Haribhatta: Jatakamala, Jatakas 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35. 19

जानाति क्षान्तिफलं य एव रागादिशान्तिम् अन्विच्छन् । कुरुते स एव धीरः प्रहरत्य् अपि वैरिणि क्षान्तिम्

jānāti kṣāntiphalaṃ ya eva rāgādiśāntim anvicchan / kurute sa eva dhīraḥ praharaty api vairiṇi kṣāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथानुश्रूयते विविधतरुकुसुमगन्धाधिवासितदिगन्तराले रेवासलिलक्षालितविपुलान्तरीयशिलातले पवनचलितवेणुवनपलाशसलसलाशब्दसंत्रासोत्कर्णचलितमृगकुले क्वचिद् अनलप्रसूतभयोत्पतितशकुनिगणे क्वचिद् उच्छ्रितशिखरस्थितधवलबलाहकच्छायाश्यामीकृतनितम्बे क्वचिद् इभयूथभज्यमानशल्लकीगन्धसुरभीकृतनिकुञ्जे क्वचित् पुलिन्दीजनसमुच्चीयमानपतितविरलमयूरचन्द्रके चन्द्रकिरणविमलसलिलप्रस्रवणे ऽन्यत्र तापसकन्यकागणानीयमानलताकुसुमसमुद्भ्रान्तालिकुलोपगीते शुकहरितशाद्वलरमणीयवसुधातले विन्ध्यभूभृति शरज्जलधराकृतिबृहद्देहः शेषभुजगानुरूपकरः कमलाभिताम्रपुष्करः क्षुण्णाभिनवमुस्तासुरभिमदलेखाश्यामकपोलः सुसंस्थितनखपादः कलधौतरचितकुम्भाकृतिकुम्भः क्षमाङ्कुशविनिवारितामार्गप्रस्थितिः स्थितिर् इव सर्वगुणानां षड्दन्तो गन्धहस्ती बोधिसत्त्वो गजयूथाधिपतिर् बभूव । रेजे स यूथपतिर् इन्दुमरीचिगौरो मुक्ताविपाण्डुरदनः पृथुपीनकुम्भः । पुञ्जीकृतः पशुपतेर् इव नृत्तकाले हासो महान् अपहृतक्षणदान्धकारः

tadyathānuśrūyate vividhatarukusumagandhādhivāsitadigantarāle revāsalilakṣālitavipulāntarīyaśilātale pavanacalitaveṇuvanapalāśasalasalāśabdasaṃtrāsotkarṇacalitamṛgakule kvacid analaprasūtabhayotpatitaśakunigaṇe kvacid ucchritaśikharasthitadhavalabalāhakacchāyāśyāmīkṛtanitambe kvacid ibhayūthabhajyamānaśallakīgandhasurabhīkṛtanikuñje kvacit pulindījanasamuccīyamānapatitaviralamayūracandrake candrakiraṇavimalasalilaprasravaṇe 'nyatra tāpasakanyakāgaṇānīyamānalatākusumasamudbhrāntālikulopagīte śukaharitaśādvalaramaṇīyavasudhātale vindhyabhūbhṛti śarajjaladharākṛtibṛhaddehaḥ śeṣabhujagānurūpakaraḥ kamalābhitāmrapuṣkaraḥ kṣuṇṇābhinavamustāsurabhimadalekhāśyāmakapolaḥ susaṃsthitanakhapādaḥ kaladhautaracitakumbhākṛtikumbhaḥ kṣamāṅkuśavinivāritāmārgaprasthitiḥ sthitir iva sarvaguṇānāṃ ṣaḍdanto gandhahastī bodhisattvo gajayūthādhipatir babhūva | reje sa yūthapatir indumarīcigauro muktāvipāṇḍuradanaḥ pṛthupīnakumbhaḥ / puñjīkṛtaḥ paśupater iva nṛttakāle hāso mahān apahṛtakṣaṇadāndhakāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताहतानि कुसुमानि समुत्सृजन्तः किञ्जल्करेणुपरिपिञ्जरकेसराणि । तं शाखिनस् तुहिनशैलसितं गजेन्द्रं भक्त्याभितुष्टुवुर् इव भ्रमरस्वरेण

vātāhatāni kusumāni samutsṛjantaḥ kiñjalkareṇuparipiñjarakesarāṇi / taṃ śākhinas tuhinaśailasitaṃ gajendraṃ bhaktyābhituṣṭuvur iva bhramarasvareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहाय दूरात् कुसुमानि शाखिनां हसत्पलाशानि कुशेशयानि च । कपोलयोस् तस्य मदाम्बुदिग्धयोः शनैर् अलीयन्त मुदा शिलीमुखाः

vihāya dūrāt kusumāni śākhināṃ hasatpalāśāni kuśeśayāni ca / kapolayos tasya madāmbudigdhayoḥ śanair alīyanta mudā śilīmukhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरन्तरं पीनकपोलशोभितं समन्ततो वासितदिङ्मुखान्तरम् । स यूथभर्ता पिबतः शनैर् मदं न कर्णतालैर् भ्रमरान् अवारयत्

nirantaraṃ pīnakapolaśobhitaṃ samantato vāsitadiṅmukhāntaram / sa yūthabhartā pibataḥ śanair madaṃ na karṇatālair bhramarān avārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोहरम् अविच्छिन्नं प्राज्यं याचनका इव । जगृहुः षट्पदास् तस्माद् दानं दानपतेर् इव

manoharam avicchinnaṃ prājyaṃ yācanakā iva / jagṛhuḥ ṣaṭpadās tasmād dānaṃ dānapater iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन च यूथपतिना समाश्रितो विन्ध्यगिरिः कनकगिरेर् अप्य् आत्मानम् अभ्यधिकम् इवामन्यत । तच् च गजयूथं सम्यक् तेन परिपाल्यमानं राजन्वद् इव राज्यम् अनुदिवसम् अवर्धत । तस्य भद्रा सुभद्रा च प्रकृत्या भद्रचेतसः । दयिते दयितक्षान्तेर् द्वे करेणू बभूवतुः

tena ca yūthapatinā samāśrito vindhyagiriḥ kanakagirer apy ātmānam abhyadhikam ivāmanyata | tac ca gajayūthaṃ samyak tena paripālyamānaṃ rājanvad iva rājyam anudivasam avardhata | tasya bhadrā subhadrā ca prakṛtyā bhadracetasaḥ / dayite dayitakṣānter dve kareṇū babhūvatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचिद् अनिलचलितपताककुटिलविद्युल्लतापरिस्फुरणसंमीलितविपुलाक्ष्याः सलिलभरगुरुजलधरगर्जितसंत्रासप्रवेपिताङ्घ्र्याः तनुभुजलतोत्क्षेपोन्नततरगुरुपयोधरायाः खड्गप्रभावभासितदक्षिणभुजं कल्पतरुकुसुमम् आजिघ्रन्तं दयितम् आलिङ्गन्त्याः पतितकर्णोत्पलायाः शिथिलकेशपाशच्छन्नांसदेशायाः पवनचलितम् उत्तरीयम् अवरुन्धत्याः स्फुरिताभरणमणिकिरणावभासितशरीरयष्टेर् नभसा गच्छन्त्या विद्याधर्याः किसलयसुकुमारात् पाणेः परिभ्रष्टम् अभिनवम् आमोदाधिवासितदिगन्तरालम् अलिकुलपरिगीतं कनकसूचीसदृशकेसरं रथचक्रप्रमाणं हरितालकपिलमकरन्दम् अरविन्दं मानससरःसंभूतं तस्य गजपतेर् एकाकिनस् तत्राचलवरे विहरतः पुरस्तात् पपात । तच् च कमलम् आदाय स एवम् अचिन्तयत् । भद्रायाः सुभद्रायाश् च मे पत्न्योर् या प्रथमम् आगमिष्यति तस्यै प्रसादम् अहं दास्यामि । परिभ्रमद्भृङ्गकुलाकुलान्तरं सुगन्धिकिञ्जल्कविकीर्णकेसरम् । इदं हसच्चारुपलाशसंचयं मुदा प्रदास्यामि महाकुशेशयम्

atha kadācid anilacalitapatākakuṭilavidyullatāparisphuraṇasaṃmīlitavipulākṣyāḥ salilabharagurujaladharagarjitasaṃtrāsapravepitāṅghryāḥ tanubhujalatotkṣeponnatataragurupayodharāyāḥ khaḍgaprabhāvabhāsitadakṣiṇabhujaṃ kalpatarukusumam ājighrantaṃ dayitam āliṅgantyāḥ patitakarṇotpalāyāḥ śithilakeśapāśacchannāṃsadeśāyāḥ pavanacalitam uttarīyam avarundhatyāḥ sphuritābharaṇamaṇikiraṇāvabhāsitaśarīrayaṣṭer nabhasā gacchantyā vidyādharyāḥ kisalayasukumārāt pāṇeḥ paribhraṣṭam abhinavam āmodādhivāsitadigantarālam alikulaparigītaṃ kanakasūcīsadṛśakesaraṃ rathacakrapramāṇaṃ haritālakapilamakarandam aravindaṃ mānasasaraḥsaṃbhūtaṃ tasya gajapater ekākinas tatrācalavare viharataḥ purastāt papāta | tac ca kamalam ādāya sa evam acintayat | bhadrāyāḥ subhadrāyāś ca me patnyor yā prathamam āgamiṣyati tasyai prasādam ahaṃ dāsyāmi | paribhramadbhṛṅgakulākulāntaraṃ sugandhikiñjalkavikīrṇakesaram / idaṃ hasaccārupalāśasaṃcayaṃ mudā pradāsyāmi mahākuśeśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सुभद्रायै प्रथमम् आगतायै तत् कनकमयम् अम्भोरुहं स गजपतिः प्रायच्छत् । सापि च तद् आघ्राय सबहुमानं शिरसि निवेशयामास । पश्चाच् च भद्रा समुपगम्य तत् सुभद्रायाः कुम्भमध्यावस्थितम् अरविन्दम् आलोक्य नियतम् इदम् अम्भोरुहम् अस्यै सपत्न्यै माम् अवमन्यानेन यूथपतिना दत्तम् इति विचिन्त्य पराम् ईर्ष्याम् आगम्य तं द्विरदपतिम् अपहायान्यत्र विजहार । सा यत्र दृष्टम् अहनि द्विरदेन तेन दत्तं सुगन्धि विकचं कमलं सपत्न्यै । तत्रेर्ष्यया परिगता न तृणं जघास नाम्भः पपौ ग्लपितमूर्तिर् उदन्ययापि

atha subhadrāyai prathamam āgatāyai tat kanakamayam ambhoruhaṃ sa gajapatiḥ prāyacchat | sāpi ca tad āghrāya sabahumānaṃ śirasi niveśayāmāsa | paścāc ca bhadrā samupagamya tat subhadrāyāḥ kumbhamadhyāvasthitam aravindam ālokya niyatam idam ambhoruham asyai sapatnyai mām avamanyānena yūthapatinā dattam iti vicintya parām īrṣyām āgamya taṃ dviradapatim apahāyānyatra vijahāra | sā yatra dṛṣṭam ahani dviradena tena dattaṃ sugandhi vikacaṃ kamalaṃ sapatnyai / tatrerṣyayā parigatā na tṛṇaṃ jaghāsa nāmbhaḥ papau glapitamūrtir udanyayāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद्विकल्पनाहुत्या को नाम समना जनः । ईर्ष्यावह्निशिखाम् इद्धाम् आत्मदाहाय वर्धयेत्

asadvikalpanāhutyā ko nāma samanā janaḥ / īrṣyāvahniśikhām iddhām ātmadāhāya vardhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते सुखं शेरते धीरा नामार्गेण प्रयान्ति ते । न मनोगृहम् अध्यास्ते येषाम् ईर्ष्याभुजङ्गमी

te sukhaṃ śerate dhīrā nāmārgeṇa prayānti te / na manogṛham adhyāste yeṣām īrṣyābhujaṅgamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भद्रा विन्ध्यशिलातले तरुच्छायापिहितविनिबद्धपर्यङ्कध्याननिश्चलनयनम् आलिखितम् इव मत्तचकोरविलोचनरक्तचीवरप्रावृताङ्गं प्रत्येकबुद्धम् आलोक्य सरसः कुसुमान्य् आनीयार्चयामास । क्षिप्ताभिर् ऊर्ध्वम् अथ वाशितया स भास्वांस् ताभिर् मुनिः कुमुदपङ्क्तिभिर् आबभासे । उद्भासिनीभिर् अचिरद्युतिभासिताङ्गः संध्यापयोधर इवोपरि तारकाभिः

atha bhadrā vindhyaśilātale tarucchāyāpihitavinibaddhaparyaṅkadhyānaniścalanayanam ālikhitam iva mattacakoravilocanaraktacīvaraprāvṛtāṅgaṃ pratyekabuddham ālokya sarasaḥ kusumāny ānīyārcayāmāsa | kṣiptābhir ūrdhvam atha vāśitayā sa bhāsvāṃs tābhir muniḥ kumudapaṅktibhir ābabhāse / udbhāsinībhir aciradyutibhāsitāṅgaḥ saṃdhyāpayodhara ivopari tārakābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सा हस्तिनी विन्ध्याचलतटम् आरुह्य यद् अस्मात् प्रत्येकबुद्धार्चनकुशलमूलात् फलं तेनाहम् अस्य गन्धहस्तिनो वधाय राजमहिषी स्याम् इति विचिन्त्यात्मानं मुमोच । तस्याश् च शरीरभारपरिभग्नतरुशाखायाः पतनशब्दम् आकर्ण्य । उत्पेतुः प्रचलितचन्द्रका मयूराः शार्दूलो दृशम् उदमीलयत् प्रसुप्तः । संत्रासात् तृणकवलं विहाय दूराद् उत्कर्णं मृगकुलम् आकुलं बभूव

atha sā hastinī vindhyācalataṭam āruhya yad asmāt pratyekabuddhārcanakuśalamūlāt phalaṃ tenāham asya gandhahastino vadhāya rājamahiṣī syām iti vicintyātmānaṃ mumoca | tasyāś ca śarīrabhāraparibhagnataruśākhāyāḥ patanaśabdam ākarṇya | utpetuḥ pracalitacandrakā mayūrāḥ śārdūlo dṛśam udamīlayat prasuptaḥ / saṃtrāsāt tṛṇakavalaṃ vihāya dūrād utkarṇaṃ mṛgakulam ākulaṃ babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा च कालं कृत्वान्यतरस्य राज्ञो जातिस्मरा दुहिता बभूव । किंचिदुद्भिद्यमानस्तनमुकुलां च तां त्रिवलीसोपानमालाधिरोहणजातखेदेनेव नवयौवनशिल्पिना समन्मथम् उपचीयमानशरीरलावण्यां प्रारब्धलज्जाहसितविलासाम् अलिकुलश्यामकेशपाशां कनकच्छेदावदातां श्रियम् इव मूर्तिमतीं पिता कस्मैचिद् एव नृपतये प्रायच्छत् । सा च तं राजानम् अनन्यस्त्रीसदृशैर् अबलागुणैर् अपहृतेन्द्रियं कृत्वा कदाचिच् चन्दनानुलिप्तस्तनगात्री निश्वासपरिकुञ्चिताधरपुटा ज्वरिताम् इवात्मानं दर्शयामास । यदा च भिषग्भिश् चिकित्स्यमानापि तथैव ज्वरच्छद्मना परिचेष्टते स्म तदा तस्या भर्ता भृशम् अरतिम् आजगाम । सा चैनम् उवाच । नैष ज्वरो मे हरिचन्दनेन जीमूतशीतेन न मारुतेन । प्रयाति शान्तिं स्फटिकामलेन न चांशुजालेन निशाकरस्य

sā ca kālaṃ kṛtvānyatarasya rājño jātismarā duhitā babhūva | kiṃcidudbhidyamānastanamukulāṃ ca tāṃ trivalīsopānamālādhirohaṇajātakhedeneva navayauvanaśilpinā samanmatham upacīyamānaśarīralāvaṇyāṃ prārabdhalajjāhasitavilāsām alikulaśyāmakeśapāśāṃ kanakacchedāvadātāṃ śriyam iva mūrtimatīṃ pitā kasmaicid eva nṛpataye prāyacchat | sā ca taṃ rājānam ananyastrīsadṛśair abalāguṇair apahṛtendriyaṃ kṛtvā kadācic candanānuliptastanagātrī niśvāsaparikuñcitādharapuṭā jvaritām ivātmānaṃ darśayāmāsa | yadā ca bhiṣagbhiś cikitsyamānāpi tathaiva jvaracchadmanā pariceṣṭate sma tadā tasyā bhartā bhṛśam aratim ājagāma | sā cainam uvāca | naiṣa jvaro me haricandanena jīmūtaśītena na mārutena / prayāti śāntiṃ sphaṭikāmalena na cāṃśujālena niśākarasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्ध्याचले ऽस्ति द्विरदाधिराजः श्वेताम्बुदाभो गुरुषड्विषाणः । मृणालशुक्लेषु महत्सु तस्य दन्तेषु सन्ति क्षितिपाल मुक्ताः

vindhyācale 'sti dviradādhirājaḥ śvetāmbudābho guruṣaḍviṣāṇaḥ / mṛṇālaśukleṣu mahatsu tasya danteṣu santi kṣitipāla muktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिप्येत ताभिर् यदि मे शरीरं पिष्टाभिर् अम्भःकणनिर्मलाभिः । तद्दन्तशय्या यदि मे क्रियेत दाहज्वरस्यास्य ततः शमः स्यात्

lipyeta tābhir yadi me śarīraṃ piṣṭābhir ambhaḥkaṇanirmalābhiḥ / taddantaśayyā yadi me kriyeta dāhajvarasyāsya tataḥ śamaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजा नियतम् अनया देव्या जातिस्मरया जात्यन्तरे श्रुतो दृष्टो वा विन्ध्यवनवासी गन्धहस्तीति निश्चयम् उपेत्य व्याधम् आहूयावोचत् ।अस्ति विन्ध्याचले षड्दन्तो गन्धहस्ती । यदि तस्य दन्तान् आनेष्यसि ततो ऽहं भवन्तं महतार्थेन योजयिष्यामीति । व्याध उवाच । यथा शक्ष्यामि तथा करिष्यामीति । देव्य् उवाच । अहम् उपायं जानामि यथासौ गन्धहस्ती विश्रम्भम् आयातीति । दृष्ट्वा प्रव्रजितं शान्तं काषायाम्बरधारिणम् । सुशिष्य इव मेधावी प्रणम्यार्चयति द्विपः

atha sa rājā niyatam anayā devyā jātismarayā jātyantare śruto dṛṣṭo vā vindhyavanavāsī gandhahastīti niścayam upetya vyādham āhūyāvocat |asti vindhyācale ṣaḍdanto gandhahastī | yadi tasya dantān āneṣyasi tato 'haṃ bhavantaṃ mahatārthena yojayiṣyāmīti | vyādha uvāca | yathā śakṣyāmi tathā kariṣyāmīti | devy uvāca | aham upāyaṃ jānāmi yathāsau gandhahastī viśrambham āyātīti | dṛṣṭvā pravrajitaṃ śāntaṃ kāṣāyāmbaradhāriṇam / suśiṣya iva medhāvī praṇamyārcayati dvipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिधाय ततः सम्यक् काषाये वाससी त्वया । आहन्तव्यः शरेणासौ विषदिग्धेन मर्मणि

paridhāya tataḥ samyak kāṣāye vāsasī tvayā / āhantavyaḥ śareṇāsau viṣadigdhena marmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च तथेति प्रतिश्रुत्य काषायवसनसंभृताङ्गः सशरं धनुर् आदाय विन्ध्याचलम् अगमत् । अथ तम् अचलवनान्तरे संचरन्तम् आलोक्य तद् गजयूथं साशङ्कम् इभाधिपतये निवेदयामास । काषायवसनः को ऽपि स्फुलिङ्गकपिलेक्षणः । लोहस्तम्भवपुः सत्त्वांस् त्रासयन्न् इव लक्ष्यते

sa ca tatheti pratiśrutya kāṣāyavasanasaṃbhṛtāṅgaḥ saśaraṃ dhanur ādāya vindhyācalam agamat | atha tam acalavanāntare saṃcarantam ālokya tad gajayūthaṃ sāśaṅkam ibhādhipataye nivedayāmāsa | kāṣāyavasanaḥ ko 'pi sphuliṅgakapilekṣaṇaḥ / lohastambhavapuḥ sattvāṃs trāsayann iva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच । न खलु काषायवासः शङ्कनीयम् । पश्यन्तु भवन्तः । अपत्रपा शान्तिपथस्य सूचकं ध्वजो मुनीनां मदभङ्गकारणम् । कषायरक्तं यदि देहभूषणं जनस्य विश्रम्भनिमित्तम् अम्बरम्

bodhisattva uvāca | na khalu kāṣāyavāsaḥ śaṅkanīyam | paśyantu bhavantaḥ | apatrapā śāntipathasya sūcakaṃ dhvajo munīnāṃ madabhaṅgakāraṇam / kaṣāyaraktaṃ yadi dehabhūṣaṇaṃ janasya viśrambhanimittam ambaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य यूथस्य नातिदूरे ऽवस्थितः स व्याधस् तरुणात्मानम् आवृत्य धनुर् आरोपयामास । तं संदधानम् इभराजविनाशनाय ज्यायां शरं शितफलं तुचिसारमय्याम् । शाखाकरैः किसलयाङ्गुलिभिस् तरूणां विन्ध्यो न्यवारयद् इव श्वसनावधूतैः

atha tasya yūthasya nātidūre 'vasthitaḥ sa vyādhas taruṇātmānam āvṛtya dhanur āropayāmāsa | taṃ saṃdadhānam ibharājavināśanāya jyāyāṃ śaraṃ śitaphalaṃ tucisāramayyām / śākhākaraiḥ kisalayāṅgulibhis tarūṇāṃ vindhyo nyavārayad iva śvasanāvadhūtaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदमुकुलितनेत्रं कर्णविन्यस्तहस्तं विटपिनि निकषन्तं दानदिग्धं कपोलम् । विदितकुशलमार्गं मार्गणेन द्विपेन्द्रं मृगरिपुर् उपकण्ठं वायुकुम्भे जघान

madamukulitanetraṃ karṇavinyastahastaṃ viṭapini nikaṣantaṃ dānadigdhaṃ kapolam / viditakuśalamārgaṃ mārgaṇena dvipendraṃ mṛgaripur upakaṇṭhaṃ vāyukumbhe jaghāna

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निपतितकार्मुकोत्तरीयं द्विरदगणेन रुषानुगम्यमानम् । गजपतिर् उपगूढवान् मृगारिं सुतम् इव तं परिसान्त्वयन् भयार्तम्

atha nipatitakārmukottarīyaṃ dviradagaṇena ruṣānugamyamānam / gajapatir upagūḍhavān mṛgāriṃ sutam iva taṃ parisāntvayan bhayārtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व रिपुर् अयम् अहो कृतापकारो द्विरदपतेः करुणा क्व चेदृशीयम् । क्षितिधरगहनान्तदेवतानां ध्रुवम् इति चेतसि विस्मयो बभूव

kva ripur ayam aho kṛtāpakāro dviradapateḥ karuṇā kva cedṛśīyam / kṣitidharagahanāntadevatānāṃ dhruvam iti cetasi vismayo babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशितशरविभिन्ने तत्र मातङ्गनाथे स्रुतरुधिरलवाङ्कं धूनयत्य् आस्यम् ईषत् । तद् अमुचद् इभयूथं शल्लकीनां सुगन्धीन् उपगतगुरुशोकं पल्लवान् अर्धदष्टान्

niśitaśaravibhinne tatra mātaṅganāthe srutarudhiralavāṅkaṃ dhūnayaty āsyam īṣat / tad amucad ibhayūthaṃ śallakīnāṃ sugandhīn upagataguruśokaṃ pallavān ardhadaṣṭān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उज्जहाराथ शरं गृहीत्वा करेण किंचिन्नतपुष्करेण । बलात् सुभद्रा करिणः करेणुः कोपं पतेः क्षान्तिर् इव स्फुरन्तम्

tam ujjahārātha śaraṃ gṛhītvā kareṇa kiṃcinnatapuṣkareṇa / balāt subhadrā kariṇaḥ kareṇuḥ kopaṃ pateḥ kṣāntir iva sphurantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादिनी तस्य गजाधिपस्य बाणव्रणं शोणितलेशदिग्धम् । विच्छिन्नमुक्तागुणसंनिभेन सिषेच सा पुष्करशीकरेण

viṣādinī tasya gajādhipasya bāṇavraṇaṃ śoṇitaleśadigdham / vicchinnamuktāguṇasaṃnibhena siṣeca sā puṣkaraśīkareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगाहमानः सलिलं पिपासया मदेन को मे सुरभीकरिष्यति । इति स्फुटावर्ततरङ्गनिस्वना भृशं विचुक्रोश शुचेव नर्मदा

vigāhamānaḥ salilaṃ pipāsayā madena ko me surabhīkariṣyati / iti sphuṭāvartataraṅganisvanā bhṛśaṃ vicukrośa śuceva narmadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवाद्य कच्चिद् विशिखक्षतोद्भवा तनुत्वम् आयाति गजेन्द्र वेदना । इति भ्रमन्त्यश् चटुलाः कपोलयोः शनैर् अपृच्छन्न् इव भृङ्गपङ्क्तयः

tavādya kaccid viśikhakṣatodbhavā tanutvam āyāti gajendra vedanā / iti bhramantyaś caṭulāḥ kapolayoḥ śanair apṛcchann iva bhṛṅgapaṅktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसारिकालागुरुधूमधूसरैर् विलोलविद्युद्वलयाङ्कितोदरैः । घनैर् ललाटंतपम् उष्णदीधितिं समावृणोत् तस्य सुखाय वासवः

visārikālāgurudhūmadhūsarair vilolavidyudvalayāṅkitodaraiḥ / ghanair lalāṭaṃtapam uṣṇadīdhitiṃ samāvṛṇot tasya sukhāya vāsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्नरेवाजलसङ्गशीतलः प्रफुल्लनानाकुसुमाधिवासितः । समागतो बन्धुर् इव द्विपाधिपं शरेण विद्धं व्यजति स्म मारुतः

prasannarevājalasaṅgaśītalaḥ praphullanānākusumādhivāsitaḥ / samāgato bandhur iva dvipādhipaṃ śareṇa viddhaṃ vyajati sma mārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गजपतिर् यदि कथंचिद् अन्तकालं करिष्यामि तद् इदं गजयूथम् अनाथतां यास्यतीति विचिन्त्य सत्याधिष्ठानम् इति चकार ॥ अपकारिण्य् अपि प्रेम यथास्मिन् मृगलुब्धके । तथानेनाद्य सत्येन क्षयम् आयातु मे विषम्

atha gajapatir yadi kathaṃcid antakālaṃ kariṣyāmi tad idaṃ gajayūtham anāthatāṃ yāsyatīti vicintya satyādhiṣṭhānam iti cakāra || apakāriṇy api prema yathāsmin mṛgalubdhake / tathānenādya satyena kṣayam āyātu me viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सत्याधिष्ठानप्रभावात् सद्य एवापगतशरमूर्च्छावेदनः स गजपतिर् अभूत् । तं च तथा स्वास्थ्यम् आगतम् आलोक्य स व्याधः प्रणम्य तं राजमहिषीवृत्तान्तम् आख्यायाभ्युवाच । दन्तार्थं दन्तिनां नाथ क्रूरेणाक्रूरमानस । आहतो ऽसि हतद्वेष मयापात्रेण पत्त्रिणा

atha satyādhiṣṭhānaprabhāvāt sadya evāpagataśaramūrcchāvedanaḥ sa gajapatir abhūt | taṃ ca tathā svāsthyam āgatam ālokya sa vyādhaḥ praṇamya taṃ rājamahiṣīvṛttāntam ākhyāyābhyuvāca | dantārthaṃ dantināṃ nātha krūreṇākrūramānasa / āhato 'si hatadveṣa mayāpātreṇa pattriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुत्वा वचस् तस्य व्याधस्य द्विरदाधिपः । उच्चखान विषाणानि करेणादाय निर्व्यथः

iti śrutvā vacas tasya vyādhasya dviradādhipaḥ / uccakhāna viṣāṇāni kareṇādāya nirvyathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभार स करस् तस्य निबद्धरुधिरस्रुतिः । सक्तबन्धूकमालायाः पुण्डरीकस्रजः श्रियम्

babhāra sa karas tasya nibaddharudhirasrutiḥ / saktabandhūkamālāyāḥ puṇḍarīkasrajaḥ śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव सत्यवाक्येन तस्य नाथस्य दन्तिनाम् । उत्पेदिरे क्षणाद् दन्ताः शङ्खच्छेदार्जुनाः पुनः

tenaiva satyavākyena tasya nāthasya dantinām / utpedire kṣaṇād dantāḥ śaṅkhacchedārjunāḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुनारदनोद्भवविस्मितः करिपतेः सितवारिधरत्विषः । स रदनान् उपगृह्य वनान्तरान् मृगरिपुः क्षितिपालगृहं ययौ

atha punāradanodbhavavismitaḥ karipateḥ sitavāridharatviṣaḥ / sa radanān upagṛhya vanāntarān mṛgaripuḥ kṣitipālagṛhaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दन्तावलोकनप्रमुदितमनाः स राजा तं लुब्धकं यथाप्रतिपन्नेनार्थेन योजयामास । सापि च राज्ञी तं छद्मज्वरम् अपास्य तानि विषाणानि दृष्ट्वा जातपश्चात्तापा तम् ईर्ष्यावृत्तान्तम् अन्यजन्मानुभूतं पत्ये निवेद्य बाष्पसलिलव्याप्तनयनोत्पला तत् तद् विललाप । अहो धिग् ईर्ष्यां गुणपक्षघातिनीं यया मया मोहितमन्दचित्तया । वने वसंस् तापसशान्तमानसः स यूथभर्ता गमितो यमक्षयम्

atha dantāvalokanapramuditamanāḥ sa rājā taṃ lubdhakaṃ yathāpratipannenārthena yojayāmāsa | sāpi ca rājñī taṃ chadmajvaram apāsya tāni viṣāṇāni dṛṣṭvā jātapaścāttāpā tam īrṣyāvṛttāntam anyajanmānubhūtaṃ patye nivedya bāṣpasalilavyāptanayanotpalā tat tad vilalāpa | aho dhig īrṣyāṃ guṇapakṣaghātinīṃ yayā mayā mohitamandacittayā / vane vasaṃs tāpasaśāntamānasaḥ sa yūthabhartā gamito yamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महात्मना येन चिराय पालितं न शक्यते स्मान्यगजैः प्रबाधितुम् । समाकुलं तेन विनाद्य दन्तिना कथं नु तन् नागकुलं भविष्यति

mahātmanā yena cirāya pālitaṃ na śakyate smānyagajaiḥ prabādhitum / samākulaṃ tena vinādya dantinā kathaṃ nu tan nāgakulaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरन्तरं यस्य मदं पिपासवः परिभ्रमन्ति स्म मुहुः कपोलयोः । समाकुलास् तेन विनाद्य षट्पदाश् चिराद् उपैष्यन्ति मृणालिनीवनम्

nirantaraṃ yasya madaṃ pipāsavaḥ paribhramanti sma muhuḥ kapolayoḥ / samākulās tena vinādya ṣaṭpadāś cirād upaiṣyanti mṛṇālinīvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभून् मुहुस् तस्य गजाधिपस्य यः कपोलकाषेण परिस्फुरत्त्वचः । चिराय तं तन्मदलेशवासितं ध्रुवं सुभद्रा न जहाति शाखिनम्

abhūn muhus tasya gajādhipasya yaḥ kapolakāṣeṇa parisphurattvacaḥ / cirāya taṃ tanmadaleśavāsitaṃ dhruvaṃ subhadrā na jahāti śākhinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रवेलारशनाविभूषिते समुच्छ्वसत्कोमलशाद्वलांशुके । दधासि मां किं पतिमुख्यघातिनीं क्षिते विदारं न ददासि किं नु मे

samudravelāraśanāvibhūṣite samucchvasatkomalaśādvalāṃśuke / dadhāsi māṃ kiṃ patimukhyaghātinīṃ kṣite vidāraṃ na dadāsi kiṃ nu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तां राज्ञीं तथा विलापपरां स व्याधो धीरयामास । मा देवि शोकं कार्षीः । सत्याधिष्ठानमाहात्म्येन स महात्मा पुनरुद्भूतमनोहरमहाविषाणः समपगतशरविषवेगः सत्त्वोपकाराय प्राणान् बिभ्रत् करोत्य् एव तस्य महतो गजयूथस्याधिपत्यम् इति ॥ अथ वचनम् इदं निशम्य तस्मान् नृपमहिषी प्रमनाः पुनर् बभूव । क्षितिपतिर् अपि विस्मयं जगाम द्विरदपतेः करुणां मुहुर् विचिन्त्य

atha tāṃ rājñīṃ tathā vilāpaparāṃ sa vyādho dhīrayāmāsa | mā devi śokaṃ kārṣīḥ | satyādhiṣṭhānamāhātmyena sa mahātmā punarudbhūtamanoharamahāviṣāṇaḥ samapagataśaraviṣavegaḥ sattvopakārāya prāṇān bibhrat karoty eva tasya mahato gajayūthasyādhipatyam iti || atha vacanam idaṃ niśamya tasmān nṛpamahiṣī pramanāḥ punar babhūva / kṣitipatir api vismayaṃ jagāma dviradapateḥ karuṇāṃ muhur vicintya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.