उपमीयते सादृश्यमानीयते येनोत्कृष्टगुणेनान्यत्तदुपमानम् । यदुपमीयते न्यूनगुणं तदुपमेयम् । उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यदसावुपमेति । ननूपमानमित्युपमेयमिति च सम्बन्धिशब्दावेतौ , तयोरेकतरोपादानेनैवान्यतरसिद्धिरिति । यथा उओअमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे इत्यत्रोपमितग्रहणमेव कृतं , नोपमानग्रहणमिति । तद्वदत्रोभयग्रहणं न कर्तव्यम् । सत्यम् । तत् कृतं लोकप्रसिद्धिपरिग्रहार्थम् । यदेवोपमेयमुपमानञ्च लोकप्रसिद्धं तदेव परिगृह्यते , नेतरत् । न हि यथा मुखं कमलमिव इति , तथा कुमुदमिव इत्यपि भवति
upamīyate sādṛśyamānīyate yenotkṛṣṭaguṇenānyattadupamānam / yadupamīyate nyūnaguṇaṃ tadupameyam / upamānenopameyasya guṇaleśataḥ sāmyaṃ yadasāvupameti / nanūpamānamityupameyamiti ca sambandhiśabdāvetau , tayorekataropādānenaivānyatarasiddhiriti / yathā uoamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge ityatropamitagrahaṇameva kṛtaṃ , nopamānagrahaṇamiti / tadvadatrobhayagrahaṇaṃ na kartavyam / satyam / tat kṛtaṃ lokaprasiddhiparigrahārtham / yadevopameyamupamānañca lokaprasiddhaṃ tadeva parigṛhyate , netarat / na hi yathā mukhaṃ kamalamiva iti , tathā kumudamiva ityapi bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणानां बाहुल्यं गुणबाहुल्यं , तत उपमानोपमेययोः साम्यात् कल्पितोपमा । कविभिः कल्पितत्वात् कल्पिता । पूर्वा तु लौकिकी । ननु कल्पिताया लोकप्रसिद्ध्यभावात् कथमुपमानोपमेयनियमः । गुणबाहुक्यस्योत्कर्षापजर्पकल्पनाभ्याम् । तद्यथा ---- उद्गर्भहूणतरुणीरमणोपमर्दभुग्नोन्नतिस्तननिवेशनिभं हिमांशोः । बिम्बं कठोरविसकाण्डकडारगौरैर्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैरव्यबक्ति ॥ सद्यो मुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पद्धिं नारङ्गकम् । अभिनवकुशसूचिस्पर्धि कर्णे शिरीषम् ॥ इदानीं प्लक्षाणां जरठदलविश्लेषचतुर- स्तिभीनामाबद्धस्फुरितशुकचञ्चूपुटनिभम् । ततः स्त्रीणां हन्त क्षममधरकान्तिं तुलयितुं समन्तान्निर्याति स्फुटसुभगरागं किसलयम् ॥
guṇānāṃ bāhulyaṃ guṇabāhulyaṃ , tata upamānopameyayoḥ sāmyāt kalpitopamā / kavibhiḥ kalpitatvāt kalpitā / pūrvā tu laukikī / nanu kalpitāyā lokaprasiddhyabhāvāt kathamupamānopameyaniyamaḥ / guṇabāhukyasyotkarṣāpajarpakalpanābhyām / tadyathā ---- udgarbhahūṇataruṇīramaṇopamardabhugnonnatistananiveśanibhaṃ himāṃśoḥ / bimbaṃ kaṭhoravisakāṇḍakaḍāragaurairviṣṇoḥ padaṃ prathamamagrakarairavyabakti // sadyo muṇḍitamattahūṇacibukapraspaddhiṃ nāraṅgakam / abhinavakuśasūcispardhi karṇe śirīṣam // idānīṃ plakṣāṇāṃ jaraṭhadalaviśleṣacatura- stibhīnāmābaddhasphuritaśukacañcūpuṭanibham / tataḥ strīṇāṃ hanta kṣamamadharakāntiṃ tulayituṃ samantānniryāti sphuṭasubhagarāgaṃ kisalayam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या उपमाया द्वैविध्यम् । पदवाक्यार्थवृत्तिभेदात् । एका पदार्थवृत्तिः , अन्या वाक्यार्थवृत्तिरिति । पदार्थवृत्तिर्यथा ---- हरिततनुषु बभ्रुत्वग्विमुक्तासु यासां कनककणसधर्मा मान्मथो रोमभेदः । वाक्यार्थवृत्तिर्यथा ---- पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥
tasyā upamāyā dvaividhyam / padavākyārthavṛttibhedāt / ekā padārthavṛttiḥ , anyā vākyārthavṛttiriti / padārthavṛttiryathā ---- haritatanuṣu babhrutvagvimuktāsu yāsāṃ kanakakaṇasadharmā mānmatho romabhedaḥ / vākyārthavṛttiryathā ---- pāṇḍyo'yamaṃsārpitalambahāraḥ kḷptāṅgarāgo haricandanena / ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा उपमा पूर्णा लुप्ता च भवति
sā upamā pūrṇā luptā ca bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणादिशब्दानां सामग्र्ये साकल्ये पूर्णा । यथा ---- कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत् इति
guṇādiśabdānāṃ sāmagrye sākalye pūrṇā / yathā ---- kamalamiva mukhaṃ manojñametat iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणादिशब्दानां वैकल्ये लोपे लुप्ता । गुणशब्दलोपे यथा शशीव राजा इति । द्योतकशब्दलोपे यथा दूर्वाश्यामेयम् । उभयलोपे यथा शशीमुखी इति । उपमानोपमेयलोपस्तूपमाप्रपञ्चे द्रष्टव्यः
guṇādiśabdānāṃ vaikalye lope luptā / guṇaśabdalope yathā śaśīva rājā iti / dyotakaśabdalope yathā dūrvāśyāmeyam / ubhayalope yathā śaśīmukhī iti / upamānopameyalopastūpamāprapañce draṣṭavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तुतौ निन्दायां तत्त्वाख्याने चास्याः प्रयोगः । स्तुतिनिन्दयोर्यथा स्निग्धं बह्वत्यमृतकल्पमहो कलत्रं हालाहलं विषमिवापगुणं तदेव । तत्त्वाख्याने यथा ---- तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिपामत्र मण्डले । यस्तन्वि ! तारकान्यासः शकटाकारमाश्रितः ॥
stutau nindāyāṃ tattvākhyāne cāsyāḥ prayogaḥ / stutinindayoryathā snigdhaṃ bahvatyamṛtakalpamaho kalatraṃ hālāhalaṃ viṣamivāpaguṇaṃ tadeva / tattvākhyāne yathā ---- tāṃ rohiṇīṃ vijānīhi jyotipāmatra maṇḍale / yastanvi ! tārakānyāsaḥ śakaṭākāramāśritaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या उपमाया दोषा भवन्ति । हीनत्वमधिकत्वं लिङ्गभेदो वचनभेदोऽसादृश्यमसम्भव इति
tasyā upamāyā doṣā bhavanti / hīnatvamadhikatvaṃ liṅgabhedo vacanabhedo'sādṛśyamasambhava iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्या प्रमाणेन धर्मेण चोपमानस्य न्यूनता या तद्धीनत्वमिति । जातिन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा ---- चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतं । प्रमाणन्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा ---- वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति । उपमेयादुपमानस्य न्यूनत्वं यत् तद्धर्मन्यूनत्वम् । तद्रूपं हीनत्वं यथा ---- स मुनिर्लाञ्छितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥ अत्र मौञ्जीप्रतिवस्तु तडिन्नास्त्युपमान इति हीनत्वम् । न च कृष्णाजिनपटमात्रस्योपमेयत्वं युक्तम् । मौञ्ज्या व्यर्थत्वप्रसङ्गात् । ननु नीलजीमूतग्रहणेनैव तडित्प्रतिपाद्यते । तन्न । व्यभिचारात्
jātyā pramāṇena dharmeṇa copamānasya nyūnatā yā taddhīnatvamiti / jātinyūnatvarūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- cāṇḍālairiva yuṣmābhiḥ sāhasaṃ paramaṃ kṛtaṃ / pramāṇanyūnatvarūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- vahnisphuliṅga iva bhānurayaṃ cakāsti / upameyādupamānasya nyūnatvaṃ yat taddharmanyūnatvam / tadrūpaṃ hīnatvaṃ yathā ---- sa munirlāñchito mauñjyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan / vyarājannīlajīmūtabhāgāśliṣṭa ivāṃśumān // atra mauñjīprativastu taḍinnāstyupamāna iti hīnatvam / na ca kṛṣṇājinapaṭamātrasyopameyatvaṃ yuktam / mauñjyā vyarthatvaprasaṅgāt / nanu nīlajīmūtagrahaṇenaiva taḍitpratipādyate / tanna / vyabhicārāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मयोरेकस्यापि धर्मस्य निर्देशेऽन्यस्य संवित् प्रतिपत्तिर्भवति । कुतः । साहचर्यात् । सहचरितत्वेन प्रसिद्धयोरवश्यमेकस्य निर्देशेऽन्यस्य प्रतिपत्तिर्भवति । तद्यथा ---- निर्वृष्टेऽपि बहिर्धने न विरमन्त्यन्तर्जरद्चेश्मनो लूतातन्तुततिच्छिदो मधुपृषत्पिङ्गाः पयोविन्दवः । चूडाबर्बरके निपत्य कणिकाभावेन जाताः शिशो- रङ्गास्फालनभग्ननिद्रगृहिणीचित्तव्यथादायिनः ॥ अत्र मधुपृषतां वृत्तत्वपिङ्गत्वे सहचरिते । तत्र पिङ्गशब्देन पिङ्गत्वे प्रतिपन्ने वृत्तत्वप्रतीतिर्भवति । एतेन कनकफलकचतुरस्रं श्रेणिविम्बम् इति व्याख्यातम् । कनकफलकस्य गौरत्वचतुरस्रत्वयोः साहचर्याच्चतुरस्रत्वश्रुत्यैच गौरत्वप्रतिपत्तिरिति । ननु च यदि धर्मन्यूनत्वमुपमानस्य दोषः , कथमयं प्रयोगः ---- सूर्याशुसम्भीलितलोचनेषु दीनेषु पद्मानिलनिसदेषु । साध्व्यः स्वगेहेष्विव भर्तृहीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु ॥ अत्र बहुत्वमुपमेयधर्माणामुपमानात् । न , विशिष्टानामेव मुखानामुपमेयत्वात् । तादृशेष्वेव केकाविनाशस्य सम्भवात्
dharmayorekasyāpi dharmasya nirdeśe'nyasya saṃvit pratipattirbhavati / kutaḥ / sāhacaryāt / sahacaritatvena prasiddhayoravaśyamekasya nirdeśe'nyasya pratipattirbhavati / tadyathā ---- nirvṛṣṭe'pi bahirdhane na viramantyantarjaradceśmano lūtātantutaticchido madhupṛṣatpiṅgāḥ payovindavaḥ / cūḍābarbarake nipatya kaṇikābhāvena jātāḥ śiśo- raṅgāsphālanabhagnanidragṛhiṇīcittavyathādāyinaḥ // atra madhupṛṣatāṃ vṛttatvapiṅgatve sahacarite / tatra piṅgaśabdena piṅgatve pratipanne vṛttatvapratītirbhavati / etena kanakaphalakacaturasraṃ śreṇivimbam iti vyākhyātam / kanakaphalakasya gauratvacaturasratvayoḥ sāhacaryāccaturasratvaśrutyaica gauratvapratipattiriti / nanu ca yadi dharmanyūnatvamupamānasya doṣaḥ , kathamayaṃ prayogaḥ ---- sūryāśusambhīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanisadeṣu / sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu // atra bahutvamupameyadharmāṇāmupamānāt / na , viśiṣṭānāmeva mukhānāmupameyatvāt / tādṛśeṣveva kekāvināśasya sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन हीनत्वेनाधिकत्वं व्याख्यातम् । जातिप्रमाणधर्माधिक्यमधिकत्वमिति । जात्याधिक्यरूपमधिकत्वं यथा ---- विशन्तु विष्टयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजसः । प्रमाणाधिक्यरूपं यथा ---- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभः ॥ धर्माधिक्यरूपं यथा ---- सरश्मि चञ्चलं चक्रं दधद्देवो व्यराजत । सवाडवाग्निः सावर्तः स्रोतसामिव नायकः ॥ सवाडवाग्निरित्यस्य उपमेयेऽभावाद् धर्माधिक्यमिति । अनयोर्दोषयोर्विपर्ययाख्यस्य दोषस्यान्तर्भावान्न पृथगुपादानम् । अत एवास्माकं मते षड् दोषा इति
tena hīnatvenādhikatvaṃ vyākhyātam / jātipramāṇadharmādhikyamadhikatvamiti / jātyādhikyarūpamadhikatvaṃ yathā ---- viśantu viṣṭayaḥ śīghraṃ rudrā iva mahaujasaḥ / pramāṇādhikyarūpaṃ yathā ---- pātālamiva nābhiste stanau kṣitidharopamau / veṇīdaṇḍaḥ punarayaṃ kālindīpātasaṃnibhaḥ // dharmādhikyarūpaṃ yathā ---- saraśmi cañcalaṃ cakraṃ dadhaddevo vyarājata / savāḍavāgniḥ sāvartaḥ srotasāmiva nāyakaḥ // savāḍavāgnirityasya upameye'bhāvād dharmādhikyamiti / anayordoṣayorviparyayākhyasya doṣasyāntarbhāvānna pṛthagupādānam / ata evāsmākaṃ mate ṣaḍ doṣā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयोर्व्यत्यासो विपर्ययो लिङ्गभेदः । यथा ---- सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि ।
upamānasyopameyasya ca liṅgayorvyatyāso viparyayo liṅgabhedaḥ / yathā ---- sainyāni nadya iva jagmuranargalāni /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुन्नपुंसकयोरुपमानोपमेययोर्लिङ्गभेदः प्रायेण बाहुल्येनेष्टः । यथा ---- चन्द्रमिव मुखं पश्यति इति , इन्दुरिव मुखं भाति एवम्प्रायं तु नेच्छन्ति
punnapuṃsakayorupamānopameyayorliṅgabhedaḥ prāyeṇa bāhulyeneṣṭaḥ / yathā ---- candramiva mukhaṃ paśyati iti , induriva mukhaṃ bhāti evamprāyaṃ tu necchanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायामुपमायामुपमाप्रपञ्चे चेष्टो लिङ्गभेदः प्रायेणेति । लौकिक्यां यथा ---- छायेव स तस्याः , पुरुष इव स्त्री इति । समासाभिहितायां यथा ---- भुजलता नीलोत्पलसदृशी इति । उपमाप्रपञ्चे यथा ---- शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ॥ एवमन्यदपि प्रयोगजातं द्रष्टव्यम्
laukikyāmupamāyāṃ samāsābhihitāyāmupamāyāmupamāprapañce ceṣṭo liṅgabhedaḥ prāyeṇeti / laukikyāṃ yathā ---- chāyeva sa tasyāḥ , puruṣa iva strī iti / samāsābhihitāyāṃ yathā ---- bhujalatā nīlotpalasadṛśī iti / upamāprapañce yathā ---- śuddhāntadurlabhamidaṃ vapurāśramavāsino yadi janasya / dūrīkṛtāḥ khalu guṇairudyānalatā vanalatābhiḥ // evamanyadapi prayogajātaṃ draṣṭavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन लिङ्गभेदेन वचनभेदो व्याख्यातः । यथा ---- पास्याभिलोचनं तस्याः पुष्पं मधुलिहो यथा ।
tena liṅgabhedena vacanabhedo vyākhyātaḥ / yathā ---- pāsyābhilocanaṃ tasyāḥ puṣpaṃ madhuliho yathā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतीतैरेव गुणैर्यत् सादृश्यं तदप्रतीतगुणासादृश्यमसादृश्यम् । यथा ---- ग्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् । काव्यस्य शशिना सह यत् सादृश्यं तदप्रतीतैरेव गुणैरिति । ननु च अर्थानां रश्मितुल्यत्वे सति काव्यस्य शशितुल्यत्वं भविष्यति । नैवम् । काव्यस्य शशितुल्यत्वे सिद्धेऽर्थानां रश्मितुल्यत्वं सिद्ध्यति । न ह्यर्थानां च कश्चित् सादृश्यहेतुः प्रतीतो गुणोऽस्ति । तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तर इति
apratītaireva guṇairyat sādṛśyaṃ tadapratītaguṇāsādṛśyamasādṛśyam / yathā ---- grathnāmi kāvyaśaśinaṃ vitatārtharaśmim / kāvyasya śaśinā saha yat sādṛśyaṃ tadapratītaireva guṇairiti / nanu ca arthānāṃ raśmitulyatve sati kāvyasya śaśitulyatvaṃ bhaviṣyati / naivam / kāvyasya śaśitulyatve siddhe'rthānāṃ raśmitulyatvaṃ siddhyati / na hyarthānāṃ ca kaścit sādṛśyahetuḥ pratīto guṇo'sti / tadevamitaretarāśrayadoṣo duruttara iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असादृश्येन हता असादृश्यहता उपमा । तन्निष्ठा उपमाननिष्ठाश्च कवय इति
asādṛśyena hatā asādṛśyahatā upamā / tanniṣṭhā upamānaniṣṭhāśca kavaya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानाधिक्यात् तस्यासादृश्यस्यापोह इत्येके मन्यन्ते । यथा ---- कर्पूरहारहरहाससितं यशस्ते । कर्पूरादिभिरुपमानैर्वहुभिः सादृश्यं सुस्थापितं बह्वति । तेषां शुक्गुणातिरेकात्
upamānādhikyāt tasyāsādṛśyasyāpoha ityeke manyante / yathā ---- karpūrahāraharahāsasitaṃ yaśaste / karpūrādibhirupamānairvahubhiḥ sādṛśyaṃ susthāpitaṃ bahvati / teṣāṃ śukguṇātirekāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानाधिक्यात् तदपोह इति युक्तं , तन्न । अपुष्टार्थत्वात् । एकस्मिन्नुपमाने प्रयुक्ते उपमानान्तरप्रयोगो न कञ्चिदर्थविशेषं पुष्णाति । तेन बलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभितः इति प्रयुक्तम् । ननु सिन्धुशब्दस्य द्विःप्रयोगात्पौनरुक्त्यम् । न । अर्थविशेषात् बलं सिन्धुरिव वैपुल्याद् बलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभित इति क्षोभसारूप्यात् । तस्मादर्थभेदान्न पौनरुक्त्यम् । अर्थपुष्टिस्तु नास्ति । सिन्धुरिव क्षुभित इत्यनेनैव वैपुल्यं प्रतिपत्स्यते । उक्तं हि (४-२-१०) ---- धर्मयोरेकनिर्देशेऽन्यस्य संवित्साहचर्यात्
upamānādhikyāt tadapoha iti yuktaṃ , tanna / apuṣṭārthatvāt / ekasminnupamāne prayukte upamānāntaraprayogo na kañcidarthaviśeṣaṃ puṣṇāti / tena balasindhuḥ sindhuriva kṣubhitaḥ iti prayuktam / nanu sindhuśabdasya dviḥprayogātpaunaruktyam / na / arthaviśeṣāt balaṃ sindhuriva vaipulyād balasindhuḥ sindhuriva kṣubhita iti kṣobhasārūpyāt / tasmādarthabhedānna paunaruktyam / arthapuṣṭistu nāsti / sindhuriva kṣubhita ityanenaiva vaipulyaṃ pratipatsyate / uktaṃ hi (4-2-10) ---- dharmayorekanirdeśe'nyasya saṃvitsāhacaryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुपपत्तिरनुपपन्नत्वमुपमानस्यासम्भवः । यथा ---- चकास्ति वदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकासिनः । उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥ चन्द्रिकायामुन्निद्रत्वमरविन्दस्येत्यनुपपत्तिः । नन्वर्थविरोधोऽयमस्तु । किमुपमादोषकल्पनया । न । उपमायाम् अतिशयस्येष्टत्वात्
anupapattiranupapannatvamupamānasyāsambhavaḥ / yathā ---- cakāsti vadanasyāntaḥ smitacchāyāvikāsinaḥ / unnidrasyāravindasya madhye mugdheva candrikā // candrikāyāmunnidratvamaravindasyetyanupapattiḥ / nanvarthavirodho'yamastu / kimupamādoṣakalpanayā / na / upamāyām atiśayasyeṣṭatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धस्यातिशयस्य संग्रहो न कर्तव्य इति अस्य सूत्रस्य तात्पर्यार्थः । तानेतान् षडुपमादोषान् ज्ञात्वा कविः परित्यजेत्
viruddhasyātiśayasya saṃgraho na kartavya iti asya sūtrasya tātparyārthaḥ / tānetān ṣaḍupamādoṣān jñātvā kaviḥ parityajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.