokaḥ pratyabhivadati sapta sutyāḥ sapta ca pākayajñā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आहरत् येनायजत तस्याग्निर् होतासीत् वायुर् अध्वर्युः सूर्य उद्गाता चन्द्रमा ब्रह्मा पर्जन्यः सदस्य ओषधिवनस्पतयश् चमसा अध्वर्यवो विश्वेदेवा होत्रका अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस् तं ह स्मैतम् एवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं सावसाय ह स्माहेत्य् अभिव्रजन्ति मा नो ऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाम् अमृताः प्रजाः प्रसाक्षीद् इति तान् वायेतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकान् इत्य् आचक्षते दक्षिणासमृद्धांस् तद् उ ह स्माह प्रजापतिर् यद् वै यज्ञे ऽकुशला ऋत्विजो भवन्त्य् अचरितिनो ब्रह्मचर्यम् अपराग्या वा तद् वै यज्ञस्य विरिष्टम् इत्य् आचक्षते । यज्ञस्य विरिष्टम् अनुयजमानो विरिष्यते यजमानस्य विरिष्टम् अन्वृत्विजो विरिष्यन्त ऋत्विजां विरिष्टम् अनुदक्षिणा विरिष्यन्ते दक्षिणानां विरिष्टम् अनुयजमानः पुत्रपशुभिर् विरिष्यते पुत्रपशूनां विरिष्टम् अनुयजमानः स्वर्गे लोकेन विरिष्यते स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टम् अनु तस्यार्धस्य योगक्षेमो विरिष्यते यस्मिन्न् अर्धे यजन्त इति ब्राह्मणम्

tam āharat yenāyajata tasyāgnir hotāsīt vāyur adhvaryuḥ sūrya udgātā candramā brahmā parjanyaḥ sadasya oṣadhivanaspatayaś camasā adhvaryavo viśvedevā hotrakā atharvāṅgiraso goptāras taṃ ha smaitam evaṃ vidvāṃsaḥ pūrve śrotriyā yajñaṃ tataṃ sāvasāya ha smāhety abhivrajanti mā no 'yaṃ gharma udyataḥ pramattānām amṛtāḥ prajāḥ prasākṣīd iti tān vāyetān parirakṣakān sadaḥprasarpakān ity ācakṣate dakṣiṇāsamṛddhāṃs tad u ha smāha prajāpatir yad vai yajñe 'kuśalā ṛtvijo bhavanty acaritino brahmacaryam aparāgyā vā tad vai yajñasya viriṣṭam ity ācakṣate / yajñasya viriṣṭam anuyajamāno viriṣyate yajamānasya viriṣṭam anvṛtvijo viriṣyanta ṛtvijāṃ viriṣṭam anudakṣiṇā viriṣyante dakṣiṇānāṃ viriṣṭam anuyajamānaḥ putrapaśubhir viriṣyate putrapaśūnāṃ viriṣṭam anuyajamānaḥ svarge lokena viriṣyate svargasya lokasya viriṣṭam anu tasyārdhasya yogakṣemo viriṣyate yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं ह स्मैतम् एवं विद्वांसं ब्रह्माणं यज्ञविरिष्टो वा यज्ञविरिष्टिनो वेत्य् उपाधावेरन् नमस् ते अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं संधेहीति तद् यत्रैव विरिष्टं स्यात् तत्राग्नीन् उपसमाधाय शान्त्युदकं कृत्वा पृथिव्यै श्रोत्रायेति त्रिर् एवाग्नीन् सम्प्रोक्षति त्रिः पर्युक्षति त्रिः कारयमाणम् आचामयति च सम्प्रोक्षति च यज्ञवास्तु च सम्प्रोक्षत्य् अथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं संधीयते तद् यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात् सुवर्णेन रजतं रजतेन लोहं लोहेन सीसं सीसेन एष्व् एवम् एवास्य यज्ञस्य विरिष्टं संधीयते यज्ञस्य संधितिम् अनु यजमानः संधीयते यजमानस्य संधितिम् अन्व् ऋत्विजः संधीयन्त ऋत्विजां संधितिम् अनु दक्षिणाः संधीयन्ते दक्षिणानां संधितिम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः संधीयते पुत्रपशूनां संधितिम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन संधीयते स्वर्गस्य लोकस्य संधितिम् अनु तस्यार्धस्य योगक्षेमः संधीयते यस्मिन्न् अर्धे यजन्त इति ब्राह्मणम्

taṃ ha smaitam evaṃ vidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ yajñaviriṣṭo vā yajñaviriṣṭino vety upādhāveran namas te astu bhagavan yajñasya no viriṣṭaṃ saṃdhehīti tad yatraiva viriṣṭaṃ syāt tatrāgnīn upasamādhāya śāntyudakaṃ kṛtvā pṛthivyai śrotrāyeti trir evāgnīn samprokṣati triḥ paryukṣati triḥ kārayamāṇam ācāmayati ca samprokṣati ca yajñavāstu ca samprokṣaty athāpi vedānāṃ rasena yajñasya viriṣṭaṃ saṃdhīyate tad yathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt suvarṇena rajataṃ rajatena lohaṃ lohena sīsaṃ sīsena eṣv evam evāsya yajñasya viriṣṭaṃ saṃdhīyate yajñasya saṃdhitim anu yajamānaḥ saṃdhīyate yajamānasya saṃdhitim anv ṛtvijaḥ saṃdhīyanta ṛtvijāṃ saṃdhitim anu dakṣiṇāḥ saṃdhīyante dakṣiṇānāṃ saṃdhitim anu yajamānaḥ putrapaśubhiḥ saṃdhīyate putrapaśūnāṃ saṃdhitim anu yajamānaḥ svargeṇa lokena saṃdhīyate svargasya lokasya saṃdhitim anu tasyārdhasya yogakṣemaḥ saṃdhīyate yasminn ardhe yajanta iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् उ ह स्माहाथर्वा देवो विजानन् यज्ञविरिष्टानन्दानीत्पुपशमयेरन् यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रियते ऽपि च यद् उ बह्व् इव यज्ञे विलोमः क्रियते न चैवास्य काचनार्तिर् भवति न च यज्ञविष्कन्धम् उपयात्य् अपहन्ति पुनर् मृत्युम् अपात्येति पुनर् आजातिं कामचारो ऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति यस्य चैव विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणतः सदो ऽध्यास्ते यस्य चैव विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणत उदङ्मुख आसीनो यज्ञ आज्याहुतीर् जुहोतीति ब्राह्मणम्

tad u ha smāhātharvā devo vijānan yajñaviriṣṭānandānītpupaśamayeran yajñe prāyaścittiḥ kriyate 'pi ca yad u bahv iva yajñe vilomaḥ kriyate na caivāsya kācanārtir bhavati na ca yajñaviṣkandham upayāty apahanti punar mṛtyum apātyeti punar ājātiṃ kāmacāro 'sya sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān brahmā bhavati yasya caiva vidvān brahmā dakṣiṇataḥ sado 'dhyāste yasya caiva vidvān brahmā dakṣiṇata udaṅmukha āsīno yajña ājyāhutīr juhotīti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे स खलु ब्रह्मा सृष्टश् चिन्ताम् आपेदे केनाहम् एकेनाक्षरेण सर्वांश् च कामान् सर्वांश् च लोकान् सर्वांश् च देवान् सर्वांश् च वेदान् सर्वांश् च यज्ञान् सर्वांश् च शब्दान् सर्वाश् च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्य् अनुभवेयम् इति स ब्रह्मचर्यम् अचरत् स ॐ इत्य् एतद् अक्षरम् अपश्यद् द्विवर्णं चतुर्मात्रं सर्वव्यापि सर्वविभ्वयातयामब्रह्म ब्राह्मीं व्याहृतिं ब्रह्मदैवतं तया सर्वांश् च कामान् सर्वांश् च लोकान् सर्वांश् च देवान् सर्वांश् च वेदान् सर्वांश् च यज्ञान् सर्वांश् च शब्दान् सर्वाश् च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्य् अन्वभवत् तस्य प्रथमेन वर्णेनापस्नेहश् चान्वभवत् तस्य द्वितीयेन वर्णेन तेजो ज्योतींष्य् अन्वभवत्

brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare sasṛje sa khalu brahmā sṛṣṭaś cintām āpede kenāham ekenākṣareṇa sarvāṃś ca kāmān sarvāṃś ca lokān sarvāṃś ca devān sarvāṃś ca vedān sarvāṃś ca yajñān sarvāṃś ca śabdān sarvāś ca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamāny anubhaveyam iti sa brahmacaryam acarat sa oṃ ity etad akṣaram apaśyad dvivarṇaṃ caturmātraṃ sarvavyāpi sarvavibhvayātayāmabrahma brāhmīṃ vyāhṛtiṃ brahmadaivataṃ tayā sarvāṃś ca kāmān sarvāṃś ca lokān sarvāṃś ca devān sarvāṃś ca vedān sarvāṃś ca yajñān sarvāṃś ca śabdān sarvāś ca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamāny anvabhavat tasya prathamena varṇenāpasnehaś cānvabhavat tasya dvitīyena varṇena tejo jyotīṃṣy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्रथमया स्वरमात्रया पृथिवीम् अग्निम् ओषधिवनस्पतीन् ऋग्वेदं भूर् इति व्याहृतिर् गायत्रं छन्दस् त्रिवृतं स्तोमं प्राचीं दिशं वसन्तम् ऋतुं वाचम् अध्यात्मं जिह्वां रसम् इतीन्द्रियाण्य् अन्वभवत्

tasya prathamayā svaramātrayā pṛthivīm agnim oṣadhivanaspatīn ṛgvedaṃ bhūr iti vyāhṛtir gāyatraṃ chandas trivṛtaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃ vasantam ṛtuṃ vācam adhyātmaṃ jihvāṃ rasam itīndriyāṇy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य द्वितीयया स्वरमात्रयान्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिस् त्रैष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशं ग्रीष्मम् ऋतुं प्राणम् अध्यात्मनासिके गन्धघ्राणम् इतीन्द्रियाण्य् अन्वभवत्

tasya dvitīyayā svaramātrayāntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva iti vyāhṛtis traiṣṭubhaṃ chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃ grīṣmam ṛtuṃ prāṇam adhyātmanāsike gandhaghrāṇam itīndriyāṇy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तृतीयया स्वरमात्रया दिवम् आदित्यं सामवेदं स्वर् इति व्याहृतिर् जागतं छन्दः सप्तदशं स्तोमम् उदीचीं दिशं वर्षाऋतुं ज्योतिर् अध्यात्मं चक्षुषी दर्शनम् इतीन्द्रियाण्य् अन्वभवत्

tasya tṛtīyayā svaramātrayā divam ādityaṃ sāmavedaṃ svar iti vyāhṛtir jāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ stomam udīcīṃ diśaṃ varṣāṛtuṃ jyotir adhyātmaṃ cakṣuṣī darśanam itīndriyāṇy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वकारमात्रयापश् चन्द्रमसम् अथर्ववेदनक्षत्राण्य् ओ३म् इति स्वम् आत्मानं जनद् इत्य् अङ्गिरसाम् आनुष्टुभं छन्द एकविंशं स्तोमं दक्षिणां दिशं शरदम् ऋतुं मनोऽध्यात्मं ज्ञानं ज्ञेयम् इतीन्द्रियाण्य् अन्वभवत्

tasya vakāramātrayāpaś candramasam atharvavedanakṣatrāṇy o3m iti svam ātmānaṃ janad ity aṅgirasām ānuṣṭubhaṃ chanda ekaviṃśaṃ stomaṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ śaradam ṛtuṃ mano'dhyātmaṃ jñānaṃ jñeyam itīndriyāṇy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य मकारश्रुत्येतिहासपुराणं वाको वाक्यगाथानाराशंसीर् उपनिषदो ऽनुशासनानाम् इति वृधत् करद्गुहन् महत् तच् छम् ओ३म् इति व्याहृतीः स्वरशम्यनानातन्त्रीः स्वरनृत्यगीतवादित्राण्य् अन्वभवच् चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर् वार् हतं छन्दस् तृणवत् त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ ध्रुवाम् ऊर्ध्वां दिशं हेमन्तशिशिराव् ऋतू श्रोत्रम् अध्यात्मं शब्दश्रवणम् इतीन्द्रियाण्य् अन्वभवत्

tasya makāraśrutyetihāsapurāṇaṃ vāko vākyagāthānārāśaṃsīr upaniṣado 'nuśāsanānām iti vṛdhat karadguhan mahat tac cham o3m iti vyāhṛtīḥ svaraśamyanānātantrīḥ svaranṛtyagītavāditrāṇy anvabhavac caitrarathaṃ daivataṃ vaidyutaṃ jyotir vār hataṃ chandas tṛṇavat trayastriṃśau stomau dhruvām ūrdhvāṃ diśaṃ hemantaśiśirāv ṛtū śrotram adhyātmaṃ śabdaśravaṇam itīndriyāṇy anvabhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषैवाक्षर ऋग् ब्रह्मणस् तपसो ऽग्रे प्रादुर्बभूव ब्रह्म वेदस्याथर्वणं शुक्रम् अत एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः स तु खलु मन्त्राणाम् अतपसाशुश्रूषानध्यायाध्ययनेन यद् ऊनं च विरिष्टं च यातयामं च करोति तदथर्वणां तेजसा प्रत्याप्याययेन् मन्त्राश् च माम् अभिमुखीभवेयुर् गर्भा इव मातरम् अभिजिघांसुः पुरस्ताद् ॐकारं प्रयुङ्क्त एतयैव तद् ऋचा प्रत्याप्याययेद् एषैव यज्ञस्य पुरस्ताद् युज्यत एषा पश्चात् सर्वत एतया यज्ञस् तायते । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । या पुरस्ताद् युज्यत ऋचो ऽक्षरे परमे व्योमन्न् इति । तद् एतद् अक्षरं ब्राह्मणो यं कामम् इच्छेत् त्रिरात्रोपोषितः प्राङ्मुखो वाग्यतो बर्हिष्य् उपविश्य सहस्रकृत्वा आवर्तयेत् सिद्धन्त्य् अस्यार्थाः सर्वकर्माणि चेति ब्राह्मणम्

saiṣaivākṣara ṛg brahmaṇas tapaso 'gre prādurbabhūva brahma vedasyātharvaṇaṃ śukram ata eva mantrāḥ prādurbabhūvuḥ sa tu khalu mantrāṇām atapasāśuśrūṣānadhyāyādhyayanena yad ūnaṃ ca viriṣṭaṃ ca yātayāmaṃ ca karoti tadatharvaṇāṃ tejasā pratyāpyāyayen mantrāś ca mām abhimukhībhaveyur garbhā iva mātaram abhijighāṃsuḥ purastād oṃkāraṃ prayuṅkta etayaiva tad ṛcā pratyāpyāyayed eṣaiva yajñasya purastād yujyata eṣā paścāt sarvata etayā yajñas tāyate / tad apy etad ṛcoktam / yā purastād yujyata ṛco 'kṣare parame vyomann iti / tad etad akṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmam icchet trirātropoṣitaḥ prāṅmukho vāgyato barhiṣy upaviśya sahasrakṛtvā āvartayet siddhanty asyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसोर्द्धाराणाम् ऐन्द्रनगरन्तदसुरराः पर्यवारयन्त ते देवा भीता आसन् क इमान् असुरान् अपहनिष्यतीति त ॐकारं ब्रह्मणः पुत्रं ज्येष्ठं ददृशुस् ते तम् अब्रुवन् भवता मुखेनेमान् असुरान् जयेमेति । स होवाच किं मे प्रतीवाहो भविष्यतीति वरं वृणीष्येति वृणा इति स वरम् अवृणीत न माम् अनीरयित्वा ब्राह्मणा ब्रह्म वदेयुर् यदि वदेयुर् अब्रह्म तत् स्याद् इति तथेति ते देवा देवयजनस्योत्तरार्धे ऽसुरैः संयता आसंस् तान् ॐकारेणाग्नीध्रीयाद् देवा असुरान् पराभावयन्त तद् यत् पराभावयन्त तस्माद् ॐकारः पूर्व उच्यते । यो ह वा एतम् ॐकारं न वेदावशः स्याद् इत्य् अथ य एव वेद ब्रह्म वशः स्याद् इति तस्माद् ॐकार ऋग्य् ऋग् भवति यजुषि यजुः साम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मणे ब्राह्मणं श्लोके श्लोकः प्रणवे प्रणव इति ब्राह्मणम्

vasorddhārāṇām aindranagarantadasurarāḥ paryavārayanta te devā bhītā āsan ka imān asurān apahaniṣyatīti ta oṃkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ jyeṣṭhaṃ dadṛśus te tam abruvan bhavatā mukhenemān asurān jayemeti / sa hovāca kiṃ me pratīvāho bhaviṣyatīti varaṃ vṛṇīṣyeti vṛṇā iti sa varam avṛṇīta na mām anīrayitvā brāhmaṇā brahma vadeyur yadi vadeyur abrahma tat syād iti tatheti te devā devayajanasyottarārdhe 'suraiḥ saṃyatā āsaṃs tān oṃkāreṇāgnīdhrīyād devā asurān parābhāvayanta tad yat parābhāvayanta tasmād oṃkāraḥ pūrva ucyate / yo ha vā etam oṃkāraṃ na vedāvaśaḥ syād ity atha ya eva veda brahma vaśaḥ syād iti tasmād oṃkāra ṛgy ṛg bhavati yajuṣi yajuḥ sāmni sāma sūtre sūtraṃ brāhmaṇe brāhmaṇaṃ śloke ślokaḥ praṇave praṇava iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ॐकारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किं लिङ्गं किं वचनं का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः स्वर उपसर्गो निपातः किं वै व्याकरणं को विकारः को विकारी कतिमात्रः कतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः संयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणं शिक्षुकाः किम् उच्चारयन्ति किं छन्दः को वर्ण इति पूर्वे प्रश्ना अथोत्तरे मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणम् ऋग्यजुः साम कस्माद् ब्रह्मवादिन ॐकारम् आदितः कुर्वन्ति किं देवतं किं ज्योतिषं किं निरुक्तं किं स्थानं का प्रकृतिः किम् अध्यात्मम् इति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः पूर्वोत्तराणां त्रयो वर्गा द्वादशका एतैर् ॐकारं व्याख्यास्यामः

oṃkāraṃ pṛcchāmaḥ ko dhātuḥ kiṃ prātipadikaṃ kiṃ nāmākhyātaṃ kiṃ liṅgaṃ kiṃ vacanaṃ kā vibhaktiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ svara upasargo nipātaḥ kiṃ vai vyākaraṇaṃ ko vikāraḥ ko vikārī katimātraḥ kativarṇaḥ katyakṣaraḥ katipadaḥ kaḥ saṃyogaḥ kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃ śikṣukāḥ kim uccārayanti kiṃ chandaḥ ko varṇa iti pūrve praśnā athottare mantraḥ kalpo brāhmaṇam ṛgyajuḥ sāma kasmād brahmavādina oṃkāram āditaḥ kurvanti kiṃ devataṃ kiṃ jyotiṣaṃ kiṃ niruktaṃ kiṃ sthānaṃ kā prakṛtiḥ kim adhyātmam iti ṣaṭtriṃśat praśnāḥ pūrvottarāṇāṃ trayo vargā dvādaśakā etair oṃkāraṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रः प्रजापतिम् अपृच्छद् भगवन्न् अभिसूय पृच्छामीति पृच्छ वत्सेत्य् अब्रवीत् किम् अयम् ॐकारः कस्य पुत्रः किं चैतच् छन्दः किं चैतद्वर्णः किंचैतद् ब्रह्मा ब्रह्म सम्पद्यते तस्माद् वै तद्भद्रम् ॐकारं पूर्वम् आलेभे स्वरितोदात्त एकाक्षर ॐकार ऋग्वेदे त्रैस्वर्योदात्त एकाक्षर ॐकारो यजुर्वेदे दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ॐकारः सामवेदे ह्रस्वोदात्त एकाक्षर ॐकारो ऽथर्ववेद उदात्तोदात्तद्विपद अ उ इत्य् अर्धचतस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनम् इत्य् आहुर् या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवत्या रक्ता वर्णेन यस् तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद् ब्राह्म्यं पदं या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदेवत्या कृष्णा वर्णेन यस् तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद् वैष्णवं पदं या सा तृतीया मात्रैशानदेवत्या कपिला वर्णेन यस् तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद् ऐशानं पदं या सार्धचतुर्थी मात्रा सर्वदेवत्या व्यक्तीभूता खं विचरति शुद्धस्फटिकसंनिभा वर्णेन यस् तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत् पदम् अनामकम् ॐकारस्य चोत्पत्तिर् विप्रो यो न जानाति तत् पुनर् उपनयनं तस्माद् ब्राह्मणवचनम् आदर्तव्यं यथा लातव्यो गोत्रो ब्रह्मणः पुत्रो गायत्रं छन्दः शुक्लो वर्णः पुंसो वत्सो रुद्रो देवता ॐकारो वेदानाम्

indraḥ prajāpatim apṛcchad bhagavann abhisūya pṛcchāmīti pṛccha vatsety abravīt kim ayam oṃkāraḥ kasya putraḥ kiṃ caitac chandaḥ kiṃ caitadvarṇaḥ kiṃcaitad brahmā brahma sampadyate tasmād vai tadbhadram oṃkāraṃ pūrvam ālebhe svaritodātta ekākṣara oṃkāra ṛgvede traisvaryodātta ekākṣara oṃkāro yajurvede dīrghaplutodātta ekākṣara oṃkāraḥ sāmavede hrasvodātta ekākṣara oṃkāro 'tharvaveda udāttodāttadvipada a u ity ardhacatasro mātrā makāre vyañjanam ity āhur yā sā prathamā mātrā brahmadevatyā raktā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched brāhmyaṃ padaṃ yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched vaiṣṇavaṃ padaṃ yā sā tṛtīyā mātraiśānadevatyā kapilā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched aiśānaṃ padaṃ yā sārdhacaturthī mātrā sarvadevatyā vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasaṃnibhā varṇena yas tāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchet padam anāmakam oṃkārasya cotpattir vipro yo na jānāti tat punar upanayanaṃ tasmād brāhmaṇavacanam ādartavyaṃ yathā lātavyo gotro brahmaṇaḥ putro gāyatraṃ chandaḥ śuklo varṇaḥ puṃso vatso rudro devatā oṃkāro vedānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को धातुर् इत्य् आपृर् धातुर् अवतिम् अप्य् एके रूपसामान्याद् अर्थसामान्यनेदीयस् तस्माद् आपेर् ॐकारः सर्वम् आप्नोतीत्य् अर्थः कृदन्तम् अर्थवत् प्रातिपदिकम् अदर्शनं प्रत्ययस्य नाम सम्पद्यते निपातेषु चैनं वैयाकरणा उदात्तं समामनन्ति तद् अव्ययीभूतम् अन्वर्थवाची शब्दो न व्येति कदाचनेति । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन् न व्येति तद् अव्ययम् । को विकारी च्यवते प्रसारणम् आप्तोतिराव आ पकारी विकार्यावादित ॐकारो विक्रियते द्वितीयो मकार एव द्विवर्ण एकाक्षर ॐ इत्य् ॐकारो निर्वृतः

ko dhātur ity āpṛr dhātur avatim apy eke rūpasāmānyād arthasāmānyanedīyas tasmād āper oṃkāraḥ sarvam āpnotīty arthaḥ kṛdantam arthavat prātipadikam adarśanaṃ pratyayasya nāma sampadyate nipāteṣu cainaṃ vaiyākaraṇā udāttaṃ samāmananti tad avyayībhūtam anvarthavācī śabdo na vyeti kadācaneti / sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu / vacaneṣu ca sarveṣu yan na vyeti tad avyayam / ko vikārī cyavate prasāraṇam āptotirāva ā pakārī vikāryāvādita oṃkāro vikriyate dvitīyo makāra eva dvivarṇa ekākṣara oṃ ity oṃkāro nirvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतिमात्र इत्यादेस् तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्लवते मकारश् चतुर्थीं किं स्थानम् इत्य् उभाव् ओष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च द्वयस्थानं संध्यक्षरम् अवर्णलेशः कण्ठ्यो यथोक्तशेषः पूर्वो विवृतकरणस्थितश् च द्वितीयस्पृष्टकरणस्थितश् च न संयोगो विद्यूत आख्यातोपसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च संस्थानाध्यायिन आचार्याः पूर्वे बभूवुः श्रवणाद् एव प्रतिपद्यन्ते नकारणं पृच्छन्त्य् अथापरपक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छको बभूवां वु पृथग् उद्गीथदोषान् भवन्तो ब्रुवन्त्व् इति तद् वाप्य् उपलक्षयेद् वर्णाक्षरपदाङ्कशो विभक्त्याम् ऋषिनिषेविताम् इति वाचं स्तुवन्ति तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानाम् अयम् इदं भविष्यतीति षडङ्गविदस् तत् तथाधीमहे । किं छन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री वै देवानाम् एकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता द्वौ द्वादशकौ वर्गाव् एतद् वै व्याकरणं धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दोवचनं चाथोत्तरौ द्वौ द्वादशकौ वर्गौ वेदरहसिकी व्याख्याता मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणम् ऋग् यजुः सामाथर्वाण्य् एषा व्याहृतिश् चतुर्णां वेदानाम् आनुपूर्वेण्ॐ भूर् भुवस्वर् इति व्याहृतयः

katimātra ityādes tisro mātrā abhyādāne hi plavate makāraś caturthīṃ kiṃ sthānam ity ubhāv oṣṭhau sthānaṃ nādānupradānakaraṇau ca dvayasthānaṃ saṃdhyakṣaram avarṇaleśaḥ kaṇṭhyo yathoktaśeṣaḥ pūrvo vivṛtakaraṇasthitaś ca dvitīyaspṛṣṭakaraṇasthitaś ca na saṃyogo vidyūta ākhyātopasargānudāttasvaritaliṅgavibhaktivacanāni ca saṃsthānādhyāyina ācāryāḥ pūrve babhūvuḥ śravaṇād eva pratipadyante nakāraṇaṃ pṛcchanty athāparapakṣīyāṇāṃ kaviḥ pañcālacaṇḍaḥ paripṛcchako babhūvāṃ vu pṛthag udgīthadoṣān bhavanto bruvantv iti tad vāpy upalakṣayed varṇākṣarapadāṅkaśo vibhaktyām ṛṣiniṣevitām iti vācaṃ stuvanti tasmāt kāraṇaṃ brūmo varṇānām ayam idaṃ bhaviṣyatīti ṣaḍaṅgavidas tat tathādhīmahe / kiṃ chanda iti gāyatraṃ hi chando gāyatrī vai devānām ekākṣarā śvetavarṇā ca vyākhyātā dvau dvādaśakau vargāv etad vai vyākaraṇaṃ dhātvarthavacanaṃ śaikṣyaṃ chandovacanaṃ cāthottarau dvau dvādaśakau vargau vedarahasikī vyākhyātā mantraḥ kalpo brāhmaṇam ṛg yajuḥ sāmātharvāṇy eṣā vyāhṛtiś caturṇāṃ vedānām ānupūrveṇoṃ bhūr bhuvasvar iti vyāhṛtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमीक्षप्रवह्लितानि श्रूयन्ते द्वापरादाव् ऋषीणाम् एकदेशो दोषपतिर् इह चिन्ताम् आपेदे त्रिभिः सोमः पातव्यः समाप्तम् इव भवति तस्माद् ऋग्यजुःसामान्य् अपक्रान्ततेजांस्य् आसंस् तत्र महर्षयः परिदेवयांचक्रिरे महच् छोकभयं प्राप्तास्मो न चैतत् सर्वैः समभिहितं ते वयं भगवन्तम् एवोपधावाम सर्वेषाम् एव शर्म भवानीति ते तथेत्य् उक्त्वा तूष्णीम् अतिष्ठन् नानुपसन्नेभ्य इत्य् उपोपसीदामीति नीचैर् बभूवुः । स एभ्य उपनीय प्रोवाच मामिकाम् एव व्याहृतिम् आदितः आदितः कृणुध्वम् इत्य् एवं मामका आधीयन्ते । नर्ते भृग्वङ्गिरोविद्भ्यः सोमः पातव्य ऋत्विजः पराभवन्ति यजमानो रजसापध्यस्यति श्रुतिश् चापध्यस्ता तिष्ठतीत्य् एवम् एवोत्तरोत्तराद् योगात् तोकं तोकम् प्रशाध्वम् इत्य् एवं प्रतापो न पराभविष्यतीति तथाह तथाह भगवन्न् इति प्रतिपेदिर आप्याययंस् ते तथा वीतशोकभया बभूवुः । तस्माद् ब्रह्मवादिन ॐकारम् आदितः कुर्वन्ति

asamīkṣapravahlitāni śrūyante dvāparādāv ṛṣīṇām ekadeśo doṣapatir iha cintām āpede tribhiḥ somaḥ pātavyaḥ samāptam iva bhavati tasmād ṛgyajuḥsāmāny apakrāntatejāṃsy āsaṃs tatra maharṣayaḥ paridevayāṃcakrire mahac chokabhayaṃ prāptāsmo na caitat sarvaiḥ samabhihitaṃ te vayaṃ bhagavantam evopadhāvāma sarveṣām eva śarma bhavānīti te tathety uktvā tūṣṇīm atiṣṭhan nānupasannebhya ity upopasīdāmīti nīcair babhūvuḥ / sa ebhya upanīya provāca māmikām eva vyāhṛtim āditaḥ āditaḥ kṛṇudhvam ity evaṃ māmakā ādhīyante / narte bhṛgvaṅgirovidbhyaḥ somaḥ pātavya ṛtvijaḥ parābhavanti yajamāno rajasāpadhyasyati śrutiś cāpadhyastā tiṣṭhatīty evam evottarottarād yogāt tokaṃ tokam praśādhvam ity evaṃ pratāpo na parābhaviṣyatīti tathāha tathāha bhagavann iti pratipedira āpyāyayaṃs te tathā vītaśokabhayā babhūvuḥ / tasmād brahmavādina oṃkāram āditaḥ kurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंदेवतम् इत्य् ऋचाम् अग्निर् देवतं तद् एव ज्योतिर् गायत्रं छन्दः पृथिवी स्थानम् । अग्निम् ईडे पुरोहितं यज्ञस्य देवम् ऋत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् इत्य् एवम् आदिं कृत्वा ऋग्वेदम् अधीयते । यजुषां वायुर् देवतं तद् एव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दो ऽन्तरिक्षं स्थानम् । इखे त्व् ओर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु । श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्य् एवम् आदिं कृत्वा यजुर्वेदम् अधीयते । साम्नाम् आदित्यो देवतं तद् एव ज्योतिर् जागतं छन्दो द्यौ स्थानम् । अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सत्सि बर्हिषीत्य् एवम् आदिं कृत्वा सामवेदम् अधीयते । अथर्वणां चन्द्रमा देवतं तद् एव ज्योतिः सर्वाणि छन्दांस्य् आपः स्थानम् । शन्नो देवे रभिष्ट य इत्य् एवम् आदिं कृत्वा अथर्ववेदम् अधीयते । अद्भ्यः स्थावरजङ्गमो भूतग्रामः सम्भवति तस्मात् सर्वम् आपोमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयम् । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगून् अङ्गिरसः श्रिता इत्य् अब् इति प्रकृतिर् अपाम् ॐकारेण चैतस्माद् व्यासः पुरोवाच भृग्वङ्गिरोविदा संस्कृतो ऽन्यान् वेदान् अधीयीत नान्यत्र संस्कृतो भृग्वङ्गिरसो ऽधीयीत अथ सामवेदे खिलश्रुतिः ब्रह्मचर्येण चैतस्माद् अथर्वाङ्गिरसो ह यो वेदः स वेद सर्वम् इति ब्राह्मणम्

kiṃdevatam ity ṛcām agnir devataṃ tad eva jyotir gāyatraṃ chandaḥ pṛthivī sthānam / agnim īḍe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijam / hotāraṃ ratnadhātamam ity evam ādiṃ kṛtvā ṛgvedam adhīyate / yajuṣāṃ vāyur devataṃ tad eva jyotiḥ traiṣṭubhaṃ chando 'ntarikṣaṃ sthānam / ikhe tv orje tvā vāyava stha devo vaḥ savitā prārpayatu / śreṣṭhatamāya karmaṇa ity evam ādiṃ kṛtvā yajurvedam adhīyate / sāmnām ādityo devataṃ tad eva jyotir jāgataṃ chando dyau sthānam / agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye / nihotā satsi barhiṣīty evam ādiṃ kṛtvā sāmavedam adhīyate / atharvaṇāṃ candramā devataṃ tad eva jyotiḥ sarvāṇi chandāṃsy āpaḥ sthānam / śanno deve rabhiṣṭa ya ity evam ādiṃ kṛtvā atharvavedam adhīyate / adbhyaḥ sthāvarajaṅgamo bhūtagrāmaḥ sambhavati tasmāt sarvam āpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayam / antaraite trayo vedā bhṛgūn aṅgirasaḥ śritā ity ab iti prakṛtir apām oṃkāreṇa caitasmād vyāsaḥ purovāca bhṛgvaṅgirovidā saṃskṛto 'nyān vedān adhīyīta nānyatra saṃskṛto bhṛgvaṅgiraso 'dhīyīta atha sāmavede khilaśrutiḥ brahmacaryeṇa caitasmād atharvāṅgiraso ha yo vedaḥ sa veda sarvam iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मम् आत्मभैषज्यम् आत्मकैवल्यम् ॐकार आत्मानं निरुध्य सङ्गम् अमात्रीं भूतार्थचिन्तां चिन्तयेद् अतिक्रम्य वेदेभ्यः सर्वपरमाध्यात्मफलं प्राप्नोतीत्य् अर्थः सवितर्कं ज्ञानम् अयम् इत्य् एतैः प्रश्नैः प्रतिवचनैश् च यथार्थं पदम् अनुविचिन्त्य प्रकरणज्ञो हि प्रबलो विषयी स्यात् सर्वस्मिन् वाको वाक्य इति ब्राह्मणम्

adhyātmam ātmabhaiṣajyam ātmakaivalyam oṃkāra ātmānaṃ nirudhya saṅgam amātrīṃ bhūtārthacintāṃ cintayed atikramya vedebhyaḥ sarvaparamādhyātmaphalaṃ prāpnotīty arthaḥ savitarkaṃ jñānam ayam ity etaiḥ praśnaiḥ prativacanaiś ca yathārthaṃ padam anuvicintya prakaraṇajño hi prabalo viṣayī syāt sarvasmin vāko vākya iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्ध स्मैतद् विद्वांसम् एकादशाक्षम् मौद्गल्यं ग्लावो मैत्रे यो ऽभ्याजगाम स तस्मिन् ब्रह्मचर्यं वसतो विज्ञायोवाच किं स्विन्मर्या अयं तं मौद्गल्यो ऽध्येति यद् अस्मिन् ब्रह्मचर्ये वसतीति तद्धि मौद्गल्यस्यान्तेवासी शुश्राव सः आचार्यायाव्रज्याचचष्टे दुरधीयानं वा अयं भवन्तम् अवोचद् यो ऽयम् अद्यातिथिर् भवति किं सौम्य विद्वान् इति । त्रीन् वेदान् ब्रूते भो ३ इति तस्य सौम्य यो विस्पष्टो विजिगीषो ऽन्तेवासी तन् मे ह्वयेति तम् आजुहाव तम् अभ्युवाचासाव् इति भो ३ इति किं सौम्य त आचार्यो ऽध्येतीति त्रीन् वेदान् ब्रूते भो ३ इति यन् नु खलु सौम्यास्माभिः सर्वे वेदा मुखतो गृहीताः कथं त एवम् आचार्यो भाषते कथं नु शिष्टाः शिष्टेभ्य एवं भाषेरन् यं ह्य् एनम् अहं प्रश्नं प्रच्छामि न तं विवक्ष्यति न ह्य् एनम् अध्येतीति । स ह मौद्गल्यः स्वम् अन्तेवासिनम् उवाच परेहि सौम्य ग्लावं मैत्रेयम् उपसीदाधीहि भो सावित्रीं गायत्रीं चतुर्विंशतियोनिं द्वादशमिथुनां यस्या भृग्वङ्गिरसश् चक्षुर् यस्यां सर्वम् इदं श्रितं तां भवान् प्रब्रवीत्व् इति स चेत् सौम्य दुरधीयानो भविष्यत्य् आचार्योवाच ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिणे सावित्रीं प्राहेति वक्ष्यति तत्त्वं ब्रूयात् दुरधीयानं तं वै भवान् मौद्गल्यम् अवोचत् स त्वा यं प्रश्नम् अप्राक्षीन् न तं व्यवोचः पुरा संवत्सराद् आर्तिम् आकृष्यसीति

etaddha smaitad vidvāṃsam ekādaśākṣam maudgalyaṃ glāvo maitre yo 'bhyājagāma sa tasmin brahmacaryaṃ vasato vijñāyovāca kiṃ svinmaryā ayaṃ taṃ maudgalyo 'dhyeti yad asmin brahmacarye vasatīti taddhi maudgalyasyāntevāsī śuśrāva saḥ ācāryāyāvrajyācacaṣṭe duradhīyānaṃ vā ayaṃ bhavantam avocad yo 'yam adyātithir bhavati kiṃ saumya vidvān iti / trīn vedān brūte bho 3 iti tasya saumya yo vispaṣṭo vijigīṣo 'ntevāsī tan me hvayeti tam ājuhāva tam abhyuvācāsāv iti bho 3 iti kiṃ saumya ta ācāryo 'dhyetīti trīn vedān brūte bho 3 iti yan nu khalu saumyāsmābhiḥ sarve vedā mukhato gṛhītāḥ kathaṃ ta evam ācāryo bhāṣate kathaṃ nu śiṣṭāḥ śiṣṭebhya evaṃ bhāṣeran yaṃ hy enam ahaṃ praśnaṃ pracchāmi na taṃ vivakṣyati na hy enam adhyetīti / sa ha maudgalyaḥ svam antevāsinam uvāca parehi saumya glāvaṃ maitreyam upasīdādhīhi bho sāvitrīṃ gāyatrīṃ caturviṃśatiyoniṃ dvādaśamithunāṃ yasyā bhṛgvaṅgirasaś cakṣur yasyāṃ sarvam idaṃ śritaṃ tāṃ bhavān prabravītv iti sa cet saumya duradhīyāno bhaviṣyaty ācāryovāca brahmacārī brahmacāriṇe sāvitrīṃ prāheti vakṣyati tattvaṃ brūyāt duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyam avocat sa tvā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarād ārtim ākṛṣyasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्राजगाम यत्रेतरो बभूव तं ह पप्रच्छ स ह न प्रतिपेदे तं होवाच दुरधीयानं तं वै भवान् मौद्गल्यम् अवोचत् स त्वा यं प्रश्नम् अप्राक्षीन् न तं व्यवोचः पुरा संवत्सराद् आर्तिम् आकृष्यसीति । स ह मैत्रेयः स्वान् अन्तेवासिन उवाच यथार्थं भवन्तो यथागृहं यथामनो विप्रसृज्यन्तां दुरधीयानं वा अहं मौद्गल्यम् अवोचं स मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीन् न तं व्यवोचं तम् उपेष्यामि शान्तिं करिष्यामीति । सह मैत्रेयः प्रातः समित्पाणिर् मौद्गल्यम् उपससादासाव् आग्रहं भो मैत्रेयः किम् अर्थम् इति दुरधीयानं वा अहं भवन्तम् अवोचं त्वं मा यम् प्रश्नम् अप्राक्षीर् न तं व्यवोचं त्वाम् उपेष्यामि शान्तिं करिष्यामीति स होवाचात्र वा उपेतं च सर्वं च कृतं पापकेन त्वा यानेन चरन्तम् आह्वरथो ऽयं मम कल्याणस् तं ते ददामि तेन याहीति । स होवाचैतद् एवात्रात्विषं चानृशंस्यं च यथा भवान् आहोपायाम् इत्य् एव भवन्तम् इति तं होपेयाय तं होपेत्य पप्रच्छ किं स्विद् आहुर् भोः सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयः किम् आहुर् धियो विचक्ष्व यदि ताः प्रवेप्त्य प्रचोदयांत् सविता याभिर् एतीति । तस्मा एतत् प्रोवाच वेदाश् छन्दांसि सवितुर् वरेण्यं भर्गो देवस्य कवयो ऽन्नम् आहुः । कर्माणि धियस् तद् उ ते ब्रवीमि प्रचोदयांत् सविता याभिर् एतीति । तम् उपसंगृह्य पप्रच्छाधीहि भोः कः सविता का सावित्री

sa tatrājagāma yatretaro babhūva taṃ ha papraccha sa ha na pratipede taṃ hovāca duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyam avocat sa tvā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarād ārtim ākṛṣyasīti / sa ha maitreyaḥ svān antevāsina uvāca yathārthaṃ bhavanto yathāgṛhaṃ yathāmano viprasṛjyantāṃ duradhīyānaṃ vā ahaṃ maudgalyam avocaṃ sa mā yaṃ praśnam aprākṣīn na taṃ vyavocaṃ tam upeṣyāmi śāntiṃ kariṣyāmīti / saha maitreyaḥ prātaḥ samitpāṇir maudgalyam upasasādāsāv āgrahaṃ bho maitreyaḥ kim artham iti duradhīyānaṃ vā ahaṃ bhavantam avocaṃ tvaṃ mā yam praśnam aprākṣīr na taṃ vyavocaṃ tvām upeṣyāmi śāntiṃ kariṣyāmīti sa hovācātra vā upetaṃ ca sarvaṃ ca kṛtaṃ pāpakena tvā yānena carantam āhvaratho 'yaṃ mama kalyāṇas taṃ te dadāmi tena yāhīti / sa hovācaitad evātrātviṣaṃ cānṛśaṃsyaṃ ca yathā bhavān āhopāyām ity eva bhavantam iti taṃ hopeyāya taṃ hopetya papraccha kiṃ svid āhur bhoḥ savitur vareṇyaṃ bhargo devasya kavayaḥ kim āhur dhiyo vicakṣva yadi tāḥ praveptya pracodayāṃt savitā yābhir etīti / tasmā etat provāca vedāś chandāṃsi savitur vareṇyaṃ bhargo devasya kavayo 'nnam āhuḥ / karmāṇi dhiyas tad u te bravīmi pracodayāṃt savitā yābhir etīti / tam upasaṃgṛhya papracchādhīhi bhoḥ kaḥ savitā kā sāvitrī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन एव सविता वाक् सावित्री यत्र ह्य् एव मनस् तद् वाक् यत्र वै वाक् तन् मन इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् अग्निर् एव सविता पृथिवी सावित्री यत्र ह्य् एवाग्निस् तत् पृथिवी यत्र वै पृथिवी तद् अग्निर् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं वायुर् एव सवितान्तरिक्षं सावित्री यत्र ह्य् एव वायुस् तद् अन्तरिक्षं यत्र वा अन्तरिक्षं तद् वायुर् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री यत्र ह्य् एवादित्यस् तद् द्यौर् यत्र वै द्यौस् तद् आदित्य इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं चन्द्रमा एव सविता नक्षत्राणि सावित्री यत्र ह्य् एव चन्द्रमास् तन् नक्षत्राणि यत्र वै नक्षत्राणि तच् चन्द्रमा इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् अहर् एव सविता रात्रिः सावित्री यत्र ह्य् एवाहस् तद् रात्रिर् यत्र वै रात्रिस् तद् अहर् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् उष्णम् एव सविता शीतं सावित्री यत्र ह्य् एवोष्णं तच् छीतं यत्र वै शीतं तद् उष्णम् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् अभ्रम् एव सविता वर्षं सावित्री यत्र ह्य् एवाभ्रं तद् वर्षं यत्र वै वर्षं तद् अभ्रम् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं विद्युद् एव सविता स्तनयित्नुः सावित्री यत्र ह्य् एव विद्युत् तत् स्तनयित्नुः यत्र वै स्तनयित्नुस् तद् विद्युद् इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं प्राण एव सविता अन्नं सावित्री यत्र ह्य् एव प्राणस् तद् अन्नं यत्र वा अन्नं तत् प्राण इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं वेदा एव सविता छन्दांसि सावित्री यत्र ह्य् एव वेदास् तच् छन्दांसि यत्र वै छन्दांसि तद् वेदा इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनं यज्ञ एव सविता दक्षिणा सावित्री यत्र ह्य् एव यज्ञस् तत् दक्षिणा यत्र वै दक्षिणास् तद् यज्ञ इत्य् एते द्वे योनी एकं मिथुनम् एतद्ध स्मैतद् विद्वांसम् ओपाकारिमासस्तुर् ब्रह्मचारी ते संस्थित इत्य् अथैत आसस्तुराचित इव चितो बभूवाथोप्त्याय प्राव्राजीद् इत्य् एतद् वाहं वेद नैतासु योनिष्व् इत एतेभ्यो वा मिथुनेभ्यः सम्भूतो ब्रह्मचारी मम पुरायुषः प्रेयाद् इति

mana eva savitā vāk sāvitrī yatra hy eva manas tad vāk yatra vai vāk tan mana ity ete dve yonī ekaṃ mithunam agnir eva savitā pṛthivī sāvitrī yatra hy evāgnis tat pṛthivī yatra vai pṛthivī tad agnir ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ vāyur eva savitāntarikṣaṃ sāvitrī yatra hy eva vāyus tad antarikṣaṃ yatra vā antarikṣaṃ tad vāyur ity ete dve yonī ekaṃ mithunam āditya eva savitā dyauḥ sāvitrī yatra hy evādityas tad dyaur yatra vai dyaus tad āditya ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ candramā eva savitā nakṣatrāṇi sāvitrī yatra hy eva candramās tan nakṣatrāṇi yatra vai nakṣatrāṇi tac candramā ity ete dve yonī ekaṃ mithunam ahar eva savitā rātriḥ sāvitrī yatra hy evāhas tad rātrir yatra vai rātris tad ahar ity ete dve yonī ekaṃ mithunam uṣṇam eva savitā śītaṃ sāvitrī yatra hy evoṣṇaṃ tac chītaṃ yatra vai śītaṃ tad uṣṇam ity ete dve yonī ekaṃ mithunam abhram eva savitā varṣaṃ sāvitrī yatra hy evābhraṃ tad varṣaṃ yatra vai varṣaṃ tad abhram ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ vidyud eva savitā stanayitnuḥ sāvitrī yatra hy eva vidyut tat stanayitnuḥ yatra vai stanayitnus tad vidyud ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ prāṇa eva savitā annaṃ sāvitrī yatra hy eva prāṇas tad annaṃ yatra vā annaṃ tat prāṇa ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ vedā eva savitā chandāṃsi sāvitrī yatra hy eva vedās tac chandāṃsi yatra vai chandāṃsi tad vedā ity ete dve yonī ekaṃ mithunaṃ yajña eva savitā dakṣiṇā sāvitrī yatra hy eva yajñas tat dakṣiṇā yatra vai dakṣiṇās tad yajña ity ete dve yonī ekaṃ mithunam etaddha smaitad vidvāṃsam opākārimāsastur brahmacārī te saṃsthita ity athaita āsasturācita iva cito babhūvāthoptyāya prāvrājīd ity etad vāhaṃ veda naitāsu yoniṣv ita etebhyo vā mithunebhyaḥ sambhūto brahmacārī mama purāyuṣaḥ preyād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म हेदं श्रियं प्रतिष्ठाम् आयतनम् ऐक्षत तत् तपस्व यदि तद् व्रते ध्रियेत तत् सत्ये प्रत्यतिष्ठत् स सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्यदधात् तत् सवितुर् वरेण्यम् इति सावित्र्याः प्रथमः पादः पृथिव्यर्चं समदधाद् ऋचाग्निम् अग्निना श्रियं श्रिया स्त्रियं स्त्रिया मिथुनं मिथुनेन प्रजां प्रजया कर्म कर्मणा तपस् तपसा सत्यं सत्येन ब्रह्म ब्रह्मणा ब्राह्मणं ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्य् अशून्यो भवत्य् अविच्छिन्नो भवत्य् अविच्छिन्नो ऽस्य तन्तुर् अविच्छिन्नं जीवनं भवनं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्या प्रथमं पादं व्याचष्टे

brahma hedaṃ śriyaṃ pratiṣṭhām āyatanam aikṣata tat tapasva yadi tad vrate dhriyeta tat satye pratyatiṣṭhat sa savitā sāvitryā brāhmaṇaṃ sṛṣṭvā tat sāvitrīṃ paryadadhāt tat savitur vareṇyam iti sāvitryāḥ prathamaḥ pādaḥ pṛthivyarcaṃ samadadhād ṛcāgnim agninā śriyaṃ śriyā striyaṃ striyā mithunaṃ mithunena prajāṃ prajayā karma karmaṇā tapas tapasā satyaṃ satyena brahma brahmaṇā brāhmaṇaṃ brāhmaṇena vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavaty aśūnyo bhavaty avicchinno bhavaty avicchinno 'sya tantur avicchinnaṃ jīvanaṃ bhavanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etaṃ sāvitryā prathamaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्गो देवस्य धीमहीति सावित्र्या द्वितीयः पादो ऽन्तरिक्षेण यजुः समदधात् यजुषा वायुं वायुनाभ्रम् अभ्रेण वर्षं वर्षेणौषधिवनस्पतीन् ओषधिवनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस् तपसा सत्यं सत्येन ब्रह्म ब्रह्मणा ब्राह्मणं ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्य् अशून्यो भवत्य् अविच्छिन्नो भवत्य् अविच्छिन्नो ऽस्य तन्तुर् अविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्या द्वितीयं पादं व्याचष्टे

bhargo devasya dhīmahīti sāvitryā dvitīyaḥ pādo 'ntarikṣeṇa yajuḥ samadadhāt yajuṣā vāyuṃ vāyunābhram abhreṇa varṣaṃ varṣeṇauṣadhivanaspatīn oṣadhivanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karma karmaṇā tapas tapasā satyaṃ satyena brahma brahmaṇā brāhmaṇaṃ brāhmaṇena vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavaty aśūnyo bhavaty avicchinno bhavaty avicchinno 'sya tantur avicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etaṃ sāvitryā dvitīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियो यो नः प्रचोदयाद् इति सावित्र्यास् तृतीयः पादो दिवा साम समदधात् साम्नादित्यम् आदित्येन रश्मीन् रश्मिभिर् वर्षं वर्षेणौषधिवनस्पतीन् ओषधिवनस्पतिभिः पशून् पशुभिः कर्म कर्मणा तपस् तपसा सत्यं सत्येन ब्रह्म ब्रह्मणा ब्राह्मणं ब्राह्मणेन व्रतं व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितो भवत्य् अशून्यो भवत्य् अविच्छिन्नो भवत्य् अविच्छिन्नो ऽस्य तन्तुर् अविच्छिन्नं जीवनं भवति य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्यास् तृतीयं पादं व्याचष्टे

dhiyo yo naḥ pracodayād iti sāvitryās tṛtīyaḥ pādo divā sāma samadadhāt sāmnādityam ādityena raśmīn raśmibhir varṣaṃ varṣeṇauṣadhivanaspatīn oṣadhivanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karma karmaṇā tapas tapasā satyaṃ satyena brahma brahmaṇā brāhmaṇaṃ brāhmaṇena vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavaty aśūnyo bhavaty avicchinno bhavaty avicchinno 'sya tantur avicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etaṃ sāvitryās tṛtīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ह वा एवं विदुषा ब्राह्मणेन ब्रह्माभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ब्रह्मणाकाशम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् आकाशेन वायुर् अभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टो वायुना ज्योतिर् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं ज्योतिषापो ऽभिपन्ना ग्रसिताः परामृष्टा अद्भिर् भूमिर् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा भूम्यान्नम् अभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टम् अन्नेन प्राणो ऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टः प्राणेन मनो ऽभिपन्नं ग्रसितं परामृष्टं मनसा वाग् अभिपन्ना ग्रसिता परामृष्टा वाचा वेदा अभिपन्ना ग्रसिताः परामृष्टा वेदैर् यज्ञो ऽभिपन्नो ग्रसितः परामृष्टस् तानि ह वा एतानि द्वादशमहाभूतान्य् एवं विधिप्रतिष्ठितानि तेषां यज्ञ एव परार्ध्यः

tena ha vā evaṃ viduṣā brāhmaṇena brahmābhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ brahmaṇākāśam abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam ākāśena vāyur abhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭo vāyunā jyotir abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ jyotiṣāpo 'bhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā adbhir bhūmir abhipannā grasitā parāmṛṣṭā bhūmyānnam abhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭam annena prāṇo 'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭaḥ prāṇena mano 'bhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ manasā vāg abhipannā grasitā parāmṛṣṭā vācā vedā abhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā vedair yajño 'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭas tāni ha vā etāni dvādaśamahābhūtāny evaṃ vidhipratiṣṭhitāni teṣāṃ yajña eva parārdhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ह स्मैतम् एवं विद्वांसो मन्यन्ते विद्मैनम् इति याथातथ्यम् अविद्वांसो ऽयं यज्ञो वेदेषु प्रतिष्ठितो वेदा वाचि प्रतिष्ठिता वाङ् मनसि प्रतिष्ठिता मनः प्राणे प्रतिष्ठितं प्राणो ऽन्ने प्रतिष्ठितो ऽन्नं भूमौ प्रतिष्ठितं भूमिर् अप्सु प्रतिष्ठिता आपो ज्योतिषि प्रतिष्ठिता ज्योतिर् वायौ प्रतिष्ठितं वायुर् आकाशे प्रतिष्ठित आकाशं ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं ब्रह्म ब्राह्मणे ब्रह्मविदि प्रतिष्ठितं यो ह वा एवं वित् स ब्रह्मवित् पुण्यां च कीर्तिं लभते सुरभींश् च गन्धान् सो ऽपहतपाप्मानन्त्यश्रियम् अश्नुते य एवं वेद यश् चैवं विद्वान् एवम् एतां वेदानां मातरं सावित्रीसम्पदम् उपनिषदम् उपास्त इति ब्राह्मणम्

te ha smaitam evaṃ vidvāṃso manyante vidmainam iti yāthātathyam avidvāṃso 'yaṃ yajño vedeṣu pratiṣṭhito vedā vāci pratiṣṭhitā vāṅ manasi pratiṣṭhitā manaḥ prāṇe pratiṣṭhitaṃ prāṇo 'nne pratiṣṭhito 'nnaṃ bhūmau pratiṣṭhitaṃ bhūmir apsu pratiṣṭhitā āpo jyotiṣi pratiṣṭhitā jyotir vāyau pratiṣṭhitaṃ vāyur ākāśe pratiṣṭhita ākāśaṃ brahmaṇi pratiṣṭhitaṃ brahma brāhmaṇe brahmavidi pratiṣṭhitaṃ yo ha vā evaṃ vit sa brahmavit puṇyāṃ ca kīrtiṃ labhate surabhīṃś ca gandhān so 'pahatapāpmānantyaśriyam aśnute ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān evam etāṃ vedānāṃ mātaraṃ sāvitrīsampadam upaniṣadam upāsta iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपो गर्भं जनयन्तीर् इत्य् अपाङ्गर्भः पुरुषः स यज्ञो ऽद्भिर् यज्ञः प्रणीयमानः प्राङ्णायते तस्माद् आचमनीयं पूर्वम् आहारयति स यदाचामति त्रिर् आचामति द्विः परिशुम्भत्य् आयुर् अवरुह्य पाप्मानं निर्णुदत्य् उपसाद्य यजुषोद्धृत्य मन्त्रान् प्रयुज्यावसाय प्राचीः शाखाः संधायोनिर् अङ्गुष्ठे पाणाव् अमृतम् अस्य मृतोपस्तरणम् अस्य मृताय त्वोपस्तृणामीति पाणाव् उदकम् आनीय जीवास्थेति सूक्तेन त्रिर् आचामति । स यत् पूर्वम् आचामति सप्त प्राणांस् तान् एतेनास्मिन्न् आप्याययति या ह्य् एमा वाह्याः शरीरान् मात्रास् तद् यथैतद् अग्निं वायुम् आदित्यं चन्द्रमसम् अपः पशून् अन्यांश् च प्रजास् तान् एतेनास्मिन्न् आप्याययत्य् आपो ऽमृतम् । स यद् द्वितीयम् आचामति सप्तापानांस् तान् एतेनास्मिन् आप्याययति या ह्य् एमा वाह्याः शरीरान् मात्रास् तद् यथैतत् पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां श्रद्धां दीक्षां यज्ञं दक्षिणास् तान् एतेनास्मिन्न् आप्याययत्य् आपो ऽमृतम् । स यत् तृतीयम् आचामति सप्त व्यानांस् तान् एतेनास्मिन्न् आप्याययति या ह्य् एमा वाह्याः शरीरान् मात्रास् तद् यथैतत् पृथिवीम् अन्तरीक्षं दिवन्नक्षत्राएयृतूनार्तवान् संवत्सरांस् तान् एतेनास्मिन्न् आप्याययत्य् आपो ऽमृतं पुरुषो ब्रह्माथाप्रियनिगमो भवति तस्माद् वै विद्वान् पुरुषम् इदं पुण्डरीकम् इति प्राण एष स पुरि शेते संपुरिशंत इति । पुरिशयं सन्तं प्राणं पुरुष इत्य् आचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स यत् पूर्वम् आचामति पुरस्ताद्धोमांस् तेनास्मिन्न् अवरुन्धे स यद् द्वितीयम् आचामत्य् आज्यभागौ तेनास्मिन्न् अवरुन्धे स यत् तृतीयम् आचामति संस्थितहोमांस् तेनास्मिन्न् अवरुन्धे स यद् द्विः परिशुम्भति तत् समित्संबर्हिः स यत् सर्वाणि खानि सर्वं देहम् आप्याययति यच् चान्यद् आतारं मन्त्रकार्यं यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेनास्मिन्न् अवरुन्धे स यद् ॐपूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्त आसर्वमेधाद् एते क्रतव एत एवास्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु कामचारः कामविमोचनं भवत्य् अर्धे च न प्रमीयते य एवं वेद । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । आपो भृग्वङ्गिरोरूपम् आपो भृग्वङ्गिरोमयम् । सर्वम् आपोमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयम् । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगून् अङ्गिरसो ऽनुगाः । अपां पुष्पं मूर्तिर् आकाशं पवित्रम् उत्तमम् इत्य् आचम्याभ्युक्ष्यात्मानम् अनुमन्त्रयत इन्द्र जीवेति ब्राह्मणम्

āpo garbhaṃ janayantīr ity apāṅgarbhaḥ puruṣaḥ sa yajño 'dbhir yajñaḥ praṇīyamānaḥ prāṅṇāyate tasmād ācamanīyaṃ pūrvam āhārayati sa yadācāmati trir ācāmati dviḥ pariśumbhaty āyur avaruhya pāpmānaṃ nirṇudaty upasādya yajuṣoddhṛtya mantrān prayujyāvasāya prācīḥ śākhāḥ saṃdhāyonir aṅguṣṭhe pāṇāv amṛtam asya mṛtopastaraṇam asya mṛtāya tvopastṛṇāmīti pāṇāv udakam ānīya jīvāstheti sūktena trir ācāmati / sa yat pūrvam ācāmati sapta prāṇāṃs tān etenāsminn āpyāyayati yā hy emā vāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitad agniṃ vāyum ādityaṃ candramasam apaḥ paśūn anyāṃś ca prajās tān etenāsminn āpyāyayaty āpo 'mṛtam / sa yad dvitīyam ācāmati saptāpānāṃs tān etenāsmin āpyāyayati yā hy emā vāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitat paurṇamāsīm aṣṭakām amāvāsyāṃ śraddhāṃ dīkṣāṃ yajñaṃ dakṣiṇās tān etenāsminn āpyāyayaty āpo 'mṛtam / sa yat tṛtīyam ācāmati sapta vyānāṃs tān etenāsminn āpyāyayati yā hy emā vāhyāḥ śarīrān mātrās tad yathaitat pṛthivīm antarīkṣaṃ divannakṣatrāeyṛtūnārtavān saṃvatsarāṃs tān etenāsminn āpyāyayaty āpo 'mṛtaṃ puruṣo brahmāthāpriyanigamo bhavati tasmād vai vidvān puruṣam idaṃ puṇḍarīkam iti prāṇa eṣa sa puri śete saṃpuriśaṃta iti / puriśayaṃ santaṃ prāṇaṃ puruṣa ity ācakṣate / parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ / sa yat pūrvam ācāmati purastāddhomāṃs tenāsminn avarundhe sa yad dvitīyam ācāmaty ājyabhāgau tenāsminn avarundhe sa yat tṛtīyam ācāmati saṃsthitahomāṃs tenāsminn avarundhe sa yad dviḥ pariśumbhati tat samitsaṃbarhiḥ sa yat sarvāṇi khāni sarvaṃ deham āpyāyayati yac cānyad ātāraṃ mantrakāryaṃ yajñe skandati sarvaṃ tenāsminn avarundhe sa yad oṃpūrvān mantrān prayuṅkta āsarvamedhād ete kratava eta evāsya sarveṣu lokeṣu sarveṣu deveṣu sarveṣu vedeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣu sattveṣu kāmacāraḥ kāmavimocanaṃ bhavaty ardhe ca na pramīyate ya evaṃ veda / tad apy etad ṛcoktam / āpo bhṛgvaṅgirorūpam āpo bhṛgvaṅgiromayam / sarvam āpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayam / antaraite trayo vedā bhṛgūn aṅgiraso 'nugāḥ / apāṃ puṣpaṃ mūrtir ākāśaṃ pavitram uttamam ity ācamyābhyukṣyātmānam anumantrayata indra jīveti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.