Kesava: Kausikapaddhati 5

ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन पञ्चग्रन्थिवेणुदण्डमभिमन्त्र्यायाच्य समे धारयत्यभीष्टदिशि पतनेनार्थसिद्धिः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेनेषुं सन्धायाभिमन्त्र्यायाचेत् । चिन्तितप्रक्षेपणेनार्थम् । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन कुम्भ उदकपूर्णं दुग्धं प्रक्षिप्यायाचेत् । ऊनाधिकेनार्थसिद्धिः । यथाचिन्तितं तथा सिद्धिः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन कमण्डलुमुदकपूर्णं दुग्धमाक्षिप्याभिमन्त्र्यायाचेत् । ऊनाधिकेनार्थसिद्धिः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन दर्भस्तम्बमभिमन्त्र्यायाचेत् । स्त्यायनेनार्थसिद्धिः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन काम्पीलशाखां मूर्ध्ना धारयित्वाभिमन्त्र्यायाचेत् । इष्टदिक्पतनेनार्थः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन युगमभिमन्त्र्यायाचेत् । इष्टदिक्पतनेनार्थः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेनेध्मन्यभिमन्त्र्यायाचेत् । अग्नौ प्रक्षिपेत । प्रदक्षिणज्वलनेनार्थः । ऽवेनस्तत्ऽ इत्यक्षावभिमन्त्र्य पातयति । अभियातनेनार्थः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेन हस्तयोरङ्गुलिद्वयमभिमन्त्र्यायाचेत् । अज्ञाने स्पर्शनेनार्थः । ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेनैकविंशत्या शर्करा अभिमन्त्र्यायाचेत् । समविषमभावेन यथावतार्थः ॥ अथ नष्टद्रव्ये परीक्षणे क्रियमाणे च इदं कर्म - [कुम्भमहतेन परिवेष्ट्याधाय शयने विकृते सम्पातानतिनयति

'venastat' iti sūktena pañcagranthiveṇudaṇḍamabhimantryāyācya same dhārayatyabhīṣṭadiśi patanenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūkteneṣuṃ sandhāyābhimantryāyācet | cintitaprakṣepaṇenārtham | 'venastat' iti sūktena kumbha udakapūrṇaṃ dugdhaṃ prakṣipyāyācet | ūnādhikenārthasiddhiḥ | yathācintitaṃ tathā siddhiḥ | 'venastat' iti sūktena kamaṇḍalumudakapūrṇaṃ dugdhamākṣipyābhimantryāyācet | ūnādhikenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūktena darbhastambamabhimantryāyācet | styāyanenārthasiddhiḥ | 'venastat' iti sūktena kāmpīlaśākhāṃ mūrdhnā dhārayitvābhimantryāyācet | iṣṭadikpatanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktena yugamabhimantryāyācet | iṣṭadikpatanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktenedhmanyabhimantryāyācet | agnau prakṣipeta | pradakṣiṇajvalanenārthaḥ | 'venastat' ityakṣāvabhimantrya pātayati | abhiyātanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktena hastayoraṅgulidvayamabhimantryāyācet | ajñāne sparśanenārthaḥ | 'venastat' iti sūktenaikaviṃśatyā śarkarā abhimantryāyācet | samaviṣamabhāvena yathāvatārthaḥ || atha naṣṭadravye parīkṣaṇe kriyamāṇe ca idaṃ karma - [kumbhamahatena pariveṣṭyādhāya śayane vikṛte sampātānatinayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रं कृत्वा ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेनाहतेन वस्त्रेण वेष्टितं हलं सम्पात्याभिमन्त्र्य येन हरेतां ततो नष्टम् । तत उत्तरतन्त्रम् । अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽवेनस्तत्ऽ इति सूक्तेनाक्षान् कुम्भवत् कृत्वा सम्पात्य येन हरेतां ततो नष्टम् । तत उत्तरतन्त्रम् । समाप्तं नष्टद्रव्ये परीक्षणे विज्ञानम् ॥ अथ कुमारीविज्ञानमुच्यते - [लोष्टानां कुमारीमाह यमिच्छसि तमादत्स्व इति

tantraṃ kṛtvā 'venastat' iti sūktenāhatena vastreṇa veṣṭitaṃ halaṃ sampātyābhimantrya yena haretāṃ tato naṣṭam | tata uttaratantram | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'venastat' iti sūktenākṣān kumbhavat kṛtvā sampātya yena haretāṃ tato naṣṭam | tata uttaratantram | samāptaṃ naṣṭadravye parīkṣaṇe vijñānam || atha kumārīvijñānamucyate - [loṣṭānāṃ kumārīmāha yamicchasi tamādatsva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृतिलोष्टवल्मीकौ कल्याणम्

ākṛtiloṣṭavalmīkau kalyāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्पथाद्बहुचारिणी

catuṣpathādbahucāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्मशानान्न चिरं जीवति

śmaśānānna ciraṃ jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदकाञ्जलिं निनय इत्याह

udakāñjaliṃ ninaya ityāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽनमस्ते अस्तुऽ इति सूक्तेन सोमदर्भकेशानीकुष्ठलाक्षामञ्जिष्ठीबदरहरिद्रमेतानि द्रव्याणि भूर्जे कृत्वा मन्थशिरसि कृत्वाभिमन्त्र्य क्षेत्रमध्ये निखनति । एतत्कर्म क्षेत्रे । अशनिनिवारणम् ॥ "अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषकाः शुकाः। स्वचक्रं परचक्रं च सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥" समाप्तान्यशनिनिवारणानि ॥ दधिनवे नाश्नात्या संहरणात्

'namaste astu' iti sūktena somadarbhakeśānīkuṣṭhalākṣāmañjiṣṭhībadaraharidrametāni dravyāṇi bhūrje kṛtvā manthaśirasi kṛtvābhimantrya kṣetramadhye nikhanati | etatkarma kṣetre | aśaninivāraṇam || "ativṛṣṭiranāvṛṣṭiḥ śalabhā mūṣakāḥ śukāḥ. svacakraṃ paracakraṃ ca saptaitā ītayaḥ smṛtāḥ ||" samāptānyaśaninivāraṇāni || dadhinave nāśnātyā saṃharaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवदीर्यमाणे ग्रामे वावसाने वाग्निशरणे वा समज्यायां वा गृहे वा प्राकारे वा यान्यवातरक्षार्थं कर्म वक्ष्यामः - [आशापालीयं तृतीयावर्जं दृंहणानि

avadīryamāṇe grāme vāvasāne vāgniśaraṇe vā samajyāyāṃ vā gṛhe vā prākāre vā yānyavātarakṣārthaṃ karma vakṣyāmaḥ - [āśāpālīyaṃ tṛtīyāvarjaṃ dṛṃhaṇāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भौमस्य दृतिकर्माणि

bhaumasya dṛtikarmāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽदूष्या दूषिरसिऽ इति सूक्तेन तिलकमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य पुण्याहान्ते बध्नाति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । आत्मरक्षार्थो मणिः । अभिचारदोषान्मुच्यते । सर्वत्रान्वारब्धायाभिमन्त्रणहोमाः । प्रत्यभिचरणार्थी च मणिं बध्नाति । स्त्रीकृते शूद्रकृते राजकृते ब्राह्मणकृते कपालिककृते शाकिनीकृतेऽन्त्यजादिकृतेऽन्येषां वा दुःसिद्धिः । अयं रक्षार्थो मणिः । मणिना रक्षा भवति । अभिचाररक्षामणिः ॥ अथ कृत्याप्रतिहरणमुच्यते । अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽदूष्या दूषिरसिऽ इति सूक्तेन तिलकमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । आत्मरक्षार्थो मणिः ॥ [पुरस्तादग्नेः पिशङ्गं गां कारयति

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dūṣyā dūṣirasi' iti sūktena tilakamaṇiṃ sampātyābhimantrya puṇyāhānte badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ātmarakṣārtho maṇiḥ | abhicāradoṣānmucyate | sarvatrānvārabdhāyābhimantraṇahomāḥ | pratyabhicaraṇārthī ca maṇiṃ badhnāti | strīkṛte śūdrakṛte rājakṛte brāhmaṇakṛte kapālikakṛte śākinīkṛte'ntyajādikṛte'nyeṣāṃ vā duḥsiddhiḥ | ayaṃ rakṣārtho maṇiḥ | maṇinā rakṣā bhavati | abhicārarakṣāmaṇiḥ || atha kṛtyāpratiharaṇamucyate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dūṣyā dūṣirasi' iti sūktena tilakamaṇiṃ sampātyābhimantrya badhnāti | abhyātānādyuttaratantram | ātmarakṣārtho maṇiḥ || [purastādagneḥ piśaṅgaṃ gāṃ kārayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चादग्नेर्लोहिताजम्

paścādagnerlohitājam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूषपिशितार्थम् ॥ कौश्स् ५,३ ३९ ।४ ॥] कारयितुः शान्त्युदकं करोति । पुरस्तादग्नेः पिशङ्गं गां धारयित्वा पश्चादग्नेर्लोहिताजं धारयित्वा ततः शान्त्युदकं करोति । महाशान्त्युदकं करोति ॥ [मन्त्रोक्ताः

yūṣapiśitārtham || KauśS 5,3 39 .4 ||] kārayituḥ śāntyudakaṃ karoti | purastādagneḥ piśaṅgaṃ gāṃ dhārayitvā paścādagnerlohitājaṃ dhārayitvā tataḥ śāntyudakaṃ karoti | mahāśāntyudakaṃ karoti || [mantroktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्मातलीवर्जं कृत्यादूषणगणम् । ऽदूष्या दूषिरसिऽ सूक्तं, ऽये पुरस्तात्ऽ इति सूक्तम्, ऽईशानां त्वाऽ त्रीणि सूक्तानि, ऽसुपर्णस्त्वाऽ सूक्तं, ऽयां ते चक्रुःऽ सूक्तम्, ऽअयं प्रतिसरःऽ अर्थसूक्तं, ऽयां कल्पयन्तिऽ इत्यर्थसूक्तम् कृत्याप्रतिहरगणः । ततो वास्तोष्पत्यः, मातृनामा, चातन, बृहच्छान्तिगण एते पञ्च गणाः शान्त्युदक आवाप्यन्ते । ततो मातलीं कृत्वा ऽसर्वा इमाःऽ इत्यादि करोति ॥ [निश्यवमुच्योष्णीष्यग्रतः प्रोक्षन् व्रजति

yanmātalīvarjaṃ kṛtyādūṣaṇagaṇam | 'dūṣyā dūṣirasi' sūktaṃ, 'ye purastāt' iti sūktam, 'īśānāṃ tvā' trīṇi sūktāni, 'suparṇastvā' sūktaṃ, 'yāṃ te cakruḥ' sūktam, 'ayaṃ pratisaraḥ' arthasūktaṃ, 'yāṃ kalpayanti' ityarthasūktam kṛtyāpratiharagaṇaḥ | tato vāstoṣpatyaḥ, mātṛnāmā, cātana, bṛhacchāntigaṇa ete pañca gaṇāḥ śāntyudaka āvāpyante | tato mātalīṃ kṛtvā 'sarvā imāḥ' ityādi karoti || [niśyavamucyoṣṇīṣyagrataḥ prokṣan vrajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतायै यतायै शान्तायै शान्तिवायै भद्रायै भद्रावति स्योनायै शग्मायै शिवायै सुमङ्गलि प्रजावति सुसीमेऽहं वामाभूः इति ॥ कौश्स् ५,३ ३९ ।९ ॥] तेन शान्त्युदकेन प्रोक्षन् व्रजति कृत्यानिखननस्थानं च । अतो रात्रविदं कर्म क्रियते । उपानहौ परिधायोष्णीषं कृत्वाऽग्रे भूत्वा कर्ता शान्त्युदकेन प्रोक्षति । ऽयतायै शान्तायैऽ इत्यनेन मन्त्रेण कृत्यास्थानं यावत् । वालागमपात्रेषु कृत्यादिषु च सर्वेष्विदं कर्म भवति ॥ [अभावादपविध्याति

yatāyai yatāyai śāntāyai śāntivāyai bhadrāyai bhadrāvati syonāyai śagmāyai śivāyai sumaṅgali prajāvati susīme'haṃ vāmābhūḥ iti || KauśS 5,3 39 .9 ||] tena śāntyudakena prokṣan vrajati kṛtyānikhananasthānaṃ ca | ato rātravidaṃ karma kriyate | upānahau paridhāyoṣṇīṣaṃ kṛtvā'gre bhūtvā kartā śāntyudakena prokṣati | 'yatāyai śāntāyai' ityanena mantreṇa kṛtyāsthānaṃ yāvat | vālāgamapātreṣu kṛtyādiṣu ca sarveṣvidaṃ karma bhavati || [abhāvādapavidhyāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्ययामित्रचक्षुषा समीक्षन् कृतव्यधनि (५।१४।९) इत्यवलिप्तं कृत्यया विध्यति

kṛtyayāmitracakṣuṣā samīkṣan kṛtavyadhani (5.14.9) ityavaliptaṃ kṛtyayā vidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्येन हस्तेन दीपं धारयति । दक्षिणेनालाबूदकपूर्णमादाय ततोऽरण्ये गच्छन्ति सह कर्त्रा सर्वे ॥ [प्रैषकृदग्रतः

savyena hastena dīpaṃ dhārayati | dakṣiṇenālābūdakapūrṇamādāya tato'raṇye gacchanti saha kartrā sarve || [praiṣakṛdagrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनावृतम्

anāvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगोष्पदम्

agoṣpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदकखातम्

anudakakhātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ताऽभिचरितपुरुषस्य शान्त्युदकेन मर्माणि सम्प्रोक्षते । गार्हपत्यसभामपात्रकूपकुक्कुट इत्यादीनि मर्माणि सम्प्रोक्षन्ते ॥ [कृष्णसीरेण कर्षति

kartā'bhicaritapuruṣasya śāntyudakena marmāṇi samprokṣate | gārhapatyasabhāmapātrakūpakukkuṭa ityādīni marmāṇi samprokṣante || [kṛṣṇasīreṇa karṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधि सीरेभ्यो दश दक्षिणा

adhi sīrebhyo daśa dakṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरुणदेवतापाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं कृत्वा ऽयददः सम्प्रयतीःऽ इति सूक्तेन त्रिर्विभज्य जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । कृष्णव्रीहिः कृष्णाया गोः पयः घृतं च वेतसकाष्ठस्रुव इन्धनं च वेतसपत्रैः स्तरणं पटेरकेन वा । अस्मिन् तन्त्रे सर्वं मारुतं कर्तव्यम् । उदके प्रवाह उदकप्रवाहभये नदीभये ग्रामे नगरे वा यत्रोदकनदीभयं भवति तत्र सर्वत्र वारुणो होमः कर्तव्यः । मुख्यं प्रवाहे कर्म ॥ [उक्तमुपमन्थनम्

varuṇadevatāpākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'yadadaḥ samprayatīḥ' iti sūktena trirvibhajya juhoti | tata uttaratantram | kṛṣṇavrīhiḥ kṛṣṇāyā goḥ payaḥ ghṛtaṃ ca vetasakāṣṭhasruva indhanaṃ ca vetasapatraiḥ staraṇaṃ paṭerakena vā | asmin tantre sarvaṃ mārutaṃ kartavyam | udake pravāha udakapravāhabhaye nadībhaye grāme nagare vā yatrodakanadībhayaṃ bhavati tatra sarvatra vāruṇo homaḥ kartavyaḥ | mukhyaṃ pravāhe karma || [uktamupamanthanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽउपावरोहऽ इत्यृचारणिद्वयमभिमन्त्र्य ततो मन्थति । अथवा लौकिकाग्निमुपर्युच्छ्वासं प्रक्षिप्य ततोऽग्निकार्यं करोति । लौकिकाग्नौ हस्तौ प्रताप्य ततोऽग्निकार्याणि करोति । एकाग्नौ वा त्रेतायां वा शान्तिकपौष्टिकादौ च सर्वत्र समारोपणमुपावरोहणं भवति । समाप्तमुपावरोहणम् ॥ पुरुषस्य वीर्यकरणे विधिं वक्ष्यामः - [यां त्वा गन्धर्वो अखनत् (४।४) वृषणस्ते खनितारो वृषा त्वमस्योषधे । वृषासि वृष्ण्यावति वृषणे त्वा खनामसि (पैप्प्स् ४।५।२) इत्युच्छुष्मापरिव्याधावायसेन खनति

'upāvaroha' ityṛcāraṇidvayamabhimantrya tato manthati | athavā laukikāgnimuparyucchvāsaṃ prakṣipya tato'gnikāryaṃ karoti | laukikāgnau hastau pratāpya tato'gnikāryāṇi karoti | ekāgnau vā tretāyāṃ vā śāntikapauṣṭikādau ca sarvatra samāropaṇamupāvarohaṇaṃ bhavati | samāptamupāvarohaṇam || puruṣasya vīryakaraṇe vidhiṃ vakṣyāmaḥ - [yāṃ tvā gandharvo akhanat (4.4) vṛṣaṇaste khanitāro vṛṣā tvamasyoṣadhe | vṛṣāsi vṛṣṇyāvati vṛṣaṇe tvā khanāmasi (PaippS 4.5.2) ityucchuṣmāparivyādhāvāyasena khanati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वृष्टिकर्मविधिं वक्ष्यामः - [समुत्पतन्तु (४।१५) प्र नभस्व (७।१८) इति वर्षकामो द्वादशरात्रमनुशुष्येत्

atha vṛṣṭikarmavidhiṃ vakṣyāmaḥ - [samutpatantu (4.15) pra nabhasva (7.18) iti varṣakāmo dvādaśarātramanuśuṣyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वव्रत उपश्राम्यति

sarvavrata upaśrāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तराषाढानक्षत्रे सञ्चिनोति पूरयति तूष्णीम् ॥ [आदेवनं संस्तीर्य

uttarāṣāḍhānakṣatre sañcinoti pūrayati tūṣṇīm || [ādevanaṃ saṃstīrya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽवैश्वानरो रश्मिभिःऽ ऽउदेहि वाजिन्ऽ इति विंशतिभिरृग्भिश्च वस्त्रमभिमन्त्र्य परिधापयति । अर्थो मम सिध्यताम् एवङ्कामः । ऽवैश्वानरो रश्मिभिःऽ ऽउदेहि वाजिन्ऽ इति विंशतिरृग्भिश्च वस्त्रमभिमन्त्र्य ददाति । विद्रावनादिविषये शमनकामः । समाप्तानि विघ्नशमनकर्माणि ॥ अथ गोवत्सद्वेषविरोधे साम्मनस्यमुच्यते - [यथा मांसम् (६।७०) इति वननम्

'vaiśvānaro raśmibhiḥ' 'udehi vājin' iti viṃśatibhirṛgbhiśca vastramabhimantrya paridhāpayati | artho mama sidhyatām evaṅkāmaḥ | 'vaiśvānaro raśmibhiḥ' 'udehi vājin' iti viṃśatirṛgbhiśca vastramabhimantrya dadāti | vidrāvanādiviṣaye śamanakāmaḥ | samāptāni vighnaśamanakarmāṇi || atha govatsadveṣavirodhe sāmmanasyamucyate - [yathā māṃsam (6.70) iti vananam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पलाशपत्रे सर्वौषधीः कृत्वोत्तरसम्पातानौषधावानयति ॥ [आचमयति

tataḥ palāśapatre sarvauṣadhīḥ kṛtvottarasampātānauṣadhāvānayati || [ācamayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्लावयति ॥ कौश्स् ५,५ ४१ ।२४ ॥] उदपात्रेणाचामयत्याप्लावयति च ॥ [चूर्णैरवकिरति

āplāvayati || KauśS 5,5 41 .24 ||] udapātreṇācāmayatyāplāvayati ca || [cūrṇairavakirati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तारण्ये गत्वा समिधो गृहीत्वा तूष्णीं गृह आगत्य ततः ऽऊर्जं बिभ्रत्ऽ इति सूक्तेन ताः समिधः सकृत्सर्वाः सूक्तान्तेनादधाति । गृहमानुषाणां साम्मनस्यं भवति । कलहनिवारणम् । कलहो न भवतीत्यर्थः । समाप्तं गृहसाम्मनस्यं विघ्नशमनं च ॥ मन्त्रब्राह्मणयोर्द्रव्यमिच्छति तस्येदं कर्म प्रतिग्रहाद्युच्यते - [ऋचं साम (७।५४।१-२) इत्यनुप्रवचनीयस्य जुहोति

kartāraṇye gatvā samidho gṛhītvā tūṣṇīṃ gṛha āgatya tataḥ 'ūrjaṃ bibhrat' iti sūktena tāḥ samidhaḥ sakṛtsarvāḥ sūktāntenādadhāti | gṛhamānuṣāṇāṃ sāmmanasyaṃ bhavati | kalahanivāraṇam | kalaho na bhavatītyarthaḥ | samāptaṃ gṛhasāmmanasyaṃ vighnaśamanaṃ ca || mantrabrāhmaṇayordravyamicchati tasyedaṃ karma pratigrahādyucyate - [ṛcaṃ sāma (7.54.1-2) ityanupravacanīyasya juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्ताभ्यां तृतीयाम्

yuktābhyāṃ tṛtīyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनुमतीं चतुर्थीम् ॥ कौश्स् ५,६ ४२ ।११ ॥] अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽऋचं सामऽ इत्यृचाज्यं जुहोति । ऽऋचं साम यदप्राक्षम्ऽ इत्यृचाज्यं जुहोति । ऽऋचं सामऽ इति द्वाभ्यां तृतीयामाहुतिं जुहोति । ऽअनुमतये स्वाहाऽ इति चतुर्थीमाहुतिं जुहोति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । वेदपाठेन शास्त्रपाठेनार्थोत्थापनमिच्छन्निदं करोति । समाप्तं वेदेन शास्त्रेण अर्थोत्थापने विघ्नशमनम् ॥ अथ परिमोक्षसमावर्तनविधिं वक्ष्यामः - [समावर्तनीयसमापनीययोश्चैषेज्या

ānumatīṃ caturthīm || KauśS 5,6 42 .11 ||] abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ṛcaṃ sāma' ityṛcājyaṃ juhoti | 'ṛcaṃ sāma yadaprākṣam' ityṛcājyaṃ juhoti | 'ṛcaṃ sāma' iti dvābhyāṃ tṛtīyāmāhutiṃ juhoti | 'anumataye svāhā' iti caturthīmāhutiṃ juhoti | abhyātānādyuttaratantram | vedapāṭhena śāstrapāṭhenārthotthāpanamicchannidaṃ karoti | samāptaṃ vedena śāstreṇa arthotthāpane vighnaśamanam || atha parimokṣasamāvartanavidhiṃ vakṣyāmaḥ - [samāvartanīyasamāpanīyayoścaiṣejyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपो दिव्याः (७।८९) इति पर्यवेतव्रत उदकान्ते शान्त्युदकमभिमन्त्रयते

apo divyāḥ (7.89) iti paryavetavrata udakānte śāntyudakamabhimantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तमिते समित्पाणिरेत्य तृतीयावर्जं समिध आदधाति

astamite samitpāṇiretya tṛtīyāvarjaṃ samidha ādadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदावत्सराय (कौश्स् ४२।१७) इति व्रतविसर्जनमाज्यं जुहुयात्

idāvatsarāya (KauśS 42.17) iti vratavisarjanamājyaṃ juhuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समिधोऽभ्यादध्यात्

samidho'bhyādadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽनिर्लक्ष्म्यम्ऽ इति सूक्तेन सा स्त्री मुखं प्रत्यृचं प्रक्षालयति । तस्या मुखे हस्तयोर्मशकशिग्रुवारकावस्थानतिलकं ह्रस्वकेशादिपापलक्षणं सामुद्रिके स्त्रीलक्षणं व्याख्यातम् । ऽनिर्लक्ष्म्यम्ऽ इति सूक्तेनोदकघटमभिमन्त्र्य स्त्रीं पापलक्षणामभिषिञ्चति दक्षिणात् केशादारभ्य यावदुत्तरं पार्श्वम् । ततः पापलक्षणं विनश्यति ॥ [पलाशेन फलीकरणान् हुत्वा शेषं प्रत्यानयति

'nirlakṣmyam' iti sūktena sā strī mukhaṃ pratyṛcaṃ prakṣālayati | tasyā mukhe hastayormaśakaśigruvārakāvasthānatilakaṃ hrasvakeśādipāpalakṣaṇaṃ sāmudrike strīlakṣaṇaṃ vyākhyātam | 'nirlakṣmyam' iti sūktenodakaghaṭamabhimantrya strīṃ pāpalakṣaṇāmabhiṣiñcati dakṣiṇāt keśādārabhya yāvaduttaraṃ pārśvam | tataḥ pāpalakṣaṇaṃ vinaśyati || [palāśena phalīkaraṇān hutvā śeṣaṃ pratyānayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽअति धन्वानिऽ इति द्वाभ्यामुदपात्रमभिमन्त्र्य तत्र निनयति भूमौ यत्र गृहं करिष्यति । तत्र विघ्नशमनं भवति । श्येनदेवतायै पाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं कृत्वा ऽअति धन्वानिऽ इति द्वाभ्यामृग्भ्यां चरुं जुहोति । पार्वणाद्युत्तरतन्त्रम् । भूमिस्थाने यत्र गृहं करिष्यति तत्र श्येनयागं कृत्वा गृहं कुर्यात् । अथवा नवे गृहे श्येनयागः कर्तव्यः । विकल्प इति भाष्यकारः । प्रथमतो वा श्येनयागो नवे गृहे ॥ अथ गृहप्रवेश उच्यते । वास्तुसंस्कार उच्यते - [वास्तोष्पतीयैः कुलिजकृष्टे दक्षिणतोऽग्नेः सम्भारमाहरति

'ati dhanvāni' iti dvābhyāmudapātramabhimantrya tatra ninayati bhūmau yatra gṛhaṃ kariṣyati | tatra vighnaśamanaṃ bhavati | śyenadevatāyai pākayajñavidhānenājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'ati dhanvāni' iti dvābhyāmṛgbhyāṃ caruṃ juhoti | pārvaṇādyuttaratantram | bhūmisthāne yatra gṛhaṃ kariṣyati tatra śyenayāgaṃ kṛtvā gṛhaṃ kuryāt | athavā nave gṛhe śyenayāgaḥ kartavyaḥ | vikalpa iti bhāṣyakāraḥ | prathamato vā śyenayāgo nave gṛhe || atha gṛhapraveśa ucyate | vāstusaṃskāra ucyate - [vāstoṣpatīyaiḥ kulijakṛṣṭe dakṣiṇato'gneḥ sambhāramāharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वास्तोष्पत्यादीनि महाशान्तिमावपते ॥ कौश्स् ५,७ ४३ ।५ ॥] ऽइहैव ध्रुवाम्ऽ इत्यादि गणेन भूमिं हलेन कर्षति । ततो दक्षिणतः सम्भारमाहरत्यग्नेः । ततः शान्त्युदकं करोति । मातलीवर्जं कृत्वा वास्तोष्पत्यादीनि चतुर्गणी महाशान्तिः । शान्त्युदक आवपते । ततो मातलीं कृत्वा ततः शान्त्युदकं समाप्यते । तेन भूमिं प्रोक्षयेत् । ततः ॥ मध्यमे गर्ते दर्भेषु व्रीहियवमावपति

vāstoṣpatyādīni mahāśāntimāvapate || KauśS 5,7 43 .5 ||] 'ihaiva dhruvām' ityādi gaṇena bhūmiṃ halena karṣati | tato dakṣiṇataḥ sambhāramāharatyagneḥ | tataḥ śāntyudakaṃ karoti | mātalīvarjaṃ kṛtvā vāstoṣpatyādīni caturgaṇī mahāśāntiḥ | śāntyudaka āvapate | tato mātalīṃ kṛtvā tataḥ śāntyudakaṃ samāpyate | tena bhūmiṃ prokṣayet | tataḥ || madhyame garte darbheṣu vrīhiyavamāvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निक्षिपति ॥ शान्त्युदकशष्पशर्करमन्येषु

nikṣipati || śāntyudakaśaṣpaśarkaramanyeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पाकयज्ञविधानेन ऽवास्तोष्पतये जुष्टं निर्वपामिऽ इति निर्वापः । ऽवास्तोष्पतये त्वा जुष्टं प्रोक्षामिऽ इति प्रोक्षणम् । ऽवास्तोष्पतिं गच्छतु हविः स्वाहाऽ इति बर्हिर्होमे । वास्तोष्पतिदेवताकं क्षीरौदनं चाज्यभागान्तं कृत्वा ऽवास्तोष्पते प्रति जानीहिऽ इति द्वाभ्यां चरुं जुहोति । ततः पार्वणाद्युत्तरतन्त्रम् । केचिदस्मिन् तन्त्रेऽभ्यातानान्तं हुत्वा । ऽयजूंषि यज्ञेऽ (५।२६) इति द्वादशर्चेन सूक्तेन नवशालायां सर्पिर्मधुमिश्रं जुह्वति सकृदेकामाहुतिम् । ऽदोषो गायःऽ (६।१) इति द्वितीयामाहुतिं जुहोति । युक्ताभ्यां तृतीयामाहुतिं जुहोति । आनुमतीं चतुर्थीम् । कलशोदकपानीयमाचार्यो गृहीत्वा शालामङ्गुलिभ्यां सम्प्रोक्ष्य यजमानपत्नीसहितेषु गृहेषु मध्य आसाद उपविश्य कलशोदकं भूमौ निनयति तूष्णीम् । आचार्याद्या आदौ वाङ्मौनं कुर्वन्ति । ऽइहैव स्तऽ (७।६२।७) इत्यृचा वाग्विसर्गः । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् ॥ सर्वान्नानि ब्राह्मणान् भोजयति

tataḥ pākayajñavidhānena 'vāstoṣpataye juṣṭaṃ nirvapāmi' iti nirvāpaḥ | 'vāstoṣpataye tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' iti prokṣaṇam | 'vāstoṣpatiṃ gacchatu haviḥ svāhā' iti barhirhome | vāstoṣpatidevatākaṃ kṣīraudanaṃ cājyabhāgāntaṃ kṛtvā 'vāstoṣpate prati jānīhi' iti dvābhyāṃ caruṃ juhoti | tataḥ pārvaṇādyuttaratantram | kecidasmin tantre'bhyātānāntaṃ hutvā | 'yajūṃṣi yajñe' (5.26) iti dvādaśarcena sūktena navaśālāyāṃ sarpirmadhumiśraṃ juhvati sakṛdekāmāhutim | 'doṣo gāyaḥ' (6.1) iti dvitīyāmāhutiṃ juhoti | yuktābhyāṃ tṛtīyāmāhutiṃ juhoti | ānumatīṃ caturthīm | kalaśodakapānīyamācāryo gṛhītvā śālāmaṅgulibhyāṃ samprokṣya yajamānapatnīsahiteṣu gṛheṣu madhya āsāda upaviśya kalaśodakaṃ bhūmau ninayati tūṣṇīm | ācāryādyā ādau vāṅmaunaṃ kurvanti | 'ihaiva sta' (7.62.7) ityṛcā vāgvisargaḥ | abhyātānādyuttaratantram || sarvānnāni brāhmaṇān bhojayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वशाशमनविधानमुच्यते - [य आत्मदा (४।२) इति वशाशमनम्

atha vaśāśamanavidhānamucyate - [ya ātmadā (4.2) iti vaśāśamanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्तादग्नेः प्रतीचीं धारयन्ति

purastādagneḥ pratīcīṃ dhārayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छुरिकायां पश्चादनक्ति ॥ [अक्तया वपामुत्खनति

churikāyāṃ paścādanakti || [aktayā vapāmutkhanati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे पार्श्वे दर्भाभ्यामधिक्षिपति अमुष्मै त्वा जुष्टम् इति यथादेवतम्

dakṣiṇe pārśve darbhābhyāmadhikṣipati amuṣmai tvā juṣṭam iti yathādevatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां दर्भाभ्यां वशामन्वालभ्य ॥ [पश्चादुत्तरतोऽग्नेः प्रत्यक्शीर्षीमुदक्पादीं निविध्यति

dvābhyāṃ darbhābhyāṃ vaśāmanvālabhya || [paścāduttarato'gneḥ pratyakśīrṣīmudakpādīṃ nividhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पशोर्मुखादीनि गात्राणि प्रक्षालयति ॥ [मुखं शुन्धस्व देवयज्यायै इति

tataḥ paśormukhādīni gātrāṇi prakṣālayati || [mukhaṃ śundhasva devayajyāyai iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणान् इति नासिके

prāṇān iti nāsike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुः इति चक्षुषी

cakṣuḥ iti cakṣuṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रम् इति कर्णौ

śrotram iti karṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्ते क्रूरं यदास्थितम् इति समन्तं रज्जुधानम्

yatte krūraṃ yadāsthitam iti samantaṃ rajjudhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरित्राणि इति पादान् समाहृत्य

caritrāṇi iti pādān samāhṛtya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिम् इति नाभिम्

nābhim iti nābhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेढ्रम् इति मेढ्रम्

meḍhram iti meḍhram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वपाश्रपण्यावाज्यं स्रुवं स्वधितिं दर्भमादाय पशुस्थाने गच्छति । परिवर्त्मानुलोमं ततो नाभिदेशे दर्भमास्तृणाति ॥ औषधे त्रायस्वैनं स्वधिते मैनं हिंसीः इति शस्त्रं प्रयच्छति

tato vapāśrapaṇyāvājyaṃ sruvaṃ svadhitiṃ darbhamādāya paśusthāne gacchati | parivartmānulomaṃ tato nābhideśe darbhamāstṛṇāti || auṣadhe trāyasvainaṃ svadhite mainaṃ hiṃsīḥ iti śastraṃ prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽइदमहं महुमदस्य भूतिकर्णपुत्रस्यऽ इत्यनेन मन्त्रेण दर्भसहितं नाभिदेशं छिनत्ति ॥ [अधरप्रव्रस्केन लोहितस्यापहत्य

'idamahaṃ mahumadasya bhūtikarṇaputrasya' ityanena mantreṇa darbhasahitaṃ nābhideśaṃ chinatti || [adharapravraskena lohitasyāpahatya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमहमामुष्यायणस्यामुष्याः पुत्रस्य प्राणापानौ निखनामि इत्यास्ये निखनति ॥ कौश्स् ५,८ ४४ ।३३ ॥] ऽइदमहम्ऽ इति मन्त्रेणावरदर्भखण्डं लोहितलिप्तमास्यस्थानेऽपहन्ति । निखनतीत्यर्थः ॥ [वपया द्यावापृथिवी प्रोर्णुवाथाम् इति वपाश्रपण्यौ वपया प्रच्छाद्य

idamahamāmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānau nikhanāmi ityāsye nikhanati || KauśS 5,8 44 .33 ||] 'idamaham' iti mantreṇāvaradarbhakhaṇḍaṃ lohitaliptamāsyasthāne'pahanti | nikhanatītyarthaḥ || [vapayā dyāvāpṛthivī prorṇuvāthām iti vapāśrapaṇyau vapayā pracchādya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधितिना प्रकृत्योत्कृत्य

svadhitinā prakṛtyotkṛtya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽप्रत्युष्टं रक्षःऽ इत्यनेन मन्त्रेणाग्नेः पश्चाद्भागे निदधाति ॥ [देवस्त्वा सविता श्रपयतु इति श्रपयति

'pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ' ityanena mantreṇāgneḥ paścādbhāge nidadhāti || [devastvā savitā śrapayatu iti śrapayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यष्टापदी स्याद् गर्भञ्जलौ सहिरण्यं सयवं वा ऽय आत्मदाऽ इति सूक्तेन खदायां त्र्यरत्नावग्नौ सकृज्जुहोति ॥ [विशस्य समवत्तान्यवद्येत्

yadyaṣṭāpadī syād garbhañjalau sahiraṇyaṃ sayavaṃ vā 'ya ātmadā' iti sūktena khadāyāṃ tryaratnāvagnau sakṛjjuhoti || [viśasya samavattānyavadyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयं जिह्वा श्येनश्च दोषी पार्श्वे च तानि षट् । यकृद्वृक्कौ गुदश्रोणी तान्येकादश दैवतानि

hṛdayaṃ jihvā śyenaśca doṣī pārśve ca tāni ṣaṭ | yakṛdvṛkkau gudaśroṇī tānyekādaśa daivatāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणः कपिललाटः सव्या श्रोणिर्गुदश्च यः । एतानि त्रीणि त्र्यङ्गानि स्विष्टकृद्भाग एव

dakṣiṇaḥ kapilalāṭaḥ savyā śroṇirgudaśca yaḥ | etāni trīṇi tryaṅgāni sviṣṭakṛdbhāga eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदवद्य प्रज्ञातानि श्रपयेत् ॥ कौश्स् ५,९ ४५ ।५ ॥] अवदानानि पशोरेकादश गृह्णाति । हृदयम् । जिह्वा । क्रोडम् । वामबाहुः । पार्श्वे द्वे । यकृत् कालेयमित्युच्यते । पृष्टकौ द्वौ । गुदश्च । पश्चिमदक्षिणबाहुश्च । एकादश गृहीत्वा । ततः स्विष्टकृदवदानानि गृह्णाति । तानि त्रीणि । दक्षिणो बाहुः । वामजङ्घा च । अन्त्रविभागम् । एतानि त्रीणि गृहीत्वा । चरुमध्ये मांसानि निदधाति । ऽपरि त्वाग्नेऽ इत्यादि करोति ॥ [होष्यन् द्विर्द्विर्देवतानामवद्येत्

tadavadya prajñātāni śrapayet || KauśS 5,9 45 .5 ||] avadānāni paśorekādaśa gṛhṇāti | hṛdayam | jihvā | kroḍam | vāmabāhuḥ | pārśve dve | yakṛt kāleyamityucyate | pṛṣṭakau dvau | gudaśca | paścimadakṣiṇabāhuśca | ekādaśa gṛhītvā | tataḥ sviṣṭakṛdavadānāni gṛhṇāti | tāni trīṇi | dakṣiṇo bāhuḥ | vāmajaṅghā ca | antravibhāgam | etāni trīṇi gṛhītvā | carumadhye māṃsāni nidadhāti | 'pari tvāgne' ityādi karoti || [hoṣyan dvirdvirdevatānāmavadyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽजातवेदो वपया गच्छ देवान्ऽ इति मन्त्रेणाज्यं जुहोति ॥ [ऊर्ध्वं नभसं मारुतं गच्छतम् इति वपाश्रपण्यावनुप्रहरति

tato 'jātavedo vapayā gaccha devān' iti mantreṇājyaṃ juhoti || [ūrdhvaṃ nabhasaṃ mārutaṃ gacchatam iti vapāśrapaṇyāvanupraharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषामाशिषः सन्तु कामाः स्वाहा स्वधा इति वपायास्त्रिर्जुहोति

eṣāmāśiṣaḥ santu kāmāḥ svāhā svadhā iti vapāyāstrirjuhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽसम्राडस्यधिऽ इति मन्त्रेणाज्यं जुहोति । ऽसर्ववीराय स्वाहा सर्वपुरुषाय स्वाहा सर्वगणाय स्वाहा सर्वकामाय स्वाहाऽ चतस्र आहुतीर्जुहोति । ऽअन्वद्य नोऽनुमतिः । पूषा सरस्वती मही यत्करोमि तदृध्यतामनुमतये स्वाहाऽ जुहोति । पार्वणादि प्रजापतिं च हुत्वा ततः सकृन्मांसं चरुं चावद्य स्विष्टकृतं यजति । ऽस्वाहेष्टेभ्यःऽ इत्याद्युत्तरतन्त्रम् । समाप्तं वशाशमनविधानम्। दैवहतं तस्य गृहं यस्य गृहे वशा जायते । तस्य धनादिनाशो भवति । तस्माच्छान्तिः कर्तव्येति । वशाया द्वे प्रतिपत्ती । अभिमन्त्र्य वा ददाति शमनं वा विधानेन कुर्यात् । एतेन विधानेन पशवो व्याख्याताः । नित्ये नैमित्तिके काम्ये पशवो व्याख्याताः । ऽद्वादशरात्रेऽग्निं पशुना यजेतऽ इति नित्यम् । नैमित्तिकाकाम्याश्च धूमकेतुः पञ्च पशवस्तायन्ते । धातारं च पशुना च पुरोहितपरिशिष्टेषु पठ्यते । इत्येवमादयो नैमित्तिकाः । पैठीनसिना काम्याः पठिताः । ऽछागेन स्वहुतेन त्रयोदशमासान्ऽ इत्यादि पुष्टिकर्मणामुपधानमध्ये पशुः पठितः । तस्मात् मन्त्रोक्ता देवताः । काम्याः पशवः । तथा वैतानसूत्रे ऐन्द्राग्नः पशुरायुःप्रजापशुकामस्येत्यादयः काम्याः पशवः । तेषां विधिरुच्यते। पाकयज्ञमाज्यभागान्तं कृत्वा शान्त्युदकाभिवादनपर्यन्तं कृत्वा ऽय ईशे पशुपतिः पशूनाम्ऽ इत्यादि भवति । समानं नित्ये पशौ । ऽसमिद्धो अद्यऽ इति ऽऊर्ध्वा अस्यऽ इति वपाहोमः । नैमित्तिके च । तथा द्वयोः प्रधानकर्म होमः । प्रधानसूक्तेनैव काम्येषु तथैव च। अथ पित्र्येषु काम्येषु विशेषः तत्र ऽवह वपाम्ऽ इत्यृचा त्रिरावृत्तिः । वपां त्रिर्जुहोति । तथा अवदानानि । तथा चरुं ऽवह वपाम्ऽ इति त्रिर्जुहोति । शेषं समानम् ॥ अथ दुष्टे प्रतिग्रहे सौम्ये वा कृते याजने वा दक्षिणाप्रतिग्रहणे येन कर्मणा पापं विनश्यति तदुच्यते- [क इदं कस्मा अदात् (३।२९।७-८) कामस्तदग्रे (१९।५२) यदन्नं (६।७१) पुनर्मैन्त्विन्द्रियम् (७।६८) इति प्रतिगृह्णाति

'samrāḍasyadhi' iti mantreṇājyaṃ juhoti | 'sarvavīrāya svāhā sarvapuruṣāya svāhā sarvagaṇāya svāhā sarvakāmāya svāhā' catasra āhutīrjuhoti | 'anvadya no'numatiḥ | pūṣā sarasvatī mahī yatkaromi tadṛdhyatāmanumataye svāhā' juhoti | pārvaṇādi prajāpatiṃ ca hutvā tataḥ sakṛnmāṃsaṃ caruṃ cāvadya sviṣṭakṛtaṃ yajati | 'svāheṣṭebhyaḥ' ityādyuttaratantram | samāptaṃ vaśāśamanavidhānam. daivahataṃ tasya gṛhaṃ yasya gṛhe vaśā jāyate | tasya dhanādināśo bhavati | tasmācchāntiḥ kartavyeti | vaśāyā dve pratipattī | abhimantrya vā dadāti śamanaṃ vā vidhānena kuryāt | etena vidhānena paśavo vyākhyātāḥ | nitye naimittike kāmye paśavo vyākhyātāḥ | 'dvādaśarātre'gniṃ paśunā yajeta' iti nityam | naimittikākāmyāśca dhūmaketuḥ pañca paśavastāyante | dhātāraṃ ca paśunā ca purohitapariśiṣṭeṣu paṭhyate | ityevamādayo naimittikāḥ | paiṭhīnasinā kāmyāḥ paṭhitāḥ | 'chāgena svahutena trayodaśamāsān' ityādi puṣṭikarmaṇāmupadhānamadhye paśuḥ paṭhitaḥ | tasmāt mantroktā devatāḥ | kāmyāḥ paśavaḥ | tathā vaitānasūtre aindrāgnaḥ paśurāyuḥprajāpaśukāmasyetyādayaḥ kāmyāḥ paśavaḥ | teṣāṃ vidhirucyate. pākayajñamājyabhāgāntaṃ kṛtvā śāntyudakābhivādanaparyantaṃ kṛtvā 'ya īśe paśupatiḥ paśūnām' ityādi bhavati | samānaṃ nitye paśau | 'samiddho adya' iti 'ūrdhvā asya' iti vapāhomaḥ | naimittike ca | tathā dvayoḥ pradhānakarma homaḥ | pradhānasūktenaiva kāmyeṣu tathaiva ca. atha pitryeṣu kāmyeṣu viśeṣaḥ tatra 'vaha vapām' ityṛcā trirāvṛttiḥ | vapāṃ trirjuhoti | tathā avadānāni | tathā caruṃ 'vaha vapām' iti trirjuhoti | śeṣaṃ samānam || atha duṣṭe pratigrahe saumye vā kṛte yājane vā dakṣiṇāpratigrahaṇe yena karmaṇā pāpaṃ vinaśyati taducyate- [ka idaṃ kasmā adāt (3.29.7-8) kāmastadagre (19.52) yadannaṃ (6.71) punarmaintvindriyam (7.68) iti pratigṛhṇāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमा सर्वकर्मा

uttamā sarvakarmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽपरीमेऽग्निम्ऽ इत्यृचा गामग्निं गृहीत्वा त्रिः शालां परिणयति । कपोतस्थानं वा परिभ्रामयेत् । सकृन्मन्त्रः । कर्ता सर्वं कुर्यात् । अरण्यके पक्षिणि प्रविष्ट इदं कर्म कुर्यात् । कपोत उलूके वा प्रविष्टे । द्विपदचतुष्पदविनाशो वेदे श्रूयते तस्य दोषशमनम् । कपोतोलूकशान्तिः । समाप्ता महाशान्तिः । घृतकम्बलादिकं करोति । अमृतां वा दशगणीं वा करोति ॥ अथ स्वप्नाध्याये पठित उग्रे स्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते । स्वप्नाध्यायपठितं दुःस्वप्नं रुद्रभाष्यकारमतेन गृहीतव्यम् । पक्वमांसे प्रेतदमने परिष्वङ्गमर्कटशकटे दृष्ट्वा तैलाभ्यङ्गे नग्नपुरुषदर्शने नग्नस्त्रीदर्शने च कालसूत्रेत्यादि स्वप्नाध्यायपठिता अनेकशः । इति दुःस्वप्नदर्शने शान्तिरुच्यते - [परोऽपेहि (६।४५) यो न जीवः (६।४६) इति स्वप्नं दृष्ट्वा मुखं विमार्ष्टि

'parīme'gnim' ityṛcā gāmagniṃ gṛhītvā triḥ śālāṃ pariṇayati | kapotasthānaṃ vā paribhrāmayet | sakṛnmantraḥ | kartā sarvaṃ kuryāt | araṇyake pakṣiṇi praviṣṭa idaṃ karma kuryāt | kapota ulūke vā praviṣṭe | dvipadacatuṣpadavināśo vede śrūyate tasya doṣaśamanam | kapotolūkaśāntiḥ | samāptā mahāśāntiḥ | ghṛtakambalādikaṃ karoti | amṛtāṃ vā daśagaṇīṃ vā karoti || atha svapnādhyāye paṭhita ugre svapnadarśane śāntirucyate | svapnādhyāyapaṭhitaṃ duḥsvapnaṃ rudrabhāṣyakāramatena gṛhītavyam | pakvamāṃse pretadamane pariṣvaṅgamarkaṭaśakaṭe dṛṣṭvā tailābhyaṅge nagnapuruṣadarśane nagnastrīdarśane ca kālasūtretyādi svapnādhyāyapaṭhitā anekaśaḥ | iti duḥsvapnadarśane śāntirucyate - [paro'pehi (6.45) yo na jīvaḥ (6.46) iti svapnaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ vimārṣṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽविद्म ते स्वप्नऽ इति एकेन पर्यायेण दुःस्वप्नं दृष्ट्वा मुखं विमार्ष्टि । ऽविद्म ते स्वप्नऽ इति सूक्तेन स्वप्नं दृष्ट्वा पार्श्वेण द्वितीयेन भयते । ऽविद्म ते स्वप्नऽ इति सूक्तेनान्नं स्वप्ने दृष्ट्वा निरीक्षते । ऽविद्म ते स्वप्नऽ इति सूक्तेन मैश्रधान्यं पुरोडाशं जुहोति । तन्त्रविकल्पः । समाप्तं दुःस्वप्ननाशनम् ॥ अथ आचार्ये मृते ब्रह्मचारीदं कर्म करोति श्रेयस्कामः - [न हि ते अग्ने तन्वः (६।४९) इति ब्रह्मचार्याचार्यस्यादहन उपसमाधाय त्रिः परिक्रम्य पुरोडाशं जुहोति

'vidma te svapna' iti ekena paryāyeṇa duḥsvapnaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ vimārṣṭi | 'vidma te svapna' iti sūktena svapnaṃ dṛṣṭvā pārśveṇa dvitīyena bhayate | 'vidma te svapna' iti sūktenānnaṃ svapne dṛṣṭvā nirīkṣate | 'vidma te svapna' iti sūktena maiśradhānyaṃ puroḍāśaṃ juhoti | tantravikalpaḥ | samāptaṃ duḥsvapnanāśanam || atha ācārye mṛte brahmacārīdaṃ karma karoti śreyaskāmaḥ - [na hi te agne tanvaḥ (6.49) iti brahmacāryācāryasyādahana upasamādhāya triḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिरात्रमपर्यावर्तमानः शयीत

trirātramaparyāvartamānaḥ śayīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपशयीतेति कौशिकः ॥ कौश्स् ५,१० ४६ ।१६ ॥] आचार्यस्य दहने ऽअग्निर्भूम्याम्ऽ (१२।१।१९-२३) इत्यादि पञ्च सामिधेनीहुत्वा ततो दहनं त्रिः परिभ्राम्य ततो ऽन हि ते अग्ने तन्वःऽ इति सूक्तान्तेन पुरोडाशं जुहोति तस्मिन् दहने । त्रिरात्रं तस्य दहनसमीपे शेतेऽभिमुखस्थितः । कौशिकस्तत्र शयनं न मन्यते । प्रेतादिभयात् । तद्विघातशमनम् ॥ [स्नानीयाभिः स्नायात्

nopaśayīteti kauśikaḥ || KauśS 5,10 46 .16 ||] ācāryasya dahane 'agnirbhūmyām' (12.1.19-23) ityādi pañca sāmidhenīhutvā tato dahanaṃ triḥ paribhrāmya tato 'na hi te agne tanvaḥ' iti sūktāntena puroḍāśaṃ juhoti tasmin dahane | trirātraṃ tasya dahanasamīpe śete'bhimukhasthitaḥ | kauśikastatra śayanaṃ na manyate | pretādibhayāt | tadvighātaśamanam || [snānīyābhiḥ snāyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपर्यवेतव्रतः प्रत्युपेयात् ॥ कौश्स् ५,१० ४६ ।१८ ॥] ऽअपो दिव्याःऽ (७।९४) इति चतसृभिरृग्भिः स्नानं कृत्वा त्रिरात्रं गृह आगत्य ततः शयीतेति कौशिकमतम् । मृतं आचार्य इदं कर्म । प्रायश्चित्तं कृत्वा ततः समावर्तनं कुर्यात् इत्यर्थः । अन्यं गुरुमुपासीत । समाप्तं ब्रह्मचारिप्रायश्चित्तम् ॥ अथ ब्रह्मचारी स्त्रिया मैथुनसंयोग इदं करोति सोऽवकीर्णीत्युच्यते । तस्य प्रायश्चित्तमिदं कर्मोच्यते - [अवकीर्णिने दर्भशुल्बमासज्य यत्ते देवी (६।६३) इत्यावपति

aparyavetavrataḥ pratyupeyāt || KauśS 5,10 46 .18 ||] 'apo divyāḥ' (7.94) iti catasṛbhirṛgbhiḥ snānaṃ kṛtvā trirātraṃ gṛha āgatya tataḥ śayīteti kauśikamatam | mṛtaṃ ācārya idaṃ karma | prāyaścittaṃ kṛtvā tataḥ samāvartanaṃ kuryāt ityarthaḥ | anyaṃ gurumupāsīta | samāptaṃ brahmacāriprāyaścittam || atha brahmacārī striyā maithunasaṃyoga idaṃ karoti so'vakīrṇītyucyate | tasya prāyaścittamidaṃ karmocyate - [avakīrṇine darbhaśulbamāsajya yatte devī (6.63) ityāvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सम्पातवतोदपात्रेणावसिच्य

evaṃ sampātavatodapātreṇāvasicya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यातानान्तं कृत्वा तस्य मुञ्जरज्ज्वा कण्ठे च पादे च बद्ध्वा ततः ऽप्रत्नो हिऽ इति सूक्तेनोदकघटं सम्पात्याभिमन्त्र्य दर्भपिञ्जूली घटे प्रक्षिप्य ततोऽभिषिञ्चति । ततोऽभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । ग्रीवां पाशं नदीफेनेषु निदधाति ऽनदीनां फेनान्ऽ (६।११३।२) इत्यर्धर्चेन कटिपाशमुदकमध्ये प्रक्षिपति । मातृपितृभ्रातृषु दोषः श्रूयते तस्मात् पापनक्षत्रे शान्तिः कर्तव्येति । आर्द्राश्लेषा मघा चित्रा स्वाति विशाखा ज्येष्ठा मूलं शतभिषक् भरणी एतानि पापनक्षत्राणि । एतेषु यो जायते तस्येदं कर्म गण्डेन सन्धौ च । मूले नक्षत्र इदं कर्म क्रियते । यो नक्षत्रकल्पोक्तं कर्म कुर्यात्तदुच्यते । अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽप्रत्नो हिऽ इति सूक्तेनागमक्षीरौदनं सम्पात्याभिमन्त्र्याश्नाति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । एतस्मिन् तन्त्रे समूलं बर्हि स्तृणाति समूलमिध्ममुपसमाधायैष विशेषः । नक्षत्रकल्पोक्तं सर्वं च । काले प्रयोगः । एतन्नक्षत्रकल्प उक्तम् । एतानि पापनक्षत्रे जातस्य समाप्तानि । एषा नक्षत्रकल्पोक्ता शान्तिः । आप्लावनावसेचने च क्षीरौदनप्राशनं चैतानि त्रीणि । अथवा ऽप्रत्नो हिऽ इति सूक्तेनोदकमभिमन्त्र्य पापनक्षत्रजातमवसिञ्चति शिरसि । एतानि त्रीणि कर्माणि भवन्ति । समाप्ता पापनक्षत्रजातशान्तिः ॥ अथ ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति विवाहमाधानं दीक्षां च करोति तस्य शान्तिरुच्यते - [मा ज्येष्ठम् (६।११२) त्रिते देवाः (६।११३) इति परिवित्तिपरिविविदानावुदकान्ते मौञ्जैः पर्वसु बद्ध्वा पिञ्जूलीभिराप्लावयति

abhyātānāntaṃ kṛtvā tasya muñjarajjvā kaṇṭhe ca pāde ca baddhvā tataḥ 'pratno hi' iti sūktenodakaghaṭaṃ sampātyābhimantrya darbhapiñjūlī ghaṭe prakṣipya tato'bhiṣiñcati | tato'bhyātānādyuttaratantram | grīvāṃ pāśaṃ nadīpheneṣu nidadhāti 'nadīnāṃ phenān' (6.113.2) ityardharcena kaṭipāśamudakamadhye prakṣipati | mātṛpitṛbhrātṛṣu doṣaḥ śrūyate tasmāt pāpanakṣatre śāntiḥ kartavyeti | ārdrāśleṣā maghā citrā svāti viśākhā jyeṣṭhā mūlaṃ śatabhiṣak bharaṇī etāni pāpanakṣatrāṇi | eteṣu yo jāyate tasyedaṃ karma gaṇḍena sandhau ca | mūle nakṣatra idaṃ karma kriyate | yo nakṣatrakalpoktaṃ karma kuryāttaducyate | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'pratno hi' iti sūktenāgamakṣīraudanaṃ sampātyābhimantryāśnāti | abhyātānādyuttaratantram | etasmin tantre samūlaṃ barhi stṛṇāti samūlamidhmamupasamādhāyaiṣa viśeṣaḥ | nakṣatrakalpoktaṃ sarvaṃ ca | kāle prayogaḥ | etannakṣatrakalpa uktam | etāni pāpanakṣatre jātasya samāptāni | eṣā nakṣatrakalpoktā śāntiḥ | āplāvanāvasecane ca kṣīraudanaprāśanaṃ caitāni trīṇi | athavā 'pratno hi' iti sūktenodakamabhimantrya pāpanakṣatrajātamavasiñcati śirasi | etāni trīṇi karmāṇi bhavanti | samāptā pāpanakṣatrajātaśāntiḥ || atha jyeṣṭhe bhrātari jīvati vivāhamādhānaṃ dīkṣāṃ ca karoti tasya śāntirucyate - [mā jyeṣṭham (6.112) trite devāḥ (6.113) iti parivittiparivividānāvudakānte mauñjaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhirāplāvayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवसिञ्चति

avasiñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽमा ज्येष्ठम्ऽ ऽत्रिते देवाःऽ इति सूक्ताभ्यामुदकमभिमन्त्र्य ततो बन्धनं कृत्वा ततोऽवसिञ्चति । पूर्ववत् पाशोत्सर्गः । अभ्यातानान्तं तन्त्रं कृत्वा ऽअम्बयो यन्तिऽ इत्यादिभिः सर्वैरपां सूक्तैर्घटं सम्पात्याभिमन्त्र्याप्लावयति । उत्तरतन्त्रम् । परिवित्तिपरिवेत्तृप्रायश्चित्तम् । ऽअम्बयो यन्तिऽ इत्यादिभिः सर्वैरपां सूक्तैरुदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति । समाप्तं परिवित्तिपरिवेत्तृप्रायश्चित्तम् । द्वयोः पृथक् पृथक् भवति ॥ अथ मृते आचार्य इदं कर्म - [देवहेडनेन मन्त्रोक्तम्

'mā jyeṣṭham' 'trite devāḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya tato bandhanaṃ kṛtvā tato'vasiñcati | pūrvavat pāśotsargaḥ | abhyātānāntaṃ tantraṃ kṛtvā 'ambayo yanti' ityādibhiḥ sarvairapāṃ sūktairghaṭaṃ sampātyābhimantryāplāvayati | uttaratantram | parivittiparivettṛprāyaścittam | 'ambayo yanti' ityādibhiḥ sarvairapāṃ sūktairudakamabhimantryāvasiñcati | samāptaṃ parivittiparivettṛprāyaścittam | dvayoḥ pṛthak pṛthak bhavati || atha mṛte ācārya idaṃ karma - [devaheḍanena mantroktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्याय

ācāryāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदधीत ॥ कौश्स् ५,१० ४६ ।३२ ॥] देवहेडनेनानुवाकेन (६।११४-१२४) स्रुवेणाज्यं जुहोति । मृत आचार्य आहिताग्नौ इदं कर्म भवति ॥ अथ देवपितृवर्जितखदाशयहितस्यान्नस्य याज्ञिकेन कर्मणा भवति तदुच्यते - [खदाशयस्यावपते

upadadhīta || KauśS 5,10 46 .32 ||] devaheḍanenānuvākena (6.114-124) sruveṇājyaṃ juhoti | mṛta ācārya āhitāgnau idaṃ karma bhavati || atha devapitṛvarjitakhadāśayahitasyānnasya yājñikena karmaṇā bhavati taducyate - [khadāśayasyāvapate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवस्वतं यजते

vaivasvataṃ yajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽअपमित्यमप्रतीत्तम्ऽ इति त्रिभिः सूक्तैर्द्रव्यमभिमन्त्र्याग्नौ प्रज्वलिते प्रक्षिप्य ततोऽनृणो भवति । ऋणदानशान्तिः समाप्ता ॥ आकाशोदकेन शरीराप्लवने दोषो भवति तस्य शान्तिरुच्यते - [दिवो नु माम् (६।१२४) इति वीध्रबिन्दून् प्रक्षालयति

'apamityamapratīttam' iti tribhiḥ sūktairdravyamabhimantryāgnau prajvalite prakṣipya tato'nṛṇo bhavati | ṛṇadānaśāntiḥ samāptā || ākāśodakena śarīrāplavane doṣo bhavati tasya śāntirucyate - [divo nu mām (6.124) iti vīdhrabindūn prakṣālayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽयौ व्याघ्रौऽ इति सूक्तेन व्रीहियवतिलमाषानेकीकृत्वाभिमन्त्र्योत्तमजातदन्ताभ्यां दंशयति ॥ [शान्त्युदकशृतमादिष्टानामाशयति

'yau vyāghrau' iti sūktena vrīhiyavatilamāṣānekīkṛtvābhimantryottamajātadantābhyāṃ daṃśayati || [śāntyudakaśṛtamādiṣṭānāmāśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽयत्त ऊनम्ऽ इत्यृचा गृहादि पूरयति सर्वत्रानेन विधानेन पूरणम् । खनने खननदोषो न भवति । पूरणे पूरणदोषो न भवति । समाप्ता खननपूरणशान्तिः ॥ अथ शकुनशान्तिरुच्यते - [प्रेहि प्र हर इति कापिञ्जलानि स्वस्त्ययनानि भवन्ति

'yatta ūnam' ityṛcā gṛhādi pūrayati sarvatrānena vidhānena pūraṇam | khanane khananadoṣo na bhavati | pūraṇe pūraṇadoṣo na bhavati | samāptā khananapūraṇaśāntiḥ || atha śakunaśāntirucyate - [prehi pra hara iti kāpiñjalāni svastyayanāni bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.